Рома тарихы

Клубты 1927 жылдың көктемінде Итало Фоски Рим қаласының үш ескі командасын — Roman FC, SS Alba-Audace және Fortitudo-Pro Roma SGS клубтарын біріктіру арқылы құрды. Фоски билеуші Ұлттық фашистік партияның Римдегі ықпалды өкілі еді. Бірігудің мақсаты — сол кездегі басымдыққа ие Солтүстік Италия клубтарына бәсеке бола алатын күшті команданы астанаға беру болатын. Бірігуге қарсы шыққан жалғыз ірі римдік клуб «Лацио» болды: оған клуб мүшесі әрі Италия футбол федерациясының басшыларының бірі генерал Ваккаро араша түсті. Құрылтайшы үш клубтың бәрі төменгі дивизионға түскен еді, бірақ федерация жаңа команданың астананы лайықты таныстыратынына сеніп, оған Серия А-ның алдындағы Ұлттық дивизионнан орын берді.

Алғашқы маусымдарда команда Motovelodromo Appio аренасында ойнады, кейін жұмысшы Тестаччо ауданына көшіп, 1929 жылы 3 қарашада ашылған толықтай ағаштан салынған Кампо Тестаччо стадионына орналасты. Клубтың ерте кезеңдегі ең жақсы нәтижесі 1930–1931 жылғы чемпионатта «Ювентустен» кейінгі екінші орын болды. Ол жылдары Аттилио Феррарис, Гуидо Мазетти, Фульвио Бернардини және Родольфо Волк командадағы басты ойыншылар саналды. Луиджи Барбезино бапкерлік еткен кезде, 1935–1936 жылы «Рома» чемпион «Болоньядан» бар болғаны бір ұпай артта қалды.

Алғашқы скудеттосын клуб 1941–1942 маусымында, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, Stadio Nazionale PNF аренасында ойнап жүрген шағында жеңіп алды. Бапкер Альфред Шаффер басқарған құрамда жергілікті шабуылшы Амедео Амадеидің 18 добы шешуші рөл атқарды. Соғыстан кейінгі жылдары «Рома» бұрынғы деңгейіне қайта орала алмады: қатарынан бес маусым Серия А-ның төменгі бөлігінде аяқтап, 1950–1951 маусымның соңында тарихындағы жалғыз рет Серия В-ға түсті. Болашақ Италия құрамасының бапкері Джузеппе Вианидің жетекшілігімен команда бірден жоғарғы лигаға оралды.

Жоғарғы дивизионға қайтып оралған клуб Эджисто Пандолфини, Дино да Коста, дат футболшысы Хельге Бронее сынды ойыншылармен қайта тұрақтанды. Бұл кезеңдегі ең жақсы нәтиже — ағылшын маманы Джесси Карвердің басшылығымен 1954–1955 маусымда алған екінші орын: бастапқыда екінші болған «Удинезе» сыбайластық үшін төмен түсірілген еді. Клуб Италиядан тыс алғашқы жетістігіне 1960–1961 жылы қол жеткізді — Жәрмеңкелер кубогының финалында «Бирмингем Ситиді» 4:2 есебімен жеңді. 1963–1964 жылы «Торинону» 1:0 ұтып, алғашқы Италия Кубогын иеленді. Клуб тарихындағы ең ауыр сәт 1964–1965 маусымда орын алды: бапкер Хуан Карлос Лоренцо клубтың ойыншыларға жалақы төлей алмайтынын және келесі кездесуге Виченцаға бара алмауы мүмкін екенін мәлімдеді. Жанкүйерлер Сикст театрында қаржы жинау шарасын өткізіп, командаға қолдау көрсетті, ал жаңа президент Франко Эванджелистидің сайлануымен банкроттықтың алдын алды. Екінші Италия Кубогын «Рома» 1968–1969 жылы жеңіп алды. 1969 жылы Джакомо Лози барлық турнирлердегі 450 кездесуімен клуб рекордын орнатты — бұл көрсеткіш 38 жыл бойы бұзылмады.

1972 жылы «Рома» Ағылшын-итальян кубогының финалында «Блэкпулды» 3:1 ұтты. 1970 жылдардың көп бөлігінде команда Серия А-ның жоғарғы бөлігінде тұрақты көріне алмады, онжылдықтағы ең жақсы нәтижесі — 1974–1975 маусымдағы үшінші орын. Ол кезеңдегі белгілі ойыншылар қатарында жартылай қорғаушылар Джанкарло Де Систи мен Франческо Рокка болды. Жаңа табысты дәуір 1979–1980 жылғы Италия Кубогымен басталды: финалда «Торино» пенальти сериясында жеңілді. Нилс Лидхольм басқарған, Бруно Конти, Агостино Ди Бартоломеи, Роберто Пруццо және Фалкан ойнаған команда 1980–1981 маусымда «Ювентустен» кейін екінші орын алды.

1982–1983 маусымда «Рома» 41 жылдан кейін қайта чемпион атанды. Келесі маусымда клуб чемпионатта күміс жүлдегер болып, Италия Кубогын жеңіп алды, сондай-ақ 1984 жылғы Чемпиондар кубогының финалына шықты. «Ливерпульмен» ойналған финал Пруццоның добынан кейін 1:1 есебімен аяқталып, «Рома» пенальти сериясында жеңіліп қалды. 1980 жылдардағы табысты кезең 1985–1986 маусымдағы екінші орынмен және «Сампдорияны» 3:2 ұтып алған Италия Кубогымен аяқталды. Одан кейін чемпионаттағы нәтижелер нашарлады; сирек табыстардың бірі — 1987–1988 маусымдағы үшінші орын. 1991 жылы клуб УЕФА Кубогының тек итальяндық командалар ойнаған финалында «Интернационалеге» 2:1 есебімен ұтылды. Сол маусымда жетінші Италия Кубогын жеңіп, Италия Суперкубогында «Сампдориядан» кейін екінші болды. Онжылдықтың қалған бөлігі клуб үшін сәтсіз өтті, чемпионаттағы ең жақсы нәтижесі 1997–1998 маусымдағы төртінші орын болды. 1990 жылдардың басында клубтың өз мектебінен шыққан шабуылшы Франческо Тотти ойынға араласып, кейін команданың басты ойыншысы әрі капитаны болды.

Үшінші скудеттосын «Рома» 2000–2001 маусымда, маусымның соңғы турында «Парманы» 3:1 жеңіп, «Ювентустен» екі ұпай озып алды. Чемпиондықтың басты кейіпкері капитан Франческо Тотти болды. Ол кезеңдегі маңызды ойыншылар қатарында Алдаир, Кафу, Габриэль Батистута және Винченцо Монтелла бар. 2001–2002 маусымда клуб «Ювентустен» бір ұпай қалып, екінші орын алды — бұл 2000 жылдардағы бірнеше рет күміс жүлдегер болу сериясының басы еді. 2006 жылғы калчополи дауына «Рома» қатысы болмады; жазалардан кейін клуб 2005–2006 маусымның күміс жүлдегері деп танылды. 2006–2007 және 2007–2008 маусымдарда да «Рома» чемпионатта екінші орын алды, яғни 2000 жылдар клуб тарихында алғашқы екі орынға ең көп рет шыққан онжылдық болды. Сол екі маусымда УЕФА Чемпиондар лигасында «Манчестер Юнайтедтен» ширек финалда ұтылды. 2008–2009 жылғы Чемпиондар лигасында «Рома» тарихында алғаш рет топтық кезеңді «Челсиден» озып, бірінші орынмен аяқтады, бірақ келесі сатыда «Арсеналдан» пенальти сериясында жеңілді.

2009–2010 маусымның сәтсіз басталуынан кейін Лучано Спаллеттидің орнына Клаудио Раньери бас бапкер болды. Ауысу сәтінде команда Серия А кестесінің соңғы орнында тұрған еді, алайда кейін 24 кездесуден тұратын жеңіліссіз серия құрды; оның соңғысы «Лациомен» дербиде 0:1 артта қалып барып 2:1 жеңіспен аяқталды. Маусым соңында «Рома» чемпионатта да, Италия Кубогында да «Интернационаледен» кейін екінші орында қалды. Жалпы 2000 жылдар ішінде клуб бір чемпиондық, екі Италия Кубогы және алғашқы екі Италия Суперкубогын жеңіп алды.

