Бельгия тарихы

Бельгияда футболдың ойналғаны туралы алғашқы дерек 1863 жылға жатады, бұл елді футболды бастаған құрлықтық Еуропа мемлекеттерінің қатарына қосады. 1901 жылы Антверпенде бельгиялық құраманың Нидерланды командасымен Vanden Abeele кубогы үшін ойыны өтті, үй иелері 8:0 есебімен жеңді, алайда ФИФА бұл нәтижелерді мойындамайды, өйткені құрам ішінде ағылшын ойыншылары болды. Ресми тұңғыш матч 1904 жылғы 1 мамырда Уккледегі Vivier d'Oie стадионында Франциямен өтіп, 3:3 тең аяқталды; осы кездесу Еуропа құрлығындағы тәуелсіз мемлекеттер арасындағы алғашқы ресми футбол матчы болды. Жиырма күннен кейін екі елдің футбол басқармалары ФИФА-ның жеті құрылтайшысының қатарына кірді. 1905 жылдан бастап бельгиялықтар жыл сайын голландтармен екі рет кездесіп тұрды.

1906 жылы қызыл жейделері үшін команда Қызыл шайтандар атанды. Ал 1910 жылы шотландиялық экс-футболшы Уильям Максвелл комитеттің орнына бас бапкер болды. 1920 жылғы Жазғы Олимпиадада Қызыл шайтандар үй алаңында алтын медаль жеңіп алды: финалда чехословактар 40-шы минутта наразылық білдіріп алаңнан кетіп қалды, 2:0 есебі күшінде қалдырылып, қарсылас дисквалификацияланды. 1900 жылғы Олимпиадада негізінен студенттерден құралған бельгиялық құрам қола медаль иеленген еді.

1930, 1934 және 1938 жылғы әлем чемпионаттарында Бельгия барлық матчынан ұтылды. Тарихшы Ричард Хеншоудың сөзінше, Скандинавия, Орталық Еуропа мен Оңтүстік Американың өсуі бельгиялықтарды әлдеқайда артта қалдырды. 1950-1960 жылдары команда сегіз ірі турнирдің біріне ғана — 1954 жылғы әлем чемпионатына іліге алды, онда Англиямен 4:4 тең ойнап, Италиядан ұтылып, жарыстан шықты. Сонымен бірге Бельгия әлем чемпиондарын жеңді: 1954 жылы Батыс Германияны, 1963 жылы Бразилияны, ал 1956 жылы Венгрияның Алтын құрамасын ұтты. Ресми матчтардағы сәтсіздік пен жолдастық ойындардағы жеңістердің тоғысуы оларға жолдастық кездесулердің әлем чемпиондары деген мысқыл атақ әперді.

1970 жылдары Раймон Гуталс басшылығымен нәтижелер жақсарды. Ақ түсті формаға ауысқан команда Ақ шайтандар атанды, 1970 жылғы әлем чемпионатында (Сальвадорды 3:0 жеңіп) және дебют болған 1972 жылғы Еуропа чемпионатында алғашқы жеңістеріне қол жеткізді. Үй иесі ретінде ойнаған 1972 жылғы Еуро-да Бельгия ширек финалда қолданыстағы чемпион Италияны ығыстырып, үшінші орын алды. 1973 жылы 1974 жылғы әлем чемпионатының іріктеуіндегі соңғы матчта есеп ашатын гол есепке алынбай, Бельгия жалғыз гол жібермей тұрып финалдық кезеңге шыға алмаған жалғыз ел болды.

1980 жылдардан 1990 жылдардың басына дейінгі кезең елдің бірінші алтын буыны саналады. Ги Тис баптаған құрама 1980 жылғы Еуропа чемпионатында топтық кезеңде жеңіліс көрмей финалға шығып, онда Батыс Германиядан 1:2 ұтылды: Хорст Хрубеш есеп ашты, Рене Вандерейкен айып добынан теңестірді, бірақ Хрубеш негізгі уақыт аяқталуына екі минут қалғанда екінші рет дәл соқты. 1982 жылдан 2002 жылға дейін Бельгия қатарынан алты әлем чемпионатына қатысып, солардың бесеуінде топтық кезеңнен өтті. 1982 жылы бастапқы матчта қолданыстағы чемпион Аргентинаны 1:0 жеңді. 1986 жылғы Мексикадағы чемпионатта Бельгия КСРО-ны қосымша уақытта 4:3, Испанияны пенальти сериясында ұтып жартылай финалға жетті, онда Диего Марадонаның екі голымен Аргентинадан 2:0 ұтылды, үшінші орын матчында Франциядан 4:2 жеңілді. 1990 жылы Англиямен 1/8 финалда Энцо Шифо мен Ян Кёлеманс қақпа тіреуіне соқты, ал Дэвид Платттың қосымша уақыттың соңғы минутындағы голы бельгиялықтарды күтпеген жерден шығарып жіберді.

1986 жылы әлем чемпионатының жартылай финалына шыққан делегацияны елде жылы қарсы алды: Брюссель ратушасының балконына шыққан ойыншыларды Гран-Плас алаңын толтырған халық ірі турнир жеңімпаздарындай шаттықпен құттықтады. Сол турнир кезінде делегация жетекшісі Мишель Д'Хоогенің бастамасымен Casa Hogar жобасы басталды — Мексикадағы Толука қаласындағы көше балаларына арналған үйге футболшылар турнирлік сыйақысының бір бөлігін аударды.

1994 жылы қолданыстағы чемпион Германиядан 3:2 ұтылып, екінші айналымда тоқтады; делегация Йосип Веберге жасалған ережебұзушылық үшін 11 метрлік белгілеуден бас тартқан төреші Курт Рётлисбергерді сынға алды. 1998 жылы топтық кезеңдегі үш тең ойын жеткіліксіз болды. 2002 жылғы әлем чемпионатының алдында Бельгия әлем және Еуропа чемпионы Францияны жеңді, турнирде Ресейді 3:2 ұтып 1/8 финалға шықты, онда болашақ чемпион Бразилиядан 2:0 ұтылды; бразилиялықтардың бапкері Луис Фелипе Сколари кейін осы матчты турнирдегі ең қиыны деп атады. Еуропа чемпионаттарында 1980 жылдан кейінгі өнер көрсетулер сәтсіз болды: 1984 жылы шешуші матчта Данияға 2:0 алда тұрып 3:2 жеңілді, 2000 жылы Нидерландымен бірге үй иесі бола тұра топтық кезеңнен шыға алмады.

2002 жылдан кейін команда әлсіреп, 2004 жылғы Еуродан 2012 жылғы Еуроға дейінгі бес ірі турнирге қатарынан ілікпей қалды; осы кезеңде бапкерлер де сонша рет ауысты. Журналистер 2004-2010 жылдары бельгиялық футболды өлім халінде деп жазды. Сонымен бірге жаңа буын пісіп жетіліп келе жатты: 2007 жылғы 21 жасқа дейінгілер арасындағы Еуропа чемпионатынан кейін құрама Пекиндегі Олимпиадаға жолдама алып, онда төртінші орын алды.

2012 жылы Марк Вилмотс бас бапкер болып бекітілгеннен кейін нәтижелер жақсарып, шетел БАҚ-ы жаңа алтын буын туралы жаза бастады. Бельгия 2014 жылғы әлем чемпионатына топта жеңіліссіз бірінші орынмен шықты және АҚШ-ты қосымша уақытта 2:1 жеңіп, тарихында екінші рет ширек финалға жетті, онда Аргентинадан 1:0 ұтылды. 2015 жылдың қарашасында құрама алғаш рет ФИФА рейтингінің бірінші орнына көтеріліп, бес ай бойы сонда қалды. 2016 жылғы Еуро-да ширек финалда Уэльстен ұтылғаннан кейін Вилмотс қызметінен босатылды.

