Бешикташ тарихы

1908 жылғы конституциялық монархияның қалпына келуінен және 1909 жылғы 31 наурыз оқиғасынан кейін Эдирнеде жүрген семсерлесуші Фуат Балкан мен ауыр атлет әрі балуан Мазхар Казанджы Стамбұлға көшіп, ұйымға қосылды. Сол тұста қоғам Бешикташ Османлы гимнастика клубы деген атауды қабылдады, ал негізін қалаушылардың бірі Мехмет Шамил Шаплы тұңғыш президент болып сайланды. 1910 жылы 13 қаңтарда клуб Осман империясының билік орындарында ресми тіркеуден өтті. 1911 жылы Шереф бейдің ықпалымен Бешикташ ауданының жастары құрған Валидечешме және Басирет футбол командалары клубқа қосылып, ұйым гимнастикадан футбол, есу және басқа да салаларды қамтитын көпсалалы құрылымға айналды.

Клубтың алғашқы басылымдарында бастапқы түстер қызыл-ақ болғаны, кейіннен Балқан соғыстарында қаза тапқан мүшелерді жоқтау белгісі ретінде қара-ақ түске ауысқаны жазылған. Алайда кейінгі зерттеулер мен клуб түсірген деректі фильмдерде қызыл-ақ түстің ресми жарыстарда қолданылғаны күмән тудырады және қара-ақ түс ерте кезеңнен басым болған деген пікір айтылады. Бұл мәселе әдебиетте әлі талас тудырады.

Футбол командасын 1911 жылдың тамызында Ахмед Шерафеттин ұйымдастырды. Бірінші дүниежүзілік соғыс пен Стамбұлдың оккупациясы кезінде клубтың қызметі бәсеңдеді, соғыстан кейін құрамды қайта жасақтауды Шереф бей басқарды. Бешикташ 1918 жылы Стамбұл түрік бірінші спорт лигасының чемпионы атанды, 1921 жылы бұл жетістікті қайталады. 1924 жылы Стамбұл футбол лигасына қосылып, 1923–1924 маусымында тұңғыш чемпионатты жеңіп алды. Екінші Стамбұл лигасының тәжін 1933–1934 жылдары иеленді, ал 1934 жылы 29 қазанда финалда Алтайды 3:1 есебімен жеңіп, алғашқы ұлттық титулы — Түркия футбол чемпионатын қанжығасына байлады.

1937 жылы Ұлттық лига (Milli Küme) басталды. Бешикташ 1938 жылғы розыгрышта Гюнештен кейін екінші орын алды. Содан соң клуб 1939–1943 жылдар аралығында Стамбұл лигасында қатарынан бес рет чемпион болып, рекорд орнатты; Ұлттық лигада 1941 жылы бірінші орынға шықты. Сондай-ақ 1944–1945 және 1945–1946 жылдары Стамбұл лигасын, 1944 және 1947 жылдары Ұлттық лига титулдарын жеңіп алды. 1950 жылдың мамыр-маусымында Бешикташ АҚШ бойынша бір айлық турне жасап, аймақтық жұлдыздар құрамаларымен және Нью-Йорктегі қорытынды кездесуде Манчестер Юнайтедпен жеті кездесу өткізді, нәтижесінде 5 жеңіс, 1 тең ойын және 1 жеңіліске қол жеткізді (айырма 27:10). Маусым айының ортасында елге оралған команданы Анкарада Президент Джеляль Баяр қабылдады.

Түркияда кәсіби футбол 1951 жылы 24 қыркүйекте ресми түрде енгізілді, ал жалпыұлттық Ұлттық лига 1959 жылы жолға қойылды. Бешикташ алғашқы маусымда Ақ топта екінші орын алды, ал келесі 1959–1960 маусымында елдің тұңғыш чемпионы атанды — бұл науқан он бір рет 1:0 есебімен жеңіске жетумен есте қалды. Сол нәтижемен клуб 1960–1961 жылғы Еуропа кубогына жолдама алып, дебютінде Рапид Венадан ойсырады (сырттағы 0:4, үйдегі 1:0; жалпы есеп 1:4 Рапидтің пайдасына). Чемпиондық титулдар 1965–1966 және 1966–1967 жылдары қатарынан келді, ал 1967 жылы Алтайды 1:0 есебімен ұтып, тұңғыш ұлттық суперкубокты (сол кездегі Президент кубогын) иеленді; 1966 жылғы алғашқы розыгрышта Галатасарай Бешикташты жеңген еді. 1970 жылдары лигада ең үздік нәтиже 1973–1974 маусымындағы күміс жүлде болды.