2010 жылдың жазында 1993 жылдан бері клубты басқарған Сенси отбасы қарыздарды реттеу келісімі аясында бақылаудан бас тартты. 2011 жылы 16 сәуірде клубты Томас Ди Бенедетто бастаған америкалық инвестор тобы сатып алды; Ди Бенедетто клубтың 22-президенті болды, оны кейін Джеймс Паллотта алмастырды. Спорттық директор қызметіне Вальтер Сабатини, бапкерлікке Луис Энрике тағайындалды. 2012–2013 маусымда команда Серия А-да алтыншы орында аяқтап, Италия Кубогының финалында «Лациодан» 0:1 есебімен ұтылды — бұл екі римдік клубтың осы турнир финалындағы алғашқы кездесуі болатын. 2013 жылы бас бапкер болған Руди Гарсиа алғашқы он кездесуінің бәрін жеңіп, Серия А рекордын орнатты; сол маусымда команда 85 ұпай жинап, 102 ұпайлық рекорд жасаған «Ювентустен» кейін екінші орында қалды. 2014–2015 маусымда клуб қатарынан екінші рет «Ювентустен» кейінгі екінші орынды иеленді, бірақ маусым соңында УЕФА-ның қаржылық әділ ойын ережелерін бұзғаны үшін 6 миллион еуроға дейінгі айыппұл және еурокубоктарға шектеулі өтінім санкциясын алды.

2016 жылдың қаңтарында Гарсиа жұмыстан босатылып, Лучано Спаллетти екінші рет командаға оралды және клубты кесте ортасынан үшінші орынға шығарды. 2017 жылы 28 мамырда Франческо Тотти «Дженоаны» 3:2 жеңген кездесуде «Рома» құрамындағы 786-шы әрі соңғы ойынын өткізіп, мансабын аяқтады. Капитандық бағы Даниэле Де Россиге көшті. 2017 жылы бас бапкер болған Эусебио Ди Франческо тұсында клуб 2017–2018 жылғы Чемпиондар лигасының ширек финалында «Барселонаға» қонақта 1:4 ұтылғаннан кейін үйде 3:0 жеңіп, қонақтағы доптар есебінен 1984 жылдан бергі алғашқы рет жартылай финалға шықты; онда 1984 жылғы финалдағыдай «Ливерпульден» екі кездесудің жиынтық есебімен 6:7 жеңілді. Сол маусымды команда 77 ұпаймен үшінші орында аяқтады. 2018 жылдың жазында клуб қақпашы Алиссонды «Ливерпульге» бонустарды қоса алғанда 72 миллион еуроға — әлемдік рекордтық сомаға — сатты.

2020 жылы 6 тамызда америкалық кәсіпкер Дэн Фридкин клубты сатып алу туралы алдын ала келісімге қол қойды. 2021 жылы бас бапкер болып Жозе Моуринью тағайындалды және 2022 жылы 25 мамырда ол командасын УЕФА Еуропа Конференция лигасының алғашқы ойын тарихындағы жеңісіне жеткізді — финалда «Фейеноордты» ұтты. 2025 жылдың шілдесінде Фридкин тобы өзінің футбол активтерін, оның ішінде «Рома» мен «Эвертонды» басқаратын Pursuit Sports атты құрылым ашты.

Клубтың негізгі түстері — кармин қызыл мен алтын сары, бұл Рим қаласының дәстүрлі түстері әрі қала мөрінің реңктері. Осы түстерге байланысты команда «джаллороссилер», яғни «сары-қызылдар» деп аталады. Үй ойындарында әдетте ақ шалбар мен қара ұйық киіледі, ал ерекше маңызды кездесулерде шалбар мен ұйық та жейде түсімен бірдей болады. Клубтың тағы бір танымал лақап аты — «қасқырлар», өйткені елтаңбада әрқашан қасқыр бейнеленген. Қазіргі эмблема клуб құрылған кездегі нұсқа: алтын сары мен қоңыр қызыл қалқанда Ромул мен Ремді емізіп тұрған ұрғашы қасқыр бейнеленген, бұл Римнің құрылуы туралы аңызға сілтеме. Клубтың алғашқы жейдесі бірігуге қатысқан Roman Football Club командасынан мұра болып қалған.

