Армения тарихы

Кеңестік Арменияда футбол командалары туралы алғашқы деректер 1926 жылға жатады: сол кезде Тбилисиде Закавказье чемпионаты ұйымдастырылып, оған Оңтүстік Кавказдың үш елі де қатысқан. 1991 жылға дейін Армения ССР футболшылары КСРО құрамасында ойнады. Армения футбол федерациясы 1992 жылдың 18 қаңтарында құрылып, сол жылы ФИФА-мен, 1993 жылы УЕФА-мен байланыс орнатты. Ұлттық құраманың тарихы 1992 жылдың 14 қазанында Молдовамен өткен алғашқы матчтан басталды — ол кездесу 0:0 есебімен аяқталды. Армения 1996 жылғы Еуропа чемпионатынан бастап барлық ірі турнирлердің іріктеу кезеңдеріне қатысады, бірақ әлем чемпионатының да, Еуропа чемпионатының да финалдық бөліміне әлі жолдама алған жоқ. Ең үлкен жетістіктері — Еуро-2012 іріктеу тобындағы үшінші орын және 2022/23 жылғы УЕФА Ұлттар лигасының В дивизионына көтерілу.

Ұлттық құраманың алғашқы бас бапкері кеңестік арменияның белгілі футболшысы Эдуард Маркаров болды, кейін командаға УЕФА-ның мерейтойлық сыйлығының иегері Хорен Оганесян да басшылық етті. Алғашқы бапкерлердің көбі қызметте екі жылдан артық тұрақтамады. 2006 жылы команданы шотландиялық маман Ян Портерфилд басқарып, алғашқы халықаралық жетістіктерге жетеледі: оның тұсында Армения Қазақстанды 2:1, Польшаны 1:0 есебімен ұтып, құрамында Криштиану Роналду ойнаған Португалиямен 1:1 тең түсті. Алайда 62 жастағы Портерфилд обыр ауруынан қайтыс болды. Оның орнына алдымен уақытша, ал 2009 жылдың 10 ақпанында ФФА президенті Рубен Айрапетянның бұйрығымен ресми түрде Вардан Минасян тағайындалды; ол бапкерлік тәжірибені Портерфилд пен бұрынғы бас бапкер Самвел Дарбиняннан үйренгенін айтқан.

Еуро-2012 іріктеуінде Армения Ресей, Словакия, Ирландия, Македония және Андорра кірген В тобында өнер көрсетті. Аутсайдер саналған команда топтың фавориті Словакияны екі рет — 4:0 және 3:1 есебімен, Андорраны 4:0 және 3:0 есебімен жеңді, Македониямен 2:2 тең түсіп, шешуші матчта оны 4:1 ұтты, топ жеңімпазы Ресеймен 0:0 ойнады. Армения топтағы ең көп гол соққан команда атанды (22 гол), ал Генрих Мхитарян алты голымен топтың үздік бомбардиры болды. Ирландиямен өткен шешуші кездесуде команда 1:2 есебімен дауға толы жағдайда ұтылды: испандық төреші Эдуардо Гонсалес 26-минутта қақпашы Роман Березовскийге қызыл карточка көрсетті, бірақ қайта көрсетілім добының қолға емес, кеудеге тигенін айқындады; сондай-ақ ирландиялық Саймон Кокстың добы қолмен ойнағаны жазаланбай қалды, оны футболшының өзі кейін мойындады. Эдгар Малакянның орнына қақпаға Арсен Петросян шықты, ал Валерий Алексанянның өз қақпасына соққан добы матч тағдырын шешті. ФФА-ның наразылығы қанағаттандырылмады, Гонсалес кездесуден кейін отставкаға кетті. Финалдық бөлімге шыға алмағанымен, Минасян команданы ФИФА рейтингінде 41-орынға көтеріп, топтағы үшінші орынмен ең үздік нәтижеге жеткізді және құрама тарихындағы ең ұзақ жұмыс істеген бас бапкерге айналды.