Испаниялық бапкер Роберто Мартинес тұсында Бельгия 2018 жылғы әлем чемпионатында тарихындағы ең жоғары нәтижеге жетті. Топта Панама, Тунис және Англияны жеңген команда 1/8 финалда Жапониядан 2:0 артта қалып, 94-ші минутта Насер Шадлидің голымен 3:2 жеңіске жетті, ширек финалда Бразилияны 2:1 ұтты, жартылай финалда Франциядан 0:1 ұтылып, үшінші орын матчында Англияны 2:0 жеңді. 2019 жылғы 16 қарашада Ресейді қонақта 4:1 жеңгеннен кейін Бельгия тарихында тұңғыш рет World Football Elo рейтингін бастады. 2021 жылғы Еуро-да топта үш жеңіс, 1/8 финалда қолданыстағы чемпион Португалияны Торган Азардың голымен 1:0 ұтса да, ширек финалда Италиядан 1:2 ұтылды. Бельгия — әлем чемпионатын да, құрлықтық трофейді де жеңіп алмай тұрып ФИФА рейтингін бастаған жалғыз құрама.

2022 жылғы Катардағы әлем чемпионатында Бельгия Канаданы 1:0 жеңгенімен, Мароккодан 2:0 ұтылып, Хорватиямен 0:0 тең ойнап, 1998 жылдан бергі алғаш рет топтық кезеңде жарыстан шықты; содан кейін Мартинес алты жыл жұмыс істеген қызметінен кететінін мәлімдеді. 2023 жылдың ақпанында бас бапкер болып Доменико Тедеско тағайындалды, оның тұсында команда 2024 жылғы Еуро-ның 1/8 финалында Франциядан 0:1 ұтылды. 2025 жылдың қаңтарынан бастап құраманы француз маманы Рюди Гарсия басқарады.

Құрама тарихындағы ең ірі жеңістер тоғыз гол айырмашылығымен тіркелген: 1994 жылы Замбияға 9:0, 2001 жылы Сан-Мариноға 10:1, 2017 жылы Гибралтарға 9:0 және 2019 жылы қайтадан Сан-Мариноға 9:0. Ең ауыр жеңіліс 1909 жылғы 17 сәуірде Лондонда Англиядан 11:2 есебімен болды. Командаға ең көп ойын өткізген футболшы — Ян Вертонген (157 матч), ең көп гол соққан — Ромелу Лукаку (94 гол). Бір матчта бес гол соғу рекорды Робер Де Веен, Берт Де Клейн және Йосип Веберге тиесілі, ал Лукакуда төрт хет-трик бар. Эден Азар капитан ретінде ең көп матч бастаған (59), Аксель Витсельдің халықаралық мансабы ең ұзақ — 18 жыл 3 ай 14 күн. Ең жылдам гол Кристиан Бентекенің еншісінде: 2016 жылғы 10 қазанда Гибралтарға қарсы матчтың 8,1-ші секундында.

Елдің ең танымал ойыншыларының қатарында бірінші онжылдықта 23 матчта 26 гол соққан Робер Де Веен, соғысқа дейінгі кезеңнің үздігі саналған Альфонс Сикс, 1920 жылғы олимпиадалық құраманың кілт ойыншысы Робер Коппе, Бернар Ворхоф пен Раймон Брен бар. Кейінірек Луи Карре, Жеф Мерманс, Поль Анул және Рик Коппенс, ал 1960 жылдары Бельгияның Алтын аяқ киімін төрт рет жеңген Поль Ван Химст көзге түсті — ол 1954-2003 жылдардағы УЕФА-ның бельгиялық Алтын ойыншысы және IFFHS нұсқасы бойынша ғасырдың үздік бельгиялық футболшысы атанды, 1965 жылғы Алтын доп дауысында төртінші орын алды. Уилфрид Ван Мур үш Алтын аяқ киім жеңіп, 1980 жылғы Алтын допта төртінші орынға шықты. 1980 жылдардағы буыннан қақпашылар Жан-Мари Пфафф пен Мишель Прюдомм, ортаңғы буын ойыншылары Ян Кёлеманс пен Энцо Шифо танылды. Жаңа буында Ян Вертонген, Венсан Компани, Кевин Де Брёйне, Эден Азар, Тибо Куртуа, Дрис Мертенс және Тоби Алдервейрелд бар.

