Босния және Герцеговина — елдің ер-азаматтардан құралған футбол ұлттық құрамасы. Құраманы 1992 жылы Югославия Социалистік Федеративтік Республикасынан тәуелсіздік алғаннан кейін құрылған Босния және Герцеговина футбол федерациясы (N/FSBiH) басқарады, құрама УЕФА құрамына кіреді. 1918 жылы Югославия құрылғаннан бастап 1992 жылы ол ыдырағанға дейін қазіргі Босния және Герцеговина аумағынан шыққан ойыншылар Югославия құрамасында өнер көрсетіп келген еді.
Алғашқы ресми халықаралық кездесуін құрама 1995 жылғы 30 қарашада Тиранада Албанияға қарсы өткізіп, 0:2 есебімен жеңілді. Бұл матч Босния және Герцеговинадағы бейбітшілік туралы бас келісімге қол қойылғаннан кейін небәрі тоғыз күн өткенде, 1998 жылғы ФИФА Әлем кубогының іріктеу кезеңіне қатысу талаптарын орындау мақсатында ұйымдастырылды. Іріктеу кезеңінің жеребесі 1995 жылғы 12 желтоқсанда, сол жылдың қараша айындағы ФИФА рейтингі негізінде тартылған болатын.
1998 жылғы Әлем кубогының іріктеу кезеңінде құрама Грекия, Дания, Хорватия және Словения бар топта төртінші орын алды. 2002 жылғы Әлем кубогының іріктеуінде де Испания ойнаған топта төртінші болды. 2004 жылғы УЕФА Еуропа чемпионатына іріктеу барысында Босния және Герцеговина өзінің алғашқы ірі турнирінен бір гол айырмасымен ғана қағылып қалды: топ жеңімпазы атануы үшін Данияны жеңуі керек еді. 2006 жылғы Әлем кубогының іріктеуінде құрама өз алаңында бірде-бір ойынын ұтылмай, оның ішінде Испаниямен екі рет тең түскенімен, турнирге жолдама ала алмады. Содан кейін плей-офф кезеңінде Португалиядан екі рет ұтылды: 2010 жылғы Әлем кубогының плей-оффында екі матчтың қорытындысы бойынша 0:2, ал 2012 жылғы Еуропа чемпионатының плей-оффында 2:6 есебімен жеңіліп қалды. Соңғы жағдайда құрама іріктеу тобында Франциядан бір ұпай артта қалып, екінші орынға тұрақтаған еді.
2013 жылдың қазан айында Литваны жеңіп, Босния және Герцеговина өзінің тарихындағы тұңғыш ірі турнирге — 2014 жылғы ФИФА Әлем кубогына жолдама алды. Турнирде құрама Аргентина ойнаған топта үшінші орын алды. Иранды 3:1 есебімен ұтып, Әлем кубоктарындағы алғашқы жеңісіне жетті, ал Нигерия 1:0 есебімен жеңіп, топтан екінші болып шықты. Ол кездесу дау тудырды: бірінші таймда Эдин Джеко соққан гол қателікпен есепке алынбаған болатын.
2016 жылғы Еуропа чемпионатының іріктеуінде құрама Бельгия мен Уэльстен кейінгі үшінші орынға тұрақтады. Іріктеу нашар басталып, өз алаңында Кипрден 1:2 есебімен ұтылғаннан кейін және алғашқы төрт ойында бар болғаны екі ұпай жинағаннан соң Сафет Сушич қызметінен босатылып, орнына Мехмед Баждаревич келді. Қалған алты матчтың бесеуінде жеңіске жетсе де, оның ішінде Уэльс пен Израильді ұтып, үш ойында қақпасын таза сақтаса да, құрама плей-оффта Ирландия Республикасынан ұтылып, турнирден тыс қалды. 2018 жылғы Әлем кубогына да жолдама алмады. Ұлттар лигасындағы тобын жеңіп, 2020 жылғы Еуропа чемпионатының плей-оффына жолдама алғанымен, Роберт Просинечкидің басшылығымен іріктеу тобында төртінші орын алды, ал жаңа бас бапкер Душан Баевичтің тұсында плей-офф матчында Солтүстік Ирландиядан пенальти сериясында ұтылды. 2020/21 маусымындағы УЕФА Ұлттар лигасы А дивизионында 1-топтың соңғы сатысында қалып, В дивизионына түсіп кетті.
Бірнеше жылғы сәтсіздіктен кейін құраманы болгариялық Ивайло Петев басқарды — бұл Босния және Герцеговина тарихында бас бапкер лауазымын бұрынғы Югославия елдерінен шықпаған маманның иеленуі еді. Петевтің тұсында құрама 2018 жылғы әлем чемпионы Франция ойнаған топта соңғы екі турға дейін жолдама алу мүмкіндігін сақтап қалғанымен, 2022 жылғы Әлем кубогына шыға алмады. Сол бапкермен 2022/23 маусымындағы Ұлттар лигасы В дивизионының 3-тобын жеңіп, А дивизионына көтерілді әрі 2024 жылғы Еуропа чемпионатының плей-оффына жолдама алды. Алайда Еуро-2024 іріктеуінде Фарук Хаджибегич, Мехо Кодро және Саво Милошевич деген үш бапкердің әрқайсысы бір-бір жеңіс қана сыйлап, құрама барлығы 9 ұпай жинады. Плей-оффта Украинадан соңғы минуттарда екі гол жіберіп, 1:2 есебімен жеңілді.