14 маусымға созылған титулсыздық 1981–1982 жылдары бас бапкер Джордже Милич тұсында аяқталды. Келесі чемпиондық 1985–1986 жылдары Галатасараймен тартысты күрестен кейін келді — екі клуб ұпай саны бойынша теңелгенімен, Бешикташтың гол айырмасы артық болды. Халықаралық аренада клуб 1986–1987 жылғы Еуропа кубогының ширек финалына шығып, Киевтің Динамосынан ұтылды (Измирдегі үй ойынында 0:5, сыртта 0:2).

1987 жылы командаға ағылшын маманы Гордон Милн келіп, тәртіпті 4–4–2 схемасын, қанаттағы жылдам ойын мен белсенді қысымды енгізді. Ол Рыза Чалымбай сынды тәжірибелі ойыншыларға сүйеніп, кезеңнің бет-бейнесін айқындаған жас шабуыл желісін құрды: Метин Текин, Әли Гүлтикен және Фейяз Учар жанкүйерлер МАФ деп атаған шабуыл үштігін құрады. Милн қатарынан үш чемпиондық сыйлады — 1989–1990, 1990–1991 және 1991–1992 жылдары. Соңғысы Суперлига тарихындағы жалғыз жеңіліссіз чемпиондық болып қалды: 30 ойында 23 жеңіс, 7 тең ойын, жеңіліссіз. 1989 жылы 15 қазанда Али Сами Йен стадионында Адана Демирспорды 10:0 есебімен жеңу лига тарихындағы ең ірі есеп болды; голдарды Әли Гүлтикен (4), Метин Текин (3) және Фейяз Учар (3) бөлісті.

1993 жылы Милн кеткен соң клуб құрамды Серген Ялчын мен Эртуғрул Сағлам сияқты жас есімдердің төңірегінде жаңартты. Кристоф Даум басшылығымен Бешикташ 1994–1995 жылғы Бірінші лиганы үш ұпай артықшылықпен жеңіп, чемпион ретінде УЕФА Чемпиондар лигасына оралды. 1990 жылдардың ортасында екі ірі ішкі кубок та жаулап алынды: 1993–1994 жылғы Түркия кубогы Галатасарайдан басым түсумен (сыртта 0:0, Инөнюде 3:2) және 1994 жылғы Президент кубогы (Анкарада Галатасарайды 3:1). Джон Тошак тұсында (1997–1999) клуб 1997–1998 жылғы Түркия кубогын (екі кездесу де 1:1 аяқталған соң пенальти сериясында Галатасарайды ұтып) және 1998 жылғы Президент кубогын (қосымша уақытта 2:1) иеленді. Тошактың жұмысы 1999 жылдың ақпанында Мадридтің Реалы оны өз командасына шақырып, клубқа өтемақы төлеуімен аяқталды. 1997–1998 жылдары Бешикташ УЕФА Чемпиондар лигасының топтық кезеңіне қайта оралды.

Мирча Луческу басшылығымен клуб өзінің 100 жылдығына тұспа-тұс келген 2002–2003 маусымында Суперлига чемпионы атанды: 85 ұпай (26 жеңіс, 7 тең ойын, 1 жеңіліс), Галатасарайдан сегіз ұпай алда. Команда лигада бар болғаны 21 гол өткізіп, Инөнюде маусымды жеңіліссіз түйіндеді, ал титулды 2003 жылдың 31 мамырында Самсунспорды сырт алаңда 4:3 есебімен ұтып бекітті. Қақтығыстық кездесулерде екі жарты айналымда да Галатасарай мен Фенербахче жеңілді. Еуропада Бешикташ Сараево, Алавес, Киевтің Динамосы және Прага Славиясын шеттетіп, УЕФА кубогының ширек финалына жетті, онда Лациодан ұтылды (0:1, 1:2). Қақпашы Оскар Кордоба сол маусымда лигадағы 31 ойында 18 құрғақ матч өткізді.