Еуро-2012 іріктеуінен кейінгі 2014 жылғы әлем чемпионаты мен Еуро-2016 іріктеулері сәтсіз өтті: Армения алдымен топ соңына жақын орналасты, ал Еуро-2016 іріктеуін бірде-бір жеңіссіз соңғы орында аяқтады. 2018 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде команда үй алаңында Черногорияны 3:2 есебімен ұтып, қарсыласының жолдама алмауына себепші болды. 2018/19 жылғы Ұлттар лигасының D дивизионында Армения Македониядан қалып қойды әрі үйде Гибралтардан 0:1 есебімен ұтылды; осыдан кейін Минасян қызметінен босатылып, команданы Армен Гюльбудагянц басқарды.

Еуро-2020 іріктеуінде Армения Италия, Босния және Герцеговина, 2004 жылғы Еуропа чемпионы Грекия, Финляндия және Лихтенштейнмен бір топта ойнады. Алғашқы екі кездесуде Боснияға қонақта 1:2, Финляндияға үйде 0:2 есебімен ұтылған команда кейін Лихтенштейнді 3:0, қонақта Грекияны 3:2, өз алаңында Боснияны 4:2 есебімен жеңіп, елеулі нәтижелер көрсетті. Италиядан үйде 1:3 ұтылған Армения қалған матчтарда жеңіске жете алмай, топта бесінші орынмен шектелді.

2020/21 жылғы Ұлттар лигасының С дивизионында Армения Солтүстік Македония, Грузия және Эстониямен күш сынасты. Қонақта Солтүстік Македониядан 1:2 ұтылғаннан кейін үйде Эстонияны 2:0 жеңді. Қазан айында Таулы Қарабақтағы екінші соғысқа байланысты команда үй матчтерін ел аумағынан тыс жерде — Польшада өткізіп, Грузиямен 2:2, Эстониямен 1:1 тең түсті. Қараша айында өз алаңынсыз және негізгі ойыншысы әрі капитаны Генрих Мхитарянсыз қалған Армения Тбилисиде Грузияны 2:1, Кипрде өткен үй матчында Еуро-2020-ға жолдама алған Солтүстік Македонияны 1:0 жеңді. Бұл жеңістер командаға 2022/23 жылғы Ұлттар лигасының В дивизионына көтерілуге мүмкіндік берді.

2022 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде Армения Германия, Исландия, Румыния, Солтүстік Македония және Лихтенштейнмен бір топқа түсті. Қонақта Лихтенштейнді 1:0 ұтқан команда одан кейін үйде Исландияны 2:0, Румынияны 3:2 жеңіп, тарихында тұңғыш рет топ басына шықты. Алайда қалған жеті матчта бірде-бір жеңіс жоқ: Германиядан 0:6 ұтылып, үйде Лихтенштейнмен 1:1 тең түсті. Нәтижесінде Армения топта төртінші орында қалды — плей-оффқа шыққан Солтүстік Македониядан алты, үшінші орындағы Румыниядан бес ұпай артта.

Құраманың ең ірі жеңісі — 2016 жылдың 28 мамырында Лос-Анджелесте Гватемаланы 7:1 есебімен ұтқан кездесу, ең ірі жеңілісі — 2022 жылдың 29 наурызында Ослода Норвегиядан 0:9 есебімен ұтылуы. Ең көп матч өткізген футболшы — Саргис Овсепян (132 ойын), ең көп гол соққан ойыншы — Генрих Мхитарян (32 гол). ФИФА рейтингіндегі ең жоғары көрсеткіші — 30-орын (2014 жылдың ақпаны), ең төменгісі — 159-орын (1994 жылдың шілдесі).