2024 жылдың сәуір айында құраманың бұрынғы капитаны Сергей Барбарез бас бапкер болып тағайындалды, ол жұмысын Англия және Италия құрамаларына қарсы жолдастық кездесулерден бастады. 2024/25 маусымындағы Ұлттар лигасы А дивизионынан түсіп кеткеннен кейін (сол кезде Германиядан тарихындағы ең ірі есеппен ұтылды) Барбарездің шәкірттері 2026 жылғы ФИФА Әлем кубогының іріктеуінде жақсы ойын көрсетті. 15 қарашада өз алаңында Румынияны жеңгеннен кейін құрамаға тікелей жолдама үшін соңғы турда Австрияны ұту керек болды. 77-минутке дейін 1:0 есебімен алда келе жатса да, матч тең аяқталды. Нәтижесінде команда Австриядан екі ұпай артта қалып, топта екінші орынға тұрақтады да, плей-оффқа шықты. Онда Уэльс пен Италияны пенальти сериясында жеңіп, тәуелсіз мемлекет ретінде екінші рет Әлем кубогына жолдама алды.
Турнирде Босния және Герцеговина Катарды жеңіп, төрт ұпай жинады да, топта үшінші орын алды. Үшінші орын иеленген сегіз үздік команданың қатарына кіріп, ел тарихында тұңғыш рет плей-оффқа жолдама алды. 1/16 финалда құрама АҚШ-қа қарсы ойнады: 45-минутта Фоларин Балогун есеп ашты, 64-минутта сол ойыншы Тарик Мухаремовичке қарсы ережені бұзғаны үшін тікелей қызыл карточка алып, алаңнан қуылды. Сан жағынан басымдыққа қарамастан, Босния және Герцеговина артықшылығын пайдалана алмады, ал 82-минутта Малик Тиллман айып добынан гол соғып, 2:0 есебін белгіледі.
Құрама әлі күнге дейін екі ірі турнирге — 2014 жылғы Әлем кубогына (топтық кезеңде шеттеді) және 2026 жылғы Әлем кубогына (плей-оффқа шықты) ғана қатысты. Босния және Герцеговина — әлемде Әлем кубогына екі рет жолдама алып, бірде-бір рет құрлықтық чемпионатқа шыға алмаған жалғыз ұлттық құрама; қазір жойылған Шығыс Германиямен бірге құрлықтық чемпионатқа қатыспай тұрып Әлем кубогында ойнаған екі құраманың бірі. ФИФА рейтингіндегі ең жоғары көрсеткіші — 2013 жылғы тамызда иеленген 13-орын, ең төмені — 1996 жылғы қыркүйектегі 173-орын. Рейтинг құрылғаннан бергі орташа орны — 58.
Құраманың ең ірі жеңістері: 2008 жылғы 10 қыркүйекте Зеницада Эстонияны 7:0 есебімен, ал 2012 жылғы 7 қыркүйекте Вадуцта Лихтенштейнді 8:1 есебімен ұтуы. Ең ірі жеңілісі — 2024 жылғы 16 қарашада Фрайбургте Германиядан 0:7 есебімен ұтылуы. Құрама тарихында ФИФА рейтингінде жоғары тұрған командаларды жеңген: Италияны (1996, 5-орын), Данияны (1997, 3-орын), Грекияны (2013, 12-орын), Уэльсті (2015, 8-орын), Швейцарияны (2016, 12-орын) және Италияны (2026, 12-орын). Жолдастық турнирлерде 2016 жылы Кирин кубогын жеңіп алды, 2001 жылы Миллениум суперкубогында екінші орынға тұрақтады.
Матч саны мен соққан голы бойынша құрама рекордшысы — Эдин Джеко: 152 кездесуде 73 гол соққан. Елдің алғашқы Әлем кубогында құраманың капитаны Эмир Спахич болды.
Барлық боснияның ұлттық құрамаларының кең тараған лақап аты — Змаеви, яғни Айдаһарлар. Ол XIX ғасырда Осман империясына қарсы көтеріліс басқарған әскери қолбасшы, Босния айдаһары атанған Хусейн Градашчевичке қатысты қойылған. Бұл сөзді 2009 жылғы 28 наурызда өткен Бельгия — Босния және Герцеговина (2:4) Әлем кубогының іріктеу матчында телекомментатор Мустафа Миялович кеңінен танымал етті. Жергілікті және шетелдік баспасөзде құраманы Алтын лалагүлдер деп те атайды: бұл лақап атты тәуелсіздіктен кейін жанкүйерлер сол кездегі мемлекеттік рәміздерге — ту мен елтаңбаға байланысты берген, ал оның түп-төркіні ортағасырлық Босния билеушілері Котроманичтер әулетінің елтаңбасындағы алтын лалагүл.
Құрама үй ойындарын сыйымдылығы 15 292 көрермендік Билино Поле стадионында өткізеді; сол жерде жаңа стадион салу жоспары бар. Бұған дейін Грбавица және Кошево қалалық стадиондары да пайдаланылған. Ішкі кездесулерге дайындық Зеницадағы федерацияның жаттығу орталығында өтеді, ол 2013 жылы УЕФА-мен бірлесіп ашылған.
Құрама жанкүйерлерінің көп бөлігі Солтүстік және Батыс Еуропада, Солтүстік Америкада және Австралияда тұратын бошнақ диаспорасының өкілдері. Жанкүйерлер BHFanaticos, Belaj Boys, BHLegion, Armija Zmajeva (Айдаһарлар армиясы) және Ljuti Krajišnici топтарына бірігеді. Құраманың дәстүрлі түстері — ел туынан алынған көк пен ақ. Ойын киімін испаниялық Kelme компаниясы дайындайды, бас демеушісі — m:tel.
Дереккөз: Уикипедия (CC BY-SA) · penalty.kz редакциясы қазақ тіліне бейімдеді