2004 жылдың маусымында клубты екі жылға Висенте дель Боске басқарды, бірақ оның жұмысы 2005 жылдың қаңтарында аяқталып, маусым соңына дейін команда рөлін бұрынғы капитан Рыза Чалымбай алды. Сол көктемдегі ең есте қалған кездесу 2005 жылғы 17 сәуірде Кадыкөйде Фенербахчені 4:3 есебімен жеңу болды: Оскар Кордоба алаңнан шығарылған соң матчты шабуылшы Даниэль Панку қақпада аяқтап, нәтижені сақтап қалды — бұл ойын клуб тарихына Қақпашы Панку деген атпен енді.

Жан Тигана тұсында (2005 жылғы қазан — 2007 жылғы мамыр) Бешикташ екі маусымда Суперлигада үшінші және екінші орынды иеленіп, Түркия кубогын қатарынан екі рет жеңіп алды: 2005–2006 жылдары Фенербахчені қосымша уақытта 3:2, 2006–2007 жылдары Кайсери Эрджиесспорды 1:0 есебімен ұтты. Сондай-ақ 2006 жылы тұңғыш Түркия Суперкубогын иеленді (Галатасарайды 1:0). 2007 жылы командаға Эртуғрул Сағлам келіп, екі іріктеу кезеңінен өтіп, клубты Чемпиондар лигасының топтық кезеңіне шығарды: Шериф Тираспольді жалпы есепте 4:0, Цюрих ФК-ны 3:1 есебімен жеңді. Порту, Марсель және Ливерпульмен бір топта Бешикташ 2007 жылы 24 қазанда Стамбұлда Ливерпульді 2:1 есебімен ұтты, бірақ 6 қарашада Энфилдте 0:8 есебімен ойсырап жеңілді — бұл сол кездегі турнир тарихындағы ең ірі есеп еді.

2008–2009 маусымында тәжірибелі маман Мұстафа Денизли — Стамбұлдың үш алыбымен де Суперлиганы жеңген жалғыз бапкер — клубқа қосарлы жеңіс сыйлады: 2009 жылғы 13 мамырда Измирдегі Ататүрік стадионында Түркия кубогының финалында Фенербахчені 4:2 есебімен ұтты, төрт күннен кейін Денизлиспорды сырт алаңда 2:1 есебімен жеңіп, чемпиондықты бекітті. 2009–2010 жылғы Чемпиондар лигасының топтық кезеңінде Манчестер Юнайтед, ЦСКА және Вольфсбургпен бір топта төртінші орын алғанымен, 2009 жылы 25 қарашада Олд Траффордта Манчестер Юнайтедті 1:0 есебімен жеңді. 2011 жылы клуб Түркия кубогын иеленді (Кайсеридегі финалда Истанбул ББ-мен қосымша уақытта 2:2, пенальтиде басым түсті), алайда кейіннен УЕФА сол финалға қатысты келісімді ойын күдігіне байланысты Бешикташқа еуропакубоктардан бір маусымға шеттету жазасын қолданды; шешімді 2013 жылдың тамызында CAS күшінде қалдырды.

2013–2014 жылдары клуб Славен Биличті тағайындап, Инөню стадионын қайта салуды бастады да, үй ойындарының басым бөлігін Ататүрік олимпиада стадионында өткізді. 2014–2015 маусымында Билич командасы УЕФА Еуропа лигасында Тоттенхэм Хотспур, Астерас Триполис және Партизаннан озып, С тобында бірінші орынға шықты, 1/16 финалда Ливерпульді жалпы есеп 1:1-ден кейін пенальти сериясында 5:4 есебімен шеттетті, 1/8 финалда Брюгге Клубтан ұтылды (сыртта 1:2, үйде 1:3).

2015 жылдың маусымында клубты Шенол Гүнеш басқарды. 2015–2016 маусымында Бешикташ Долмабахчеге оралып, қайта салынған жаңа стадионды 2016 жылғы 11 сәуірде Бурсаспорды 3:2 есебімен жеңумен ашты; жаңа аренадағы алғашқы ресми голды Марио Гомес соқты. Чемпиондықты клуб 15 мамырда Османлыспорды 3:1 есебімен ұтып бекітті, ал Гомес 26 голмен лиганың үздік бомбардирі атанды. Титул 2016–2017 жылдары да сақталды — 2017 жылғы 28 мамырда Газиантепспорды сырт алаңда 4:0 есебімен жеңді. Сол маусымда Чемпиондар лигасының топтық кезеңінде үшінші орын алып, Еуропа лигасына жалғасқан жолда Хапоэль Беер-Шева мен Олимпиакосты (екеуін де жалпы есепте 5:2) шеттетіп, ширек финалда Лионнан пенальти сериясында ұтылды.

2017–2018 жылдары Бешикташ түрік футболының тарихында тұңғыш рет Чемпиондар лигасының тобын жеңіп шықты: Порту, Монако және РБ Лейпцигпен бір топта 14 ұпай жинап, жеңіліссіз озды — бұл түрік командаларының топтық кезеңдегі үздік нәтижесі. 1/8 финалда Мюнхен Баварияға жол берді (жалпы есеп 1:8). Сол маусым Түркия кубогының жартылай финалындағы дау-дамаймен де есте қалды: 2018 жылғы 19 сәуірде Шүкрю Сараджоғлу стадионында трибунадан лақтырылған зат Гүнештің басына тиіп, кездесу тоқтатылды. ТФФ матчты көрерменсіз жалғастыруға шешім шығарғанымен, Бешикташ ойынға шықпады, нәтижесінде федерация жеңісті Фенербахчеге беріп, клубты 2018–2019 жылғы Түркия кубогы мен Суперкубогынан шеттетті.

2019–2020 маусымының қаңтарында командаға бұрынғы ойыншы Серген Ялчын тағайындалып, 2020–2021 жылдары клубқа чемпиондық пен кубокты қатар сыйлады: Суперлига титулын соңғы турда Гөзтепені сырт алаңда 2:1 есебімен жеңіп, Галатасарайды гол айырмасымен басып озу арқылы иеленді, үш күннен кейін Измирде Анталияспорды 2:0 есебімен ұтып, Түркия кубогын алды. 2021 жылғы Түркия Суперкубогы Дохада 2022 жылдың 5 қаңтарында өткізіліп, Анталияспормен 1:1 ойынынан кейін пенальтиде жеңіспен аяқталды.

2023–2024 маусымында бірқатар бапкер ауысты: Шенол Гүнеш 2023 жылғы 6 қазанда отставкаға кетті, 10 қарашада Рыза Чалымбай тағайындалды, 2024 жылдың қаңтарында Фернанду Сантуш келіп, 13 сәуірде жұмыстан босатылды. Команданы уақытша басқарған академия бапкері Сердар Топрактепе 2024 жылғы 23 мамырда Ататүрік олимпиада стадионында Трабзонспорды 3:2 есебімен жеңіп, клубтың 11-ші Түркия кубогын жаулап алды. 2024 жылғы 3 тамызда Бешикташ Ататүрік олимпиада стадионында Галатасарайды 5:0 есебімен ойсырата жеңіп, Түркия Суперкубогын иеленді — бұл турнир тарихындағы ең ірі есеп. 2026 жылғы 5 маусымда клубтың бас бапкері болып Винченцо Италиано тағайындалды.

Клуб эмблемасы — БЖК әріптері, негізі қаланған 1903 жыл және Түркия туынан алынған қызыл түсті жарты ай мен жұлдыз бейнеленген қара-ақ қалқан. ТФФ ережелеріне сәйкес эмблеманың үстінде әр бес ұлттық чемпиондыққа бір жұлдыздан есептелетін үш жұлдыз орналасқан. Тіркелген түстері — қара мен ақ; дәстүрлі үй формасы ақ жейде мен қара трусиктен тұрады. Қара Қырандар (Kara Kartallar) деген лақап ат ХХ ғасырдың ортасына қарай жанкүйерлер арасында қалыптасып, кейін ресми түрде қабылданды.

Клубтың негізгі жанкүйерлер тобы — 1980 жылдардың басында Бешикташ базары маңында құрылған және Чаршы бәріне қарсы ұранымен танымал Чаршы. Топтың бейнесі әзіл-қалжың мен қоғамдық-азаматтық белсенділікті ұштастырады әрі халықаралық БАҚ-та кеңінен жазылды. 2013 жылғы Гези саябағындағы наразылықтардан кейін прокуратура Чаршының 35 мүшесіне қатысты іс қозғады, бірақ Стамбұл соты 2015 жылдың желтоқсанында оларды ақтады. Чаршы 2007 жылы Ливерпульге қарсы ойында 132 децибел шу рекордын орнатқаны үшін америкалық спорт көрермендерінің дауыс беруінде ең үздік жанкүйерлер тобы болып таңдалды. Топ дәстүрлі түрде жұмысшы табы мен солшыл көзқарастың өкілі саналады, ал клубты халық командасы деп атайды. Түркия лигасының тарихындағы ең көп көрермен саны Бешикташ — Галатасарай дербиінде тіркелді — 76 127 жанкүйер. 2023 жылдың ақпанында, Түркияның оңтүстігіндегі жер сілкінісінен кейін, Бешикташ жанкүйерлері үй ойынында апаттан зардап шеккен балаларға сыйға тарту үшін алаңға мыңдаған жұмсақ ойыншық лақтырды.

Бешикташтың басты бақталастары — Фенербахче, Галатасарай және Трабзонспор. Фенербахчемен алғашқы кездесу 1924 жылы өтті; бұл қарсыластық Бешикташтың Стамбұл орталығындағы жұмысшы табы бейнесі мен Фенербахченің Кадыкөйдегі буржуазиялық тамырының арасындағы әлеуметтік және географиялық айырмашылықтан өрбіді. Галатасараймен тартыс та 1924 жылы басталып, қала орталығындағы үстемдік пен шешуші чемпиондық күрестерге байланысты қатты болып келеді. Трабзонспормен бақталастық 1970 жылдардың аяғында, трабзондықтар тоғыз маусымда алты чемпиондықты жеңіп, Стамбұл клубтарының монополиясын бұзған кезде пайда болды. Аздап болса да, Бурсаспормен де бақталастық бар.

1924 жылдан бастап Бешикташ үй кездесулерінің басым бөлігін сол кездегі Стамбұлдың басты аренасы — Таксим стадионында өткізді. 1930 жылдардың басында клуб Чырағансарай бақтарында клуб бастауында тұрған Шереф бейдің құрметіне аталған Шереф стадионын салып, оны 1940 жылдардың аяғына дейін пайдаланды. Долмабахче стадионы (кейін Митхатпаша, сосын Инөню) 1947 жылы 19 мамырда Президент Исмет Инөню мен әкім Лютфи Кырдардың қатысуымен ашылды; алғашқы матч 1947 жылғы 23 қарашада Бешикташ пен Стокгольмнің АИК-і арасында өтіп, аренадағы тұңғыш голды Сүлейман Себа соқты. Клуб Инөнюде 66 жыл бойы, 2013 жылғы 11 мамырда Генчлербирлигиді 3:0 есебімен жеңіп, қоштасу кездесуін өткізгенге дейін ойнады. Жаңа арена салынып жатқан кезде үй ойындары Стамбұлдың әртүрлі стадиондарында, негізінен Ататүрік олимпиада стадионында өтті.