«Раздан» стадионы 1969–1970 жылдары Ереванның Кентрон ауданындағы Афина көшесінде мұнай магнаты Галуст Гүлбенкян қорының қаржылық қолдауымен 18 айда салынды, құрылысқа 5 миллион рубль бөлінді; нысан Раздан өзенінің жағалауына байланысты аталды. 1970 жылдың 29 қарашасында ашылған стадион Арменияның ең ірі аренасы болып саналады (70 мыңнан астам орын) әрі кеңес кезеңінде КСРО-ның ең үлкен төрт стадионының бірі, сирек кездесетін екі ярусты аренасы болды. Алғашқы ресми матч 1971 жылдың 19 мамырында өтті: Ереванның «Араратты» «Қайратты» 3:0 жеңген сол кездесуді рекордтық 78 мың көрермен тамашалады. Стадионда «Арарат» 1973 жылғы КСРО жоғары лигасының және 1973, 1975 жылдардағы КСРО Кубогының жеңімпазы атанды, ал КСРО құрамасы мұнда екі-ақ матч өткізді — 1978 жылы Финляндияны 10:2, Грекияны 2:0 жеңді. Сыйымдылығы кейін 53 849 отыратын орынға дейін қысқарды. Армения құрамасы «Разданда» үй матчтерін 2000 жылға дейін өткізді, ішінара жөндеуден кейін 2008 жылы Түркиямен, ал 2012 жылдың 12 қазанында 2014 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде Италиямен ойнады; содан бері арена негізінен клубтар мен басқа спорт жарыстарына пайдаланылады.

Республикалық стадион 1953 жылы бір жылда салынып, 1999 жылы қайта жаңғыртылды және 2000 жылдан бері ұлттық құраманың үй аренасы. Сыйымдылығы — 14 968 орын. 1953 жылдан 1999 жылға дейін ол «Динамо» деп аталды, 1999 жылы қайтыс болған Арменияның бұрынғы премьер-министрі, соғыс батыры Вазген Саргсянның құрметіне атауы өзгертілді. 2008 жылы стадионда ауқымды жұмыстар жүргізіліп, алаң беті жаңартылды және УЕФА талаптарына сай VIP-аймақ жасалды. Аренада «Пюник» пен «Улисс» клубтары да үй матчтерін өткізеді.

Құраманың 1992 жылы Молдовамен өткен алғашқы матчындағы формасы — кеудесіне ел атауы армян тілінде жазылған ақ-көк-қара Erima жиынтығы. 1994 жылы команда Puma-ның сарғылт түсті үй және ақ қонақтық формасын киді, 1990 жылдары Adidas пен Puma жиынтықтары кезектесті, ал 2000 жылы алғашқы ұзақмерзімді келісімшартқа итальяндық Lotto компаниясымен қол қойылып, үйде қызыл, қонақта ақ түс пайдаланылды. Бұрын үй формасында Степан Малхасянц жасаған армян туының қызыл-көк-сарғылт түстері қолданылған: қызыл — Армян таулы қыратының, халықтың өмір сүру үшін күресінің, христиан дінін сақтаудың және тәуелсіздіктің, көк — бейбіт аспан астында өмір сүру еркінің, сарғылт — халықтың шығармашылық дарыны мен еңбекқорлығының белгісі. Еуро-2012 іріктеуінде Hummel шығарған қызыл-көк-қызыл форма, 2012 жылдың мамырында Грекиямен өткен жолдастық матчтан бастап Adidas-тың толық қызыл үй және толық ақ қонақтық жиынтығы қолданылды.

2018 жылы Армения УЕФА-ның кіші федерацияларды қолдау бағдарламасы аясында Macron компаниясына ауысты, 2022 жылы бағдарлама Erreà-ға өткеннен кейін де сол жеткізушімен қалды, ал 2023 жылы серіктестік 2029 жылға дейін ұзартылды. Қазіргі үй формасы — ортағасырлық армян қолжазбаларындағы әшекейлі әріптер негізінде жасалған стильденген құс бейнелері бар алтын жиекті қою қызыл жиынтық; қонақтық форма — армян қолжазбаларының шет жақтарындағы өрнектерден шабыт алған, қызыл жиекті ақ түсті; үшінші жиынтық Севан көлінен шабыт алған көк түсті.