Брайтон тарихы

Клуб 1901 жылдың 24 маусымында құрылды. Алғашқы кәсіби жылдарын Оңтүстік лигада өткізген Брайтон 1910 жылы Футбол лигасының чемпионы Астон Виллланы жеңіп, сол кездегі ережеге сай Оңтүстік лига мен Футбол лигасы чемпиондары арасында ойналатын ФА Қайырымдылық қалқанын жеңіп алды — бұл клубтың бүгінге дейінгі жалғыз ұлттық трофейі. 1920 жылы Брайтон Футбол лигасының жаңадан құрылған Үшінші дивизионына қабылданды.

1921 жылдан бастап команда аймақтық Оңтүстік үшінші дивизионда ойнады және 1957–1958 жылғы маусымда чемпион атанып, Екінші дивизионға көтерілді. 1962 жылы екінші саты қатарынан шығып қалған клуб 1963 жылы тағы да төмен түсіп, алғаш рет Төртінші дивизионға тап болды. 1964–1965 жылы Төртінші дивизион чемпионы атанған Брайтон 1972 жылы күміс жүлдегер ретінде қайтадан екінші дивизионға оралды.

1972 жылдың қазанынан 1983 жылға дейін клуб президенті болған Майк Бэмбер тұсында Брайтон бірқатар белгілі мамандарды шақырды: 1973 жылы Брайан Клаф, кейіннен Англия ұлттық құрамасының бұрынғы ойыншысы Алан Маллери бас бапкер болды. Маллеридің жетекшілігімен команда 1979 жылы Екінші дивизионның күміс жүлдегері ретінде алғаш рет Бірінші дивизионға көтерілді. 1982–1983 жылғы маусым сәтсіз басталды: Арсенал мен Манчестер Юнайтедтен алынған жеңістер ірі жеңілістермен алмасып отырды, желтоқсанның басында бапкер Майк Бэйли жұмысынан айырылды, оның орнына Джимми Мелиа келді. Жоғарғы дивизиондағы төрт маусымнан кейін клуб соңғы орынға түсіп, 1983 жылы төмендеді.

Сол маусымда Брайтон тарихында алғаш рет ФА Кубогының финалына шықты. Манчестер Юнайтедпен алғашқы матч 2:2 есебімен аяқталды, клуб голдарын Гордон Смит пен Гари Стивенс соқты. Финал Гордон Смиттің қосымша уақыттың соңғы сәтіндегі атышулы сәтсіз соққысымен есте қалды — сол кезде BBC комментаторы Питер Джонс айтқан «...and Smith must score» деген сөз кең тарап кетті. Смиттің соққысын қақпашы Гари Бэйли қағып алды, ал қайта ойналған матчта Манчестер Юнайтед 4:0 есебімен жеңді.

1987 жылы Брайтон Үшінші дивизионға түсті, бірақ келесі жылы қайта көтерілді. 1991 жылы Уэмблидегі плей-офф финалында Ноттс Каунтиден 1:3 есебімен ұтылды, ал келесі маусымда төмендеді. 1996 жылы клуб тағы бір саты төмен құлады. Қаржылық жағдай нашарлап, директорлар кеңесі қарызды өтеу үшін Голдстоун Граундты сатуға шешім қабылдады. 1996–1997 жылғы маусымның өте нашар басталуынан кейін бапкер Джимми Кейс жұмыстан босатылып, орнына Стив Гритт тағайындалды. Команданың ойыны жақсара бастағанымен, жанкүйерлердің стадионның сатылуына наразылық білдіріп алаңға шығуы салдарынан Футбол қауымдастығы клубтан екі ұпай алып тастады. Сол жылы клубтың көпжылдық жанкүйері Дик Найт бұрынғы басшылықты ығыстырып, клубты өз қолына алды және оны таратылудан сақтап қалды.

Маусымның соңғы күні бір кезде кестенің түбінен 13 ұпай артта қалған Брайтон тікелей бәсекелесі Херефорд Юнайтедпен кездесті: жеңіс немесе тең ойын клубты лигада қалдыратын еді. Қорғаушы Керри Мэйо өз қақпасына доп салып қойғанымен, матчтың соңында Робби Рейнельт есепті теңестірді. Соққан голдар саны бойынша артықшылық алған Брайтон 77 жылдық лигадағы ғұмырын сақтап қалды, ал Херефордтың 25 жылдық тарихы үзілді.

Голдстоун Граунд 1997 жылы сатылып кетті де, клуб екі маусым бойы үй матчтарын 70 шақырым қашықтықтағы Джиллингемнің Пристфилд стадионында өткізуге мәжбүр болды. 1999 жылы бас бапкер болып Микки Адамс тағайындалды, сол маусымнан бастап команда жергілікті кеңеске қарасты, бұрын жеңіл атлетика аренасы болған Уитдин стадионына көшті. 2000–2001 жылы Брайтон Үшінші дивизион чемпионы атанды, ал Адамс кеткеннен кейін командаға басшылық еткен Питер Тейлормен бірге 2001–2002 жылы Екінші дивизионды жеңіп, қатарынан екінші рет жоғарылады. Жаңа аренаға рұқсат алу бойынша қоғамдық тыңдауларға, жалдау ақысына және аз ғана билет сатылымына байланысты клубтың қорланған тапшылығы 2004 жылы 9,5 миллион фунтқа жетті; оның бір бөлігін жабу үшін Alive and Kicking қоры құрылып, 2005 жылдың 9 қаңтарында шыққан «Tom Hark» синглі Ұлыбритания чартында бірден 17-орынға көтерілді.

2009 жылдың мамырында клуб төрағасы қызметіне Дик Найттың орнына Тони Блум келді; ол жаңа Фалмер стадионына 93 миллион фунт қаржы тауып, акