Аякс тарихы

XX ғасырда Аякс әлемдегі ең табысты клубтардың бірі саналды. Футбол тарихы мен статистикасының халықаралық федерациясының (IFFHS) бағалауынша, ол ғасырдың жетінші үздік еуропалық клубы, ал 1992 жылы әлемнің үздік командасы атанған; германиялық «Киккер» журналы оны ғасырдың екінші үздік еуропалық клубы деп есептеді. Аякс Чемпиондар кубогын мәңгілік сақтап қалу және көп мәрте жеңімпаз белгісін тағу құқығына ие болған бес клубтың бірі. 1972 жылы команда Эредивизи, Нидерланды кубогы және Чемпиондар кубогын жеңіп, требл жасады, ал 1973 жылғы қаңтарда Рейнджерсті ұтып, алғашқы (бейресми) Еуропа суперкубогын иеленді. Клуб Құрлықаралық кубокты екі рет, 1991/92 маусымында УЕФА кубогын, 1962 жылы Карл Раппан кубогын жеңіп алды және еуропалық үш басты жарыстың бәрін бағындырған бес клубтың қатарына кіреді. Соңғы халықаралық трофейлері 1995 жылы жиналды: Чемпиондар лигасы (финалда Милан ұтылды), УЕФА Суперкубогы және Құрлықаралық кубок; сол жылы «Уорлд Соккер» журналы Аяксты жылдың үздік әлемдік командасы деп таныды.

Клуб 1911 жылы Нидерланды футболының жоғарғы дәрежесіне көтерілді, ал алғашқы ірі жетістігіне 1917 жылы ұлттық кубокты жеңіп жетті. Келесі маусымда Аякс тұңғыш рет ел чемпионы атанды, 1918/19 маусымында титулын қорғап, Нидерланды чемпионаты тарихында жеңіліссіз өткен жалғыз команда болды. 1920-жылдары клуб негізінен аймақтық күш саналып, Батыс бірінші класын 1921, 1927 және 1928 жылдары жеңді. 1930-жылдары жағдай өзгеріп, Аякс бес рет (1931, 1932, 1934, 1937, 1939) ел чемпионы атанды және онжылдықтың ең табысты голландиялық командасына айналды. 1942/43 маусымында екінші кубок, 1946/47 маусымында сегізінші чемпиондық жаулап алынды — бұл ағылшын маманы Джек Рейнолдстың клубтағы соңғы маусымы еді; сол кезге дейінгі барлық чемпиондық пен 1917 жылғы кубок осы бапкердің басшылығымен келген болатын.

1956 жылы жаңа кәсіби лига — Эредивизи құрылып, оның негізін қалаушылардың бірі болған Аякс алғашқы чемпион атанды. Келесі маусымда клуб Еуропа чемпиондар кубогында дебют жасап, ширек финалда венгриялық Вашаштан екі матчтың жиынтығымен 2:6 есебімен ұтылды. 1960 жылы команда қайта чемпион болды, 1961 жылы үшінші рет ел кубогын жеңді.

1965 жылы клубты 1946–1958 жылдары осы команда үшін ойнаған Ринус Михелс басқарып, кейін Аякс пен Нидерланды құрамасының визит картасына айналған тотальды футбол философиясын енгізді. Бір жыл бұрын, 1964 жылы, кейін елдің барлық заманындағы ең үздік футболшысы саналған Йохан Кройф алғашқы матчын өткізген еді. Михелс пен Кройф клубты тарихындағы ең табысты кезеңге бастап, жеті чемпиондық, төрт ұлттық кубок және үш Чемпиондар кубогын сыйлады. Аякс 1966, 1967 және 1968 жылдары чемпион болды, 1969 жылғы Чемпиондар кубогының финалында Миланнан жеңілді. 1966/67 маусымында команда Эредивизи тарихында рекордтық 122 гол соғып, чемпионат пен кубокты қатар жеңді, ал 1969/70 маусымында 34 матчтың 27-сінде жеңіске жетіп, 100 гол салды.

1971 жылғы финалда Аякс Панатинаикосты 2:0 есебімен (Дик ван Дейк пен Ари Хаанның голдары) ұтып, алғаш рет құрлық чемпионы атанды, ал Кройф Еуропаның үздік футболшысы деп танылды. Осыдан кейін Михелс Барселонаға кетіп, орнына румыниялық Штефан Ковач келді. Ковачтың алғашқы маусымында клуб Чемпиондар кубогын, Эредивизи титулын және қатарынан үшінші ұлттық кубокты жеңіп, требл жасады. Келесі маусымда аргентиналық Индепендьентені ұтып, 1972 жылғы Құрлықаралық кубокты алды, чемпиондық атағы мен Чемпиондар кубогын сақтап қалып, 1950-жылдардағы Реал Мадридтен кейін қатарынан үш рет Чемпиондар кубогын жеңген алғашқы клуб болды. 1973 жылы Барселона әлемдік трансфер рекордын жаңартып Кройфты сатып алды, ал Ковач Франция құрамасын басқаруға кетті — бұл халықаралық жетістіктер дәуірінің аяқталуын білдірді.

1976/77 маусымында Аякс төрт жылдағы алғашқы чемпиондығына қол жеткізді, екі жылдан кейін чемпионат пен кубокты қатар жеңді. 1980-жылдардың басында Кройф клубқа оралды, құрамда Марко ван Бастен мен Франк Райкард көрінді; команда 1982 және 1983 жылдары қатарынан чемпион болды. 1983 жылы Кройф бәсекелес Фейеноордқа сатылғаннан кейін ван Бастен клубтың басты ойыншысына айналып, 1983/84 пен 1986/87 аралығында төрт маусым бойы Эредивизидің үздік бомбардирі атанды. 1985 жылы Кройф бапкер ретінде оралып, бірінші маусымында команда 34 матчта 120 гол соқты, бірақ ПСВ-дан сегіз ұпай қалып, екінші орында қалды. Келесі маусымда Аякс чемпиондықты тағы жоғалтқанымен, Еуропа кубок иегерлерінің кубогын жеңіп, 14 жылдағы алғашқы құрлықтық трофейін алды. Осыдан соң Кройф Барселонаға, Райкард Спортингке, ван Бастен Миланға кетті, дегенмен команда 1988 жылы қатарынан екінші рет осы жарыстың финалына шығып, бельгиялық Мехеленнен ұтылды.

1988/89 маусымында 1986 жылы Кройфтың қол астында дебют жасаған жас шабуылшы Деннис Бергкамп негізгі голшыға айналды; ол клубты чемпиондыққа жеткізуге көмектесіп, 1990/91, 1991/92 және 1992/93 маусымдарында дивизионның үздік бомбардирі атанды. Луи ван Гал тұсында Аякс 1992 жылы УЕФА кубогын жеңіп, Ювентустен кейін еуропалық үш басты жарыстың бәрін иеленген екінші клуб болды. 1993 жылы Бергкамп Интерге сатылғаннан соң ван Гал тәжірибелі Райкардты қайта шақырып, академия түлектері Франк пен Роналд де Бурлар, Эдвин ван дер Сар, Кларенс Зеедорф, Эдгар Давидс, Михаэл Райзигер, Уинстон Богард, сондай-ақ Финиди Джордж, Нванкво Кану, Яри Литманен мен капитан Дэнни Блинд ойнаған жас командаға сүйенді. Клуб 1993/94, 1994/95 және 1995/96 маусымдарында чемпион болып, 1968 жылдан бергі алғаш рет қатарынан үш титул жеңді. Ван Гал дәуірінің шыңы — 1994/95 маусымы: Аякс Эредивизиде тұтас маусымды жеңіліссіз аяқтаған бірінші әрі бүгінге дейін жалғыз команда атанды әрі 1995 жылғы Чемпиондар лигасының финалында Миланды 1:0 ұтты, жеңіс голын 18 жастағы Патрик Клюйверт соқты. Бір жылдан кейін клуб қайта финалға шықты, бірақ Ювентустен 11 метрлік айыппен ұтылды.

Ван Гал мен бірқатар ойыншының Еуропаның ірі клубтарына кетуімен клубтың еуропалық үстемдігі ұзаққа созылмады. 2000-жылдары Аякс небәрі екі чемпиондық жеңді, дегенмен академия Весли Снейдер, Рафаэл ван дер Варт секілді жұлдыздарды берді. 2010 жылы бас бапкер болған Франк де Бур клубты 2010/11 маусымында жеті жылдағы алғашқы әрі тарихтағы 30-шы титулға жеткізді, одан кейін 2011/12, 2012/13 және 2013/14 маусымдарында да чемпиондық жеңіліп, клуб тарихында тұңғыш рет қатарынан төрт титул жиналды. 2014/15 және 2015/16 маусымдарында ПСВ-дан кейінгі екінші орыннан соң де Бур 2016 жылдың мамырында отставкаға кетті. Орнына келген Петер Бос команданы 2017 жылғы Еуропа лигасының финалына алып шықты — бұл 21 жылдағы алғашқы еуропалық финал еді. Манчестер Юнайтедтен ұтылған кездесуде Аякстың бастапқы құрамы еуропалық финалдар тарихындағы ең жасы болды: орташа жасы 22 жыл 282 күн.

2018/19 маусымында клуб Чемпиондар лигасында ерекше жорық жасады. Екінші іріктеу кезеңінен бастап Штурм Грац, Стандарт және Киевтің Динамосын ұтып, топтық кезеңге шықты, Бавария, Бенфика және АЕК-пен бір топта екінші орын алды. Плей-оффта қатарынан үш мәрте титул иеленген Реал Мадридпен кездесіп, үйде 1:2 ұтылғаннан кейін «Сантьяго Бернабеуде» 4:1 жеңіске жетті (жиынтық есеп 5:3), ал «Экип» басылымы Душан Тадичке ең жоғары — 10 балл қойды. Ширек финалда Ювентуспен үйде 1:1 тең ойнап, қонақта артта қалған тұстан 2:1 ұтты, жеңіс голын Маттейс де Лигт соқты, сөйтіп клуб 1997 жылдан бергі алғашқы жартылай финалға жетті. Тоттенхэмді қонақта 1:0 ұтып, екінші матчтың бірінші таймында есепті жиынтықта 3:0 жеткізгенімен, Лукас Мураның хет-тригінен кейін (соңғы голы қосымша уақыттың 6-минутында) қонақтағы голдар ережесі бойынша жарыстан шығып қалды. 2019/20 маусымында Эредивизи күшін жойған кезде Аякс гол айырмашылығымен бірінші орында тұрған еді, бірақ 35-ші чемпиондық атағын ала алмады.

2021 жылы клуб Еуропа лигасының ширек финалында Ромадан ұтылғанымен, ел чемпионаты мен кубогын жеңді; 2021/22 маусымында тағы чемпион болды, ал Чемпиондар лигасының топтық кезеңінде алты матчтың бәрін ұтып, 1/8 финалда Бенфикадан шығып қалды. Эрик тен Хаг Манчестер Юнайтедке кеткен соң 2022 жылдың шілдесінен команданы Альфред Схрёдер басқарды; 2022 жылғы 4 қазанда үй алаңында Наполиден 1:6 ұтылу еуропалық кубоктардағы клуб тарихының ең ірі жеңілісі болды, көп ұзамай бапкер қызметінен босатылып, оның орнына Джон Хейтинга келді. Аякс чемпионатты 2008/09 маусымынан бергі ең төмен — үшінші орынмен аяқтап, Еуропа лигасының плей-офф кезеңінде Унион Берлиннен шығып қалды, ал кубок финалында ПСВ-ға 11 метрліктерде ұтылды. 2023 жылы спорттық директор болған Свен Мислинтат бас бапкер етіп Маурис Стейнді тағайындады, бірақ клуб 59 жылдағы ең нашар бастама жасап, 2023 жылғы 29 қазанда Эйндховенде ПСВ-дан 5:2 ұтылғаннан кейін тарихында алғаш рет Эредивизи кестесінің соңғы, 18-орнына түсті. Мислинтат трансфер мәмілесіне қатысты дау салдарынан жұмыстан босатылды, ал маусым соңына дейін команданы басқарған Джон ван 'т Схип клубты бесінші орынға көтерді; еуропалық аренада Аякс Конференция лигасының 1/8 финалында Астон Вилладан, ал ұлттық кубокта әуесқой Геркулес клубынан 3:2 есебімен ұтылды.

2024 жылдың жазында клубта жаңа басқарма құрылып, қайта құру басталды, бас бапкер болып 1998 жылдан бергі алғашқы шетелдік маман Франческо Фариоли тағайындалды. Оның тұсында Аякс Еуропа лигасының лигалық кезеңінде он бірінші орын алды, ал 2025 жылғы 9 ақпанда 2022 жылдың қарашасынан бергі алғаш рет чемпионат кестесін бастады. Бес тур қалғанда ПСВ-дан тоғыз ұпай озық тұрса да, маусымды екінші орынмен аяқтады; титулдан айырылу, трансфер, тактика мен қаржы мәселелеріндегі шиеленістен кейін Фариоли 2025 жылғы 19 мамырда клубтан кетті. Қазіргі бас бапкер — испандық маман Мичел.

Клубтың алғашқы стадионы 1911 жылы ағаштан салынған Het Houten Stadion (Ағаш стадион) болды. Кейін команда 1928 жылғы Амстердам олимпиадасына Ян Вилстің жобасымен бой көтерген Олимпиада стадионында да ойнады. 1934 жылы Аякс Амстердамның шығысындағы, алғашқы стадионның маңындағы Де Мер стадионына көшті; оны да клуб мүшесі, сәулетші Даан Роденбюрг жобалаған еді, арена 29 500 көрермен қабылдап, 1996 жылға дейін қызмет етті, ал маңызды еуропалық және ұлттық кездесулер екі есе сыйымды Олимпиада стадионында өтетін. 1996 жылы клуб қала билігі 134 миллион долларға салған жаңа аренаға — Амстердам Аренаға қоныс аударды, ол 2018 жылдан Йохан Кройф Арена деп аталады. 55 865 көрермен сыятын, жылжымалы шатыры бар арена кейінгі жылдары Еуропада салынған заманауи стадиондарға үлгі болды, дегенмен шатыр жабық кезде күн сәулесі мен таза ауаның жетіспеуінен шөп жабыны нашар деген атаққа ие болды; мәселе 2008/09 маусымында енгізілген жасанды жарықтандыру жүйесінен кейін едәуір азайды. Жанкүйерлер жақсы көрген Де Мер стадионы 1996 жылы қиратылып, орнында тұрғын үй ауданы салынды, ал ескі аренадан қалған AJAX әріптері қазір Йохан Кройф Аренаның басты кіреберісінде тұр.

1900 жылы клуб эмблемасында Аякс футболшысының суреті болды, 1911 жылы жоғарғы дивизионға көтерілгенде таңба сәл өзгертілді, ал 1928 жылы логотипке грек батыры Аякстың басы енгізілді. 1990 жылы ол футбол командасындағы 11 ойыншыны білдіретін 11 сызықпен салынған абстракті нұсқаға ауыстырылды. 2024 жылғы 17 қарашада клуб 2025/26 маусымынан бастап 34 жылдан кейін 1928 жылғы классикалық логотипке оралатынын хабарлады. Бастапқыда команда қара формада, белінде қызыл белбеумен ойнаған, кейін қызыл-ақ жолақты жейде мен қара шалбарға көшті — қызыл, қара және ақ Амстердам туының түстері. Бапкер Джек Кирванның тұсында 1911 жылы жоғарғы дивизионға көтерілгенде, Спарта Роттердамның формасы дәл сондай болғандықтан, клуб түсін өзгертуге мәжбүр болды: ақ шалбар мен кеудесі және арқасы бойымен тік қызыл жолағы бар ақ жейде таңдалды, ол бүгінге дейін сақталып келеді. Клубтың лақап аттары — de Godenzonen (Құдайлардың ұлдары), de Joden (Еврейлер), Lucky Ajax және the Lancers, ал талисманы — Lucky Lynx сілеусіні.

Аякс жас таланттарды іздеу, анықтау және тәрбиелеу жүйесімен де танымал. Академиядан Йохан Кройф, Эдвин ван дер Сар, Геральд Ваненбург, Франк Райкард, Деннис Бергкамп, Рафаэл ван дер Варт, Патрик Клюйверт, Марко ван Бастен, Весли Снейдер, Мартен Стекеленбург, Найджел де Йонг, Френки де Йонг, Маттейс де Лигт сынды ойыншылар шықты. Шетелдік клубтармен келісім бойынша академияға жасөспірім кезінде Ян Вертонген, Тоби Алдервейрелд, Тома Вермален секілді бельгиялықтар да қабылданған. 1995 жылы Чемпиондар лигасын жеңген кезде Нидерланды құрамасы түгелге жуық Аякс футболшыларынан тұрды. Клубтың екінші командасы Jong Ajax Нидерландыдағы ең титулды резервтік құрам саналады: дубльдер чемпионатын рекордтық сегіз рет және резервтік кубокты үш рет жеңген, 2013 жылдан бері Бірінші дивизионда ойнайды. 2012 жылғы 18 мамырда әйелдер командасы құрылып, алғашқы маусымында-ақ ел кубогын жеңді. 1922–1972 жылдары клубта бейсбол командасы да болған, ол ел чемпионатын төрт рет (1924, 1928, 1942, 1948) жеңіп, 1972 жылы таратылды. Аякс — 1998 жылғы 17 мамырдан бері Euronext Amsterdam қор биржасында тіркелген, акцияларын жария орналастырған жалғыз голландиялық клуб.

Клубтың басты бәсекелесі — Роттердамның Фейеноорды, олардың кездесуі Де Классикер деп аталады және ел футболындағы ең атақты дерби саналады: астананың сенімділігі мен Роттердамның жұмысшы мінезі, Аякстың әсем ойыны мен Фейеноордтың жауынгерлігі қарсы қойылады. Матчтар шиеленіс пен зорлық-зомбылыққа ұласып, екі стадионда да қонақ жанкүйерлерге тыйым салынған; ең ауыр оқиға 1997 жылғы 23 наурызда Бевервейк маңында екі клуб жанкүйерлерінің қақтығысында Аякс жанкүйері Карло Пикорнидің қаза табуы болды. ПСВ-мен кездесу Де Топпер аталады және ел футболының ең титулды екі командасының, сондай-ақ екі түрлі футбол мектебінің тартысы ретінде қабылданады. Жақын жылдары Алкмардың АЗ-ымен Солтүстік Голландия дербиі қалыптасты, ол АЗ 2009 жылы чемпион болғаннан кейін қызу тартысқа айналды; 2011 жылғы 21 желтоқсандағы кубок матчында алаңға жүгіріп шыққан Аякс жанкүйерінің қақпашы Эстебан Альварадоға шабуылынан кейін кездесу тоқтатылған еді. Бұдан бөлек Утрехт, АДО Ден Хааг, Твенте, Витесс және Гронингенмен де қарым-қатынас шиеленісті; бұрын Амстердам дербилері өткен, соңғысында 1978 жылғы 19 наурызда Аякс ФК Амстердамды 5:1 ұтқан.

Клубтың ең танымал жанкүйер топтары — 1976 жылғы 3 қазанда құрылған F-Side пен 2001 жылы пайда болған VAK410. 2010 жылғы SPORT+MARKT зерттеуі бойынша Аякстың Еуропада шамамен 7,1 миллион жанкүйері болған (Фейеноордта 1,6 млн, ПСВ-де 1,3 млн), бұл клубты құрлықта 15-орынға шығарды, ал нидерландтықтардың 39 пайызы өзін Аякс жанкүйері санаған. Еуропалық кубок матчтарында орташа көрермен саны 48 677 адамды құрап, клуб бұл көрсеткіш бойынша құрлықта 12-орында тұрды. Ресми жанкүйерлер бірлестігі Supportersvereniging Ajax 94 мың мүшесімен елдегі ең ірі ұйым саналады. Тарихи тұрғыда Аякс «еврейлік» бейнемен байланыстырылады: 1930-жылдары стадион Амстердам-Оосттағы еврей кварталының іргесінде орналасып, қарсыластардың жанкүйерлері антисемиттік ұрандарға көшкенде, Аякс жанкүйерлері бұл бейнені өздеріне қабылдап, Дәуіт жұлдызы мен Израиль туын пайдалана бастады. 1980-жылдардан кейін қарсылас жанкүйерлердің ұрандары одан әрі қатайып, нағыз еврей тектес көрермендердің көбі матчқа баруын қойды, ал 2000-жылдары клуб жанкүйерлерді бұл бейнеден бас тартуға көндіруге тырысты. 2013 жылы бұл тақырыпқа Superjews деректі фильмі түсірілді.

Клубтың жеке рекордтарына келсек, чемпионатта ең көп — 463 матч өткізген Шак Сварт, ол Mr. Ajax атанған және Lucky Ajax қайырымдылық командасының бастамашысы. Клуб тарихындағы ең көп гол авторы — 273 рет дәл соққан Пит ван Рейнен, бір маусымдағы рекорд — Хенк Гроттың 41 голы. Ұлттық құрамаға шақырылған алғашқы Аякс ойыншысы 1911 жылы Херард Фортгенс, құрама үшін гол соққан алғашқы футболшы 1919 жылы Тео Брокман болды. Кемінде 100 ресми матч өткізген футболшылар Club van 100 тізіміне енеді, онда 150-ден астам ойыншы бар. 14-нөмірлі жейде 2007 жылғы 25 сәуірде Йохан Кройфтың 60 жасқа толуына орай өткен матчта мәңгілікке оған қалдырылды.