Милан тарихы

Алғашқы онжылдықта клуб табысты болды: 1901 жылы Генуяның үш жылдық үстемдігін үзіп, тұңғыш рет Италия чемпионы атанды, кейін 1906 және 1907 жылдары тағы екі рет жеңіске жетті. Сондай-ақ Medaglia del Re жүлдесін үш рет, Palla Dapples жүлдесін 23 рет, Италия гимнастика федерациясы ұйымдастырған FGNI турнирін бес рет жеңіп алды. 1908 жылы шетелдік ойыншыларды тартуға қатысты ішкі келіспеушіліктер салдарынан клубта жік пайда болып, нәтижесінде Миланда Интернационале командасы құрылды. Содан кейін Милан 1950–1951 жылдарға дейін бірде-бір ресми ішкі тітулды ала алмады; Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде өткен Coppa Federale (1915–1916) және Coppa Mauro (1917–1918) жарыстарындағы жеңістері федерация тарапынан ресми танылмады.

1950 жылдары клуб Италия футболының шыңына қайта оралды. Бұл кезеңде құрамда швед үштігі Гре-Но-Ли — Гуннар Грен, Гуннар Нордаль және Нильс Лидхольм — ойнады. Милан 1951, 1955, 1957 және 1959 жылдары скудеттоны иеленді. Сондай-ақ 1951 жылы Лилльді, 1956 жылы Атлетик Бильбаоны жеңіп, Латын кубогын екі мәрте алды. Милан жаңадан құрылған Еуропа кубогына 1955–1956 маусымында қатысқан алғашқы итальяндық клуб болды, ал екі жылдан кейін финалға шығып, Реал Мадридтен жеңілді.

1960 жылдар клуб тарихындағы белгілі ойыншы Джанни Ривераның дебютімен басталды: ол кейінгі 19 маусымда, мансабының соңына дейін Миланда ойнады. 1961 жылы бас бапкер болып Нерео Рокко тағайындалып, оның басшылығымен команда 1961–1962 маусымында скудеттоны жеңіп алды, ал келесі жылы Бенфиканы финалда ұтып, клуб тарихындағы тұңғыш Еуропа кубогын иеленді. 1969 жылы финалда Аяксты 4:1 есебімен жеңіп, бұл жетістік қайталанды, сол жылы Межконтиненттік кубок та алынды. Осы кезеңде Милан тоғызыншы скудеттосын, 1967 жылғы финалда Падованы жеңіп тұңғыш Италия кубогын, сондай-ақ 1967–1968 және 1972–1973 жылдары Гамбург пен Лидс Юнайтедті ұтып, екі Кубоктар иегерлері кубогын жеңіп алды.

1970 жылдар оныншы скудетто жолындағы күреспен есте қалды — ол жеңімпазға жейдесіне жұлдыз тағуға құқық беретін. Милан қатарынан үш рет, 1971, 1972 және 1973 жылдары Интер мен Ювентуспен тартыста екінші орынмен шектелді. Мақсатқа 1979 жылы ғана қол жетті; сол жылы Джанни Ривера мансабын аяқтап, Франко Барези негізгі құрамда алғашқы толық маусымын өткізді. Бұдан кейін құлдырау кезеңі басталды: 1980 жылы клуб Totonero бәс тігу дауына қатысы үшін тарихында тұңғыш рет Серия B-ға түсірілді. Милан бірден 1980–1981 маусымында Серия B чемпионы атанып оралды, бірақ 1981–1982 маусымын соңынан үшінші орында аяқтап, қайта түсіп қалды. 1983 жылы үш маусымда екінші рет Серия B-ны жеңіп, элитаға оралды және 1983–1984 маусымында алтыншы орынды иеленді.