Долмабахче аумағындағы жаңа Бешикташ стадионы 2016 жылғы 11 сәуірде ашылды. Отыратын орын саны 42 684, алаң өлшемі 105×68 метр. Арена орналасуы, дизайны, жайлылығы, технологиясы, атмосферасы және көлік қолжетімділігі жағынан әлемдегі үздік стадиондардың бірі саналады. Мұнда 2019 жылғы УЕФА Суперкубогының финалы (Ливерпуль — Челси) өтті — бұл УЕФА-ның ер адамдар арасындағы ірі финалдарының ішінде алғаш рет әйел төреші Стефани Фраппар қызмет еткен матч болды. УЕФА кейін 2026 жылғы Еуропа лигасының финалын да осы аренаға берді. 2023 жылдың қазанында клуб Тюпраш компаниясымен үш жылдық атау құқығы жөнінде келісім жасады. Кешенде Бешикташ клубының 2017 жылдың ақпанында қайта ашылған мұражайы орналасқан — ол Түркиядағы ресми тіркелген тұңғыш спорт мұражайы. Стадион маңы 2016 жылғы 10 желтоқсандағы қос жарылыстың орны болды; құрбандарды еске алу саябағы салынды, ресми деректер бойынша қаза тапқандар саны 44 адам.

Клубтың жалпы жетістіктері — 21 чемпиондық титул, оның ішінде 16 Түркия Суперлигасы, үш Ұлттық лига және екі Түркия футбол чемпионаты, сондай-ақ 11 Түркия кубогы. Бешикташ — Суперлиганы жеңіліссіз жеңген жалғыз команда (1991–1992). Клубтың ең табысты бапкері — қатарынан үш чемпиондық сыйлаған Гордон Милн. Клубты әрі ойыншы, әрі президент ретінде басқарған екі тұлға — Хаккы Йетен мен Сүлейман Себа кейін Құрметті президент атағын алды; 2008 жылдың қазанында Акареттерде Себаның ескерткіші ашылды. Бүкіл мансабын тек Бешикташта өткізген ойыншылардың қатарында Йетен, Сүлейман Октай, Рыза Чалымбай, Самет Айбаба және Расым Кара бар; олардың бірнешеуі кейін бас бапкер болып оралды. Серген Ялчын — Суперлиганы Бешикташ құрамында әрі ойыншы (1990 жылдардағы чемпион құрамдарда), әрі бас бапкер ретінде (2020–2021) жеңген жалғыз адам. Сүлейман Себа клуб тарихындағы ең ұзақ отырған президент болды (1984–2000).

Бешикташта ойнаған кезде Түркия құрамасында 30-дан астам кездесу өткізгендердің қатарында Чалымбай, Реджеп Четин, Мехмет Өзділек, Тайфур Хавутчу, Ибрахим Үзүлмез және Оғұзхан Өзякуп бар. 2002 жылғы әлем чемпионатында Түркия құрамасы құрамында Тайфур Хавутчу мен Илхан Мансыз өнер көрсетті: Мансыз ширек финалда Сенегалға қарсы алтын гол соғып (қосымша уақытта 1:0), үшінші орын үшін кездесуде Оңтүстік Кореяға екі рет дәл соқты (3:2). Рикарду Куарежма Португалия құрамасымен 2016 жылғы Еуропа чемпионатын жеңіп, 1/8 финалда Хорватияға жеңіс әкелген гол соқты. Домагой Вида Хорватиямен бірге 2018 жылғы әлем чемпионатының финалына шықты.

Бешикташ — мүшелікке негізделген қауымдастық; президент пен басқарманы клубтың жалпы жиналысы сайлайды. Футбол бағытын 2002 жылғы 20 ақпаннан бері Стамбұл қор биржасында саудаланатын BJKAS компаниясы жүргізеді; қауымдастықтың үлесі — 70,12%, еркін айналыстағы акциялар — 29,88%. Клуб футболдан бөлек әйелдер футболы, баскетбол (ерлер, әйелдер және арба баскетболы), волейбол, гандбол, жеңіл атлетика, жағажай футболы, бокс, бридж, шахмат, гимнастика, параспорт, есу, үстел теннисі, балуандық және киберспортпен айналысады.