Үй матчтарында команда дәстүрлі түрде Бельгия туының түстерін — қара, сары және қызылды — киеді, негізгі түс қызыл; қонақтағы формасы әдетте ақ, қара немесе екеуі аралас, ал 2014 жылы сары түсті үшінші жиынтық енгізілді. 1904-1905 жылдары құрама қызыл, сары және қара көлденең жолақты атлас жейде киген, спорт журналисі Виктор Боин оны ұсқынсыздық рекорды деп атаған. 1970 жылдары Раймон Гуталс кешкі матчтарда көрінуді жақсарту үшін толық ақ түсті жиынтықты таңдады. 1981 жылдан бері эмблема ретінде RBFA логотипі қолданылады, оған дейін қара қалқандағы сары арыстан бейнеленетін; 2019 жылғы 8 қарашада корольдік тәж, гүл шоқтары және бельгиялық үш түс сақталған жаңа логотип таныстырылды. Форманы 2014 жылдан бері Adidas шығарады, бұған дейін Umbro, Admiral, Diadora, Nike және Burrda жабдықтаған.

Қызыл шайтандар лақап атын 1906 жылы Léopold FC бапкері Пьер Валькирс берген. 1970 жылдары ақ форма киген кезде оларды Ақ шайтандар деп атады. 2012 жылдан бері команда логотипі — шайтанмен байланыстырылатын қызыл үшайыр. Құраманың төрт ресми маскоты болды, алғашқысы — форма киген Diabolix есімді арыстан; 2018 жылы Red деген маскот таныстырылды. 2012 жылы жергілікті жанкүйер клубтары RBFA құрылған жылға орай 1895 деп аталған бір федерацияға бірікті, бір жылдан кейін онда 24 мың мүше болды. 1914 жылдан бері матчтарға бельгиялық монархтар да келіп тұрады. 2016 жылғы Еуро-дағы Венгриямен 1/8 финал матчы ел теледидары тарихындағы ең көп көрілген бағдарлама болды — оны 11,3 миллион халықтың ішінен 4 миллионнан астам адам көрді.

Бельгияның басты бақталастары — көршілері Нидерланды мен Франция. Төмен елдер дербиі атанған голландтармен кездесулер саны 2025 жылдың қыркүйегіндегі дерекпен 129 ресми матчты құрайды, жалпы баланс Нидерланды пайдасында: 57 жеңіске қарсы 41. Франциямен 78 ресми ойын өткен, бұл қарсыласу француз тілінде le Match Sympathique деп аталады; ұзақ уақыт артықшылық бельгиялықтар жағында болғанымен, 2018 жылдан бері олар қатарынан бес рет ұтылды.

Үй матчтары 11 қалада өткенімен, олардың басым бөлігі Брюссельдегі Хейзел үстіртінде, қазіргі Бодуэн Король стадионының орнында ойналды; стадион сыйымдылығы 50 122 орын. Ол 1930 жылы елдің жүз жылдығына орай 75 мың орындық Мерейтойлық стадион деген атпен ашылған, 1946 жылы Хейзел атанған. Осы атау 1985 жылғы Еуропа кубогы финалы алдындағы қайғылы оқиғамен байланысты қалды: тәртіпсіздік салдарынан 39 көрермен қаза тапты. Қайта жаңғыртудан кейін 1995 жылы стадионға марқұм Бодуэн Корольдің есімі берілді. 2007 жылдан бері дене дайындығының көп бөлігі Тюбиздегі ұлттық футбол орталығында немесе «Андерлехттің» Нирпеде жаттығу базасында өтеді.

Құраманы 1904 жылдан бері RBFA-дан бөлек 26 тұрақты және екі уақытша бапкер басқарды. Бельгия бапкерлері негізінен дәстүрлі тактикаларды қолданды: 1930 жылдары 2-3-5 пирамидасы, 1954 жылы Даг Ливингстон тұсында 3-2-5 WM жүйесі, ал 1970-1990 жылдардағы турнирлерде көбіне 4-4-2 схемасы. Гуталстан бері команданың басты күшті тұстарының бірі офсайд тұзағын жүйелі қолдану болды. Ги Тис 1986 жылы World Soccer журналының нұсқасы бойынша жылдың үздік бапкері, Марк Вилмотс 2015 жылғы Globe Soccer Awards сыйлығында жылдың үздік бапкері атанды. Команда ФИФА-ның жылдың үздік құрамасы атағын 2015, 2018, 2019, 2020 және 2021 жылдары, ал 2002 жылы әлем чемпионатының Fair Play жүлдесін алды.