1986 жылғы 20 ақпанда кәсіпкер Сильвио Берлускони клубты сатып алып, оны банкроттықтан құтқарды. Ол үлкен қаржы салып, бас бапкер етіп Арриго Саккиді тағайындады және голланд футболшылары Рууд Гуллит, Марко ван Бастен мен Франк Райкардты шақырды. Голланд үштігі Паоло Мальдини, Франко Барези, Алессандро Костакурта, Роберто Донадони сияқты итальяндық ойыншылармен үйлесім тапты. Саккидің тұсында Милан 1987–1988 маусымында тоғыз жылдағы тұңғыш скудеттосын, ал келесі жылы финалда румыниялық Стяуаны 4:0 жеңіп, жиырма жылдағы алғашқы Еуропа кубогын иеленді. Бір жылдан соң Бенфиканы 1:0 ұтып, титулды сақтап қалды; Милан 2017 жылы Реал Мадрид жеңгенге дейін Еуропа кубогын қатарынан екі рет алған соңғы команда болып қалды. 1988–1990 жылдардағы итальян баспасөзінде «Өлмейтіндер» атанған құрам World Soccer журналының сарапшылар сауалнамасында барлық уақыттағы үздік клубтық команда деп танылды.

1991 жылы Сакки кеткен соң, орнына клубтың бұрынғы ойыншысы Фабио Капелло келді. Оның командасы 1992–1994 жылдары қатарынан үш рет Серия А чемпионы атанды, бұл кезеңде Серия А-да 58 матчтық жеңіліссіз серия тіркеліп, команда «Жеңілмейтіндер» атанды, сондай-ақ Чемпиондар лигасының 1993, 1994 және 1995 жылдардағы финалдарына шықты. 1993 жылғы финалда Марсельден 0:1 ұтылғаннан кейін, Капеллоның командасы 1994 жылғы финалда Барселонаны 4:0 жеңіп, клуб тарихындағы ең есте қалған матчтардың бірін өткізді. Капелло 1995–1996 маусымында тағы бір чемпиондыққа жеткізіп, 1996 жылы Реал Мадридке кетті. Екі жылдық құлдыраудан кейін Милан 1998–1999 маусымында, клубтың жүз жылдығында, 16-шы чемпиондығын иеленді.

Келесі табысты кезең тағы бір бұрынғы ойыншы Карло Анчелоттимен байланысты. 2001 жылғы қарашада тағайындалған Анчелотти командасын 2003 жылғы Чемпиондар лигасының финалына алып келді, онда Ювентус 11 метрлік доп тебу сериясында жеңіліп, Милан алтыншы Еуропа кубогын алды. Бұдан соң 2003–2004 маусымында скудетто жеңіп алынды, ал 2005 жылғы финалда команда бірінші таймды 3:0 алда аяқтағанына қарамастан Ливерпульден 11 метрлік доптар сериясында ұтылды. Екі жылдан кейін сол қарсыластар 2007 жылғы финалда қайта кездесіп, Милан 2:1 жеңіспен жетінші рет титул иеленді. 2007 жылғы желтоқсанда клуб тұңғыш рет ФИФА клубтық әлем чемпионатын жеңді. 2009 жылы 420 матчпен клуб тарихындағы екінші ұзақ жұмыс істеген бапкер атанған Анчелотти Челсиге кетті.

Осы кезеңде клуб Калчополи дауына тартылды: бес команда матч нәтижелерін қолайлы төрешілерді таңдау арқылы реттеді деп айыпталды. Полиция тексерісі Милан басшыларының қатысын жоққа шығарды, алайда Италия футбол федерациясы клубтың вице-президенті Адриано Галлианиге айып тағуға жеткілікті дәлел бар деп шешті. Нәтижесінде Миланнан алдымен 15 ұпай алынып, 2006–2007 Чемпиондар лигасына қатысуға тыйым салынды, бірақ шағым бойынша жаза сегіз ұпайға дейін қысқартылып, клуб еурокубоктағы орнын сақтап қалды. Калчополиден кейін Серия А-да Интер үстемдік етіп, төрт скудетто жеңді. Златан Ибрагимович, Робиньо және Александре Пато сияқты ойыншылар келген Милан 2010–2011 маусымында 2003–2004 жылдардан бергі алғашқы және жалпы 18-ші чемпиондығын иеленді.

