Әзірбайжан тарихы

Футбол Әзірбайжанда ХХ ғасырдың басында, ел Ресей империясының құрамында болған кезде кең тарады. 1912 жылы әзірбайжандық футболшылар алғашқы «халықаралық» кездесуін өткізіп, Тбилисиде жергілікті «Сокол» командасын 4:2 есебімен жеңді. 1912–1913 жылдары әзірбайжан және грузин командаларының матчтары алдымен Тбилисиде, кейін Бакуде ұйымдастырылды. 1914 жылы елде Футбол одағы құрылып, қалалық чемпионаттар мен өзге де жарыстарды өткізуді өз мойнына алды.

Кеңестік кезеңдегі алғашқы деректер 1926–1927 жылдарға қатысты: сол кезде Тбилисиде Закавказье чемпионаты ұйымдастырылып, оған Әзірбайжан, Армения және Грузия қатысты. Құрама осы жарыс аясында 1927 жылы Грузияда Грузия мен Арменияға қарсы алғашқы жолдастық кездесулерін өткізді, ал Закавказье чемпионатында 1926 және 1927 жылдары чемпион атанды. 1926 жылы Бакуде, 1929 жылы Тегеранда Иран командасымен үш-үштен матч өтіп, олардың барлығында әзірбайжандық футболшылар жеңіске жетті. 1960 жылдар Әзірбайжан футболының алтын ғасыры саналады: бұл кезеңде Анатолий Банишевский, Алекпер Мамедов сияқты футболшылар және 1966 жылғы әлем чемпионатының Англия мен Батыс Германия арасындағы финалында Англияның гол соққанын растаған бүйір төрешісі Тофиқ Бахрамов танылды.

1991 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін AFFA құрылды. 1992 жылы белгілі футболшы Алекпер Мамедов құраманың тұңғыш бас бапкері болып, басшылық еткен кезеңінде 3 жеңіс пен 1 жеңіліске қол жеткізді; оның тұсында, 1993 жылғы 25 мамырда команда Грузияны жеңіп, тарихындағы алғашқы жеңісін тойлады. Ресми алғашқы матчын Әзірбайжан 1992 жылғы 17 қыркүйекте Гурджаанида Грузиядан 3:6 есебімен ұтылып өткізген еді. Құрама 1993 жылғы 2 желтоқсанда УЕФА-ның уақытша, 1994 жылдың мамырында Венада өткен УЕФА-ның 22-конгресінде толыққанды мүшесі болып қабылданды, ал 1994 жылдың маусымында Чикагода өткен ФИФА-ның 49-конгресінде ФИФА қатарына қосылды. Қауіпсіздік мәселесіне байланысты УЕФА 1994 жылғы 21 қазанда үй матчтеріне тыйым салғаннан кейін команда Евро-1996 іріктеуіндегі барлық үй ойынын Түркиядағы Трабзонда өткізді.

2000 жылдардың басынан AFFA ФИФА-ның құқықтық нормалары арқылы құрамаға жаңа ойыншыларды тартуды қолға алды. 2004 жылдың ақпанында бас бапкерлікке 1970 жылғы әлем чемпионатында жеңіске жеткен Бразилия құрамасының капитаны Карлос Альберто Торрес тағайындалды. 18 ақпанда Израильден 0:6 есебімен ұтылып, сәтсіз бастағанымен, 28 сәуірде команда Қазақстанды 3:2 есебімен жеңіп, тарихындағы алғашқы қонақтағы жеңісін жазды. 2005 жылдың маусымында Польшадан 0:3 есебімен ұтылғаннан соң Торрес қызметтен кетіп, орнына «Нефтчи»-дің бұрынғы бапкері Вагиф Садыгов келді — бұл оның құрамадағы үшінші кезеңі болды. 2005 жылдың қарашасында командаға Шахин Диниев басшылық етті, ол 2007 жылғы 31 қазанда отставкаға кетіп, уақытша бапкер болып Гёко Хаджиевски белгіленді.

2008 жылдың сәуірінде құраманы неміс маманы Берти Фогтс басқарып, екі жылдық келісімшартқа отырды; іріктеу циклін команда 5 ұпаймен түйіндеді. 2009 жылдың қарашасында AFFA келісімшартты ұзартып, Фогтс құраманы екі іріктеу циклінде басқарған алғашқы бапкер атанды. 2010 жылы Түркияны жеңгеннен кейін Әзірбайжан ФИФА рейтингінде 90-орынға көтеріліп, сол кездегі ең биік көрсеткішіне қол жеткізді, ал Қазақстанды ұтқан соң 7 ұпай жинап, 10 гол соғып, нәтижелілік пен ұпай рекордын жаңартты. Жергілікті жанкүйерлер мен БАҚ тарапынан қатты сынға ұшыраса да, Фогтстың жетекшілігімен команда 2014 жылғы әлем чемпионатының іріктеуін тарихындағы ең жоғары көрсеткішпен — төртінші орынмен аяқтады. 2014 жылдың шілдесінде Әзірбайжан ФИФА рейтингінде 73-орынға шығып, рекордын жақсартты. Қатарынан үш жеңілістен кейін алты жыл бойы құраманы басқарған Фогтс қызметтен кетті.