1927–1928 жылдары команда Motovelodromo Appio аренасында, 1929–1940 жылдары Кампо Тестаччода, 1940–1953 жылдары Stadio Nazionale del PNF стадионында ойнады. 1953–1954 маусымнан бастап «Рома» «Лациомен» бірге пайдаланатын Олимпия стадионында өнер көрсетеді. Арена жылдар бойы бірнеше рет қайта жаңғыртылды; ең ірі реконструкция 1989–1990 жылдары, Италияда өткен 1990 жылғы әлем чемпионатына дайындық кезінде жүргізілді, сол уақытта команда «Фламиниода» ойнады. Олимпия стадионының сыйымдылығы 70 мыңнан асады және ол Италиядағы осындай аренлардың ішінде «Сан-Сирадан» кейінгі ең үлкені. Клуб жаңа стадион салуды жоспарлап отыр: 2012 жылы Тор ди Валле ауданында 52 500 орындық арена жобасы жарияланған еді, бірақ ол 2021 жылы толық тоқтатылды, ал 2022 жылдан бастап Пьетралата ауданындағы жаңа алаң қарастырылуда.

Клубтың жаттығу базасы Римнің оңтүстік-шығысындағы Тригорияда орналасқан. Оны 1977 жылы 22 шілдеде сол кездегі президент Гаэтано Анзалоне сатып алып, 1979 жылы 23 шілдеде ашты. Кешен 1984 жылы Дино Виола, 1998 жылы Франко Сенси тұсында кеңейтілді. Базаның ресми атауы — клуб тарихындағы белгілі ойыншы Фульвио Бернардини құрметіне қойылған Fulvio Bernardini di Trigoria. 2019 жылдың 4 қыркүйегінен бастап база аумағында клубтың жас футболшылары ғана оқитын мектеп жұмыс істейді. 1990 жылғы әлем чемпионаты кезінде Тригорияда Аргентина құрамасы тұрған.

2006 жылғы Doxa Institute пен L'Espresso зерттеуі бойынша «Рома» — Италиядағы жанкүйерлер саны бойынша бесінші клуб: оны итальяндық футбол жанкүйерлерінің шамамен 7 пайызы қолдайды. Тарихи тұрғыдан клубтың ең көп жақтастары Рим орталығындағы аудандардан, әсіресе Тестаччодан шыққан. Дәстүрлі ультралар тобы Commando Ultrà Curva Sud (CUCS) көптеген шағын топтардың бірігуінен құрылған еді, бірақ 1990 жылдардың ортасында ыдырады. Содан бері Олимпия стадионының Оңтүстік трибунасын A.S. Roma Ultras, Boys, Giovinezza сынды оңшыл топтар бақылайды, ал ең көне топ Fedayn саясаттан тыс саналады. 2015 жылдың қарашасында «Рома» мен «Лацио» ультралары стадиондағы жаңа қауіпсіздік шараларына, оның ішінде трибуналарды бөлетін пластик қалқаларға наразылық білдіріп, дербилерді бойкоттады. Клубтың ең танымал әнұраны — Антонелло Венддиттидің «Roma (non si discute, si ama)» әні, ол әр кездесу алдында орындалады, ал үй ойындарындағы жеңістен кейін сол әншінің «Grazie Roma» әні қойылады.

«Романың» басты бәсекелесі — бір стадионды бөлісетін «Лацио»; екі клубтың кездесуі Derby della Capitale деп аталады және әлемдегі ең шиеленісті дербилердің бірі саналады. Бұл қарсыласудың тарихында зорлық-зомбылық оқиғалары да болды: 1979–1980 маусымда Оңтүстік трибунадан атылған сигналдық ракетадан «Лацио» жанкүйері Винченцо Папарелли қаза тапты, ал 2004 жылдың наурызында қаза туралы расталмаған қауесет салдарынан кездесу тоқтатылды. «Наполимен» ойын Derby del Sole («Күн дербиі») атауына ие. Жанкүйерлер «Ювентусты» (бәсекелестік әсіресе 1980 жылдары өршіді), «Миланды», «Аталантаны» (1984 жылдан бері) және «Интернационалені» де бәсекелес санайды.