18-ші скудеттодан кейін клуб ойыны нашарлады: бірнеше жыл еуропалық жарыстарға іріктелмеді, жеңіп алған жалғыз жүлдесі — Винченцо Монтелла тұсында Ювентусты 11 метрлік доп тебу сериясында ұтып алған 2016 жылғы Италия Суперкубогы. 2016 жылғы 5 тамызда Fininvest клубтың 99,93 пайыз үлесін қытайлық инвестициялық компанияға шамамен 520 миллион еуроға сату туралы алдын ала келісімге қол қойды, мәміле 2017 жылғы 13 сәуірде аяқталды. Оны қаржыландыру үшін американдық Elliott Management Corporation қоры Ли Юнхунға 303 миллион еуро несие берген еді; 2018 жылғы шілдеде Ли төлем кестесін орындай алмай, клубтың бақылауы Elliott-қа көшті. Қаржылық фэйр-плей ережелерін бұзғаны үшін УЕФА Миланға еурокубоктарға тыйым салды, бірақ 2018 жылғы 20 шілдеде Спорттық төрелік сот бұл шешімнің күшін жойды. 2019 жылғы 28 маусымда клуб 2014–2017 және 2015–2018 жылдардағы бұзушылықтар үшін 2019–2020 Еуропа лигасынан шеттетілді. Осы жылдары командаға Дженнаро Гаттузо, кейін Марко Джампаоло бапкер болды.

2019 жылы Стефано Пиоли тағайындалды. Коронавирус үзілісінен кейін Милан он матчтық жеңіліссіз сериясын көрсетіп, Ювентус, Лацио және Романы ұтты. 2020–2021 маусымында команда 2011–2012 жылдардан бергі ең жоғары нәтижесін көрсетіп, екінші орынды иеленді және жеті жылдан кейін алғаш рет Чемпиондар лигасына жолдама алды. 2021–2022 маусымының соңғы турында Милан клуб рекорды болған 86 ұпаймен 19-шы чемпиондығын иеленді; маусым қорытындысында Рафаэл Леау лиганың үздік ойыншысы, Майк Меньян үздік қақпашысы, ал Пиоли үздік бапкері атанды. 2022 жылғы 1 маусымда RedBird Capital Partners клубты 1,3 миллиард долларға сатып алуға келісті, Elliott азшылық үлесті сақтап қалды. Пиоли 2023–2024 маусымынан кейін кетіп, орнына Паулу Фонсека келді, ал 2024–2025 маусымының ортасында оны Сержиу Консейсан алмастырды. Команда 2024–2025 Италия Суперкубогын жеңгенімен, чемпионатты сегізінші орында аяқтап, 2016 жылдан бері алғаш рет еурокубокқа іріктеле алмады.

Қызыл және қара түстер клуб тарихы бойына өзгермеген. Оларды негізін қалаушы Герберт Килпин таңдаған: ол бұрынғы клубы Notts Olympic-тен қызыл-қара жейделерді алып келген және қызыл түс ойыншылардың жігерін, қара түс қарсыластардың қорқынышын білдіреді деп түсіндірген. Клубтың кең тараған лақап аты — Россонери, яғни қызыл-қаралар; тағы бір лақап аты — Шайтан. Он чемпиондықтан кейін 1979 жылы эмблеманың үстінде жұлдыз пайда болды. Ресми логотиптерде әрдайым Миланның туы бейнеленген, қазіргі таңбада жоғарғы жағында ACM аббревиатурасы, төменгі жағында 1899 жылы жазылған. Үй жиынтығы — қызыл-қара жолақты жейде, ақ шорт пен қара гетрлер; 1979–1980 және 1980–1981 маусымдарында Милан жейдесінде Италия футболында тұңғыш рет нөмірдің үстіне ойыншылардың тегі жазылды. 1986–1987 маусымынан Берлускони бастамасымен жолақтар кеңейіп, гетрлер ақ түске ауыстырылды. Қонақтағы жиынтық әрдайым ақ болған және оны жанкүйерлер де, клуб та Чемпиондар лигасы финалдарындағы сәттілік нышаны санайды: сегіз финалдың алтауын Милан ақ формада жеңген, ал 1995 жылы Аяксқа және 2005 жылы Ливерпульге ұтылған. 1988 жылы Тони Ренис пен Массимо Гуантини жазған клуб әнұраны шықты; ресми маскот — Warner Bros. әзірлеген, Милан формасындағы қызыл шайтан Миланелло.