Оның орнын Хорватия құрамасының бұрынғы ойыншысы Роберт Просинечки басты. Оның тұсында команда 2018 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде тағы бір рекорд жасап, 10 ұпай жинады, бірақ алты командадан тұратын С тобында бесінші орында қалды. Келісімшартын ұзартпаған Просинечкиден кейін командаға отандасы Никола Юрчевич келді. Евро-2020 іріктеуі құрама үшін сәтсіз өтті: жеті жеңіліс, оның ішінде үйде Словакиядан 1:5 есебімен ұтылу, және бір ғана тең ойын — ол 2018 жылғы әлем чемпионатының күміс жүлдегері Хорватиямен тартыста тіркелді. Нашар нәтижеден соң Юрчевич қызметтен кетті. Іріктеу аяқталған соң Әзірбайжан өзі қабылдаған турнирге іріктеліп өте алмаған жалғыз ел болып шықты.

2022 жылғы әлем чемпионатының іріктеуі жаңа бапкер Джанни Де Бьязимен де сәтсіз болды: Португалия, Сербия, Ирландия және Люксембург ойнаған А тобында команда бар болғаны бір ұпай жинады. Сол жылғы Ұлттар лигасы табыстырақ өтті: С дивизионының 3-тобында Қазақстан, Беларусь және Словакиямен ойнаған Әзірбайжан бірінші айналымда жеңіссіз қалып (Беларуспен 0:0), екінші айналымдағы барлық матчын ұтып, 10 ұпаймен екінші орынды иеленді әрі жоғары дивизионға шыққан Қазақстаннан үш ұпай ғана қалыс қалды. Евро-2024 іріктеуінде үш жеңіліс пен бір тең ойыннан кейін Де Бьязи 2023 жылғы 22 қазанда жұмыстан босатылды; бапкерсіз өткен төрт матчтың екеуінде команда жеңіске жетті, оның ішінде турнирден шығып қалған Швецияны 3:0 есебімен ұтты. 2024 жылдың наурызында уақытша бапкер болып Ариф Асадов тағайындалып, оның тұсында төрт ойынның екеуі жеңіспен аяқталды. 2024 жылдың маусымында құраманы Евро-2016 чемпионы атанған бапкер Фернанду Сантуш басқарды. 2024/25 жылғы Ұлттар лигасында команда тек Эстониямен тең түсіп, төмендеп кетті, ал 2026 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде Франция, Исландия және Украинамен бір топта ойнап, Украинамен 1:1 есебімен тең түскен бір ғана ұпай жинады.

Құрама сапында ең көп ойын өткізген футболшы — 111 матч өткізген Рашад Садыгов, ал ең көп гол соққан ойыншы — 16 допты иелендірген Эмин Махмудов. Тарихындағы ең ірі жеңісін команда 2026 жылғы 27 наурызда Сумгаитта Сент-Люсияны 6:1 есебімен ұтып жазса, ең ауыр жеңілісін 1995 жылғы 6 қыркүйекте Осерде Франциядан 0:10 есебімен тапты. ФИФА рейтингіндегі ең жоғары көрсеткіші — 2014 жылдың шілдесіндегі 73-орын, ең төменгісі — 1994 жылдың маусымындағы 170-орын.

Евро-2016 іріктеуінен бастап құраманың негізгі формасы — толық қызыл, қонақтағы формасы — толық көк түсті; бұл түстер тіркесі алғашқы матчтан бері дәстүрлі саналады. 1990 жылдардың басында команда ақ жейде киді, онжылдық соңында ол көк-ақ жолақты жейдеге ауысты, 2000 жылдардың басында кеудесінде ел туының түстерінен құралған тік жолағы бар ақ форма пайдаланылды, ал Евро-2008 іріктеуіне ғана көк жейде, қызыл шалбар және жасыл гетр таңдалды. Қонақтағы форма Евро-2004 іріктеуіне дейін сары-қара жолақты жейдеден, қара шалбар мен сары гетрден тұрды. 2017 жылдан бері форманы «Найк» жеткізеді; бұған дейін 2004–2006 жылдары «Пума», 2002–2004 жылдары «Умбро» компаниялары жабдықтаған. БАҚ пен жанкүйерлер құраманы көбіне «Милли» деп атайды — бұл лақап ат ел түстерін пайдаланатын барлық ұлттық құрамаға қатысты қолданылады.

Үй матчтерінің көпшілігі 2015 жылы Тофиқ Бахрамов атындағы стадионнан көшкеннен бері Бакудегі Олимпиада стадионында өтеді. Кейбір іріктеу және жолдастық кездесулер бұрынғысынша Тофиқ Бахрамов атындағы стадионда, сондай-ақ УЕФА талаптарына сай келген Лянкяран қалалық стадионында, «Бакселл Арена» мен «Далга Аренада» ұйымдастырылады. Құраманың матчтерін қазір қоғамдық ИТВ арнасы көрсетеді; бұған дейін тікелей эфирді AZTV, Idman Azerbaijan TV және Lider TV таратқан.

Құраманың жетістіктері қатарында Закавказье чемпионатындағы екі жеңіс (1926, 1927), 1993 жылғы ЭКО кубогындағы үшінші орын, 2009 жылғы БАӘ халықаралық кубогындағы үшінші орын, сондай-ақ ФИФА сериясындағы 2026 жылғы чемпиондық пен 2024 жылғы екінші орын бар.