Клуб жанкүйерлерінің арасында хулигандық оқиғалар да тіркелген. 2014 жылы «Рома» ультрасы Даниэле Де Сантис «Наполи» жанкүйерлерімен қақтығыс кезінде Чиро Эспозитоны және тағы екі адамды атқаны үшін сотталды; Эспозито жарақатынан қайтыс болды, ал Де Сантис 26 жылға кесіліп, апелляциядан кейін мерзімі 16 жылға қысқартылды. Римде өткен кездесулерде шетелдік клубтардың жанкүйерлеріне шабуыл жасалған жағдайлар да бірнеше рет болды.

Клуб рекордтарының басым бөлігі Франческо Тоттиге тиесілі: ол 1993 жылдан 2017 жылға дейінгі 25 маусымда барлық турнирлерде 786 кездесу өткізіп, оның 619-ы Серия А-да болды, сондай-ақ 307 доп соғып, оның 250-ін чемпионатта жібергені де клуб рекорды. Барлық турнирлер бойынша екінші нәтиже — 1988 жылдан 2017 жылға дейін бірінші болып келген Роберто Пруццоның 138 добы. 1930–1931 маусымда Родольфо Волк Серия А-да 29 гол соғып, бір маусымдағы клуб рекордын орнатты, оны 2016–2017 жылы Эдин Джеко қайталады. Клубтың алғашқы ресми кездесуі 1927–1928 жылғы Ұлттық дивизионда «Ливорноға» қарсы өтіп, 2:0 жеңіспен аяқталды. Ең ірі жеңіс — 1929–1930 маусымда «Кремонезені» 9:0 ұту, ал ең ауыр жеңіліс 1:7 есебі бес рет қайталанды: «Ювентустен» (1931–1932), «Торинодан» (1947–1948), «Манчестер Юнайтедтен» (2006–2007), «Бавариядан» (2014–2015) және «Фиорентинадан» (2018–2019).

«Рома» құрамында ойнап жүріп он алты футболшы әлем чемпионы атанды, олардың қатарында Аттилио Феррарис пен Энрике Гуаита (1934), Гуидо Мазетти мен Эральдо Монцельо (1934 және 1938), Бруно Конти (1982), Руди Фёллер мен Томас Бертольд (1990), Алдаир (1994), Венсан Кандела (1998), Кафу (2002), Даниэле Де Росси, Симоне Перротта мен Франческо Тотти (2006) және Пауло Дибала (2022) бар. Клуб тарихындағы ең танымал ойыншылар қатарына алғашқы капитан Аттилио Феррарис IV, 1942 жылғы чемпиондықтың басты тұлғалары Фульвио Бернардини мен Гуидо Мазетти, Серия А тарихындағы ең жас гол авторы болып қала беретін Амедео Амадеи, Джакомо Лози, рим дербиінің ең нәтижелі ойыншысы Дино да Коста, Педро Манфредини, Агостино Ди Бартоломеи, Джузеппе Джаннини кіреді. 2017 жылдан бері клуб Тотти құрметіне 10-нөмірлі жейдені ешкімге бермейді; 2022 жылы ол Пауло Дибалаға ұсынылғанымен, футболшы 21-нөмірді таңдады. 2012 жылдың 7 қазанында клубтың Даңқ залы құрылды.

1999 жылдан бері «Рома» акционерлік қоғам ретінде Италия қор биржасында тіркелген және «Лацио» мен «Ювентуспен» қатар биржада саудаланатын үш итальяндық клубтың бірі. Deloitte консалтинг компаниясының есебі бойынша 2010–2011 маусымда клуб шамамен 143,5 миллион еуро табыспен әлемде кіріс көлемі бойынша 15-орынды иеленген. 2008 жылдың тамызында клубтың көпжылдық иесі әрі төрағасы Франко Сенси ұзақ науқастан кейін қайтыс болып, оның орнын қызы Розелла Сенси басқан еді. Клубтың акцияларының басым бөлігі 2025 жылғы жағдай бойынша The Friedkin Group тобына тиесілі, президент қызметін Дэн Фридкин атқарады.