Милан алғашқы матчтарын кейін Милан орталық вокзалы салынған жердегі Троттер алаңында өткізді, кейін Аккуабелла, Порта Монфорте, Велодромо Семпионе және Виале Ломбардия алаңдарында ойнады. 1926 жылы команда күні бүгінге дейінгі стадионы Сан-Сироға көшті. Ресми аты Джузеппе Меацца стадионы деп аталатын арена Милан мен Интернационаледе ойнаған футболшының есімімен аталған, ал Сан-Сиро — ол орналасқан ауданның атауы. Стадионды сол кездегі клуб президенті Пьеро Пирелли өз қаражатына салдырды, құрылысты 120 жұмысшы 13,5 айда бітірді. Арена 1935 жылы қалаға сатылғанға дейін клубтың меншігінде болды, ал 1947 жылдан бері Интернационалемен бірге пайдаланылады. Алғашқы матч 1926 жылғы 19 қыркүйекте өтіп, Милан жолдастық кездесуде Интернационаледен 3:6 жеңілді, сол күні чемпионаттағы алғашқы ойында Сампьердаренезеге 1:2 ұтылды. Бастапқы сыйымдылығы 35 мың болған стадион бірнеше рет қайта жаңғыртылды, соңғысы 1990 жылғы әлем чемпионатына дайындық кезінде өтіп, сыйымдылық 85 700 орынға жетті, ал 2008 жылдың жазында УЕФА талаптарына сай 80 018 орынға дейін азайтылды. Сан-Сиро ағылшын үлгісімен тек футболға арналып жобаланған және трибуналарының алаңға жақындығы арқасында ерекше атмосферасымен танымал. 2023 жылғы 27 қыркүйекте президент Паоло Скарони клубтың Сан-Донато-Миланезе коммунасында 70 мың орындық жаңа стадион, бас кеңсе және мұражай салу жөніндегі ұсыныс бергенін мәлімдеді.

La Repubblica газетінің зерттеуіне сәйкес, Милан — Италиядағы ең көп қолдауға ие клубтардың бірі. Тарихи тұрғыда оны қаланың жұмысшы табы қолдады, сондықтан 1960 жылдарға дейін команда casciavid, яғни милан диалектінде «бұрағыштар» деген атпен белгілі болды, ал қаланың екінші клубы Интерді негізінен ауқатты орта тап жақтады. Италия футболындағы ең көне ультрас тобы Fossa dei Leoni Миланда пайда болған, қазіргі басты топ — Brigate Rossonere. 2010 жылғы зерттеу бойынша Милан 18,4 миллионнан астам жанкүйерімен Еуропадағы ең көп қолдауға ие итальяндық команда болды.

Клубтың басты қарсыласы — Интер, олармен Деббі делла Мадоннина деп аталатын дерби маусымда екі рет өтеді. Дербидің атауы Милан соборының төбесіндегі Бикеш Мәриям мүсінінен шыққан. Алғашқы кездесу 1908 жылғы 18 қазанда Швейцариядағы Кьяссо кубогының финалында өтіп, россонери 2:1 жеңген. Қарсыластық шарықтау шегіне 1960 жылдары жетті: екі клуб бес скудетто мен төрт Еуропа кубогын жинады, жаттықтырушылар орындығында Нерео Рокко мен Эленио Эррера катеначчоның екі түрлі нұсқасын ұстанды, ал алаңда Джанни Ривера, Джованни Трапаттони, Жозе Алтафини сынды ойыншылар Сандро Маццола, Джачинто Факкетти және Луис Суаресқа қарсы тұрды. 2005 жылғы 12 сәуірде Чемпиондар лигасының ширек финалындағы жауап матчы трибунадан лақтырылған фальшфейер Миланның қақпашысы Диданың иығына тигеннен кейін тоқтатылды. Ювентуспен бақталастық Италиядағы ең көп титул жинаған екі клубты қарсы қояды; ол 1950 жылдардың басында, 1970 жылдардың басында, екі клуб ондықтың сегіз чемпиондығын бөліскен 1990 жылдары және 2000 жылдары айрықша өткір болды. Еурокубоктарда олар тек бір рет — екі итальяндық клуб арасындағы тұңғыш финал болған 2003 жылғы Чемпиондар лигасының финалында кездесті. Дженоамен қарсыластық ХХ ғасыр басында басталып, 1981–1982 маусымында Дженоаның аман қалып, Миланның екінші рет Серия B-ға түсуімен, ал 1995 жылы Дженоа жанкүйері Винченцо Спаньоло Милан жанкүйерінің қолынан қаза тапқаннан кейін шиеленісті. Клубтың Фиорентина, Аталанта және Наполимен де бақталастығы бар.

Клуб рекордтары бойынша Паоло Мальдини барлық матчтар саны — 902 ресми ойын және Серия А-дағы 647 кездесу бойынша бірінші орында, соңғысы Серия А тарихындағы рекорд. Швед шабуылшысы Гуннар Нордаль 1950–1951 маусымында 38 гол соғып, оның 35-і Серия А-да тіркелді, бұл италиялық футбол мен клуб рекорды болды; ол 268 матчта 221 гол салып, клуб тарихындағы ең көп гол соққан ойыншы атанды. Екінші орында 322 матчта 175 гол соққан Андрей Шевченко, үшіншіде 658 матчта 164 гол жазған Джанни Ривера тұр; Ривера сонымен бірге Ювентусқа қарсы ойында небәрі 17 жасында гол соғып, клубтың ең жас авторы болды. Елдегі катеначчоның алғашқы жақтаушысы Нерео Рокко клуб тарихындағы ең ұзақ жұмыс істеген бапкер: ол екі кезеңде тоғыз жылдан астам жұмыс істеп, тұңғыш Еуропа кубоктарын жеңді. 1986 жылы клубты сатып алған Сильвио Берлускони 23 жылмен ең ұзақ президент болды. Клуб тарихындағы ең ірі жеңіс — 1914–1915 маусымында Audax Modena командасын 13:0 ұту, ең ауыр жеңіліс — 1922–1923 маусымында Болоньядан 0:8 ұтылу. 1991–1992 маусымында Милан Серия А-да бірде-бір матчта жеңілмей чемпион атанған тұңғыш команда болды; жеңіліссіз серия жалпы 58 матчқа созылып, 1991 жылғы 26 мамырда Пармамен 0:0 тең ойыннан басталып, 1993 жылғы 21 наурызда сол Пармадан үйде 0:1 ұтылумен аяқталды. Бұл Серия А рекорды әрі Еуропаның жоғарғы дивизиондарындағы үшінші ұзақ серия. 2009 жылы Кананың Реал Мадридке 67 миллион еуроға сатылуы әлемдік трансфер рекордын жаңартты, бірақ ол бір айға да жетпей бұзылды.

Милан 32 ішкі титулымен Италиядағы ең табысты клубтардың бірі: 19 чемпиондық, 5 Италия кубогы және 8 Италия Суперкубогы. Халықаралық аренада 20 ірі трофеймен ол елдегі ең табысты клуб әрі Еуропада Реал Мадрид пен Барселонадан кейінгі үшінші команда. Еуропа кубогы мен Чемпиондар лигасын жеті рет жеңіп алуы — Италия рекорды және әлемде тек Реал Мадридтен кейінгі көрсеткіш; соңғысы 2007 жылы иеленілді. 1994 жылғы бесінші жеңістен кейін клуб кубокты мәңгілікке иеленіп, жейдесінде көп мәрте жеңімпаз белгісін тағуға құқық алды. Сондай-ақ клубта бес УЕФА Суперкубогы, екі Кубоктар иегерлері кубогы, Латын кубогындағы екі және Межконтиненттік кубоктағы үш рекордтық жеңіс бар. 2007 жылы ФИФА клубтық әлем чемпионатын жеңіп, Милан Чемпиондар лигасы, Суперкубок және әлем чемпионатынан тұратын халықаралық үштікті жинады.

Милан — Италия мен әлемдегі ең ауқатты клубтардың бірі. Ол қазір жұмысын тоқтатқан G-14 тобының және оны алмастырған Еуропалық клубтар қауымдастығының құрылтайшысы болды. Deloitte деректері бойынша 2005–2006 маусымында клуб 233,7 миллион еуро табыспен әлемде бесінші орында тұрды. 1999 жылғы 16 желтоқсанда, клубтың жүз жылдығында, Италиядағы бір футбол командасына толық арналған тұңғыш тақырыптық телеарна Milan Channel іске қосылды, ол 2016 жылы Milan TV болып өзгерді. 1963 жылдан 2018 жылға дейін клубтың ресми журналы Forza Milan! шығып тұрды. Милан 2008–2010 жылдары Superleague Formula автожарысының үш маусымына қатысып, 2008 жылы Роберт Дорнбоспен бірге қорытынды есепте үшінші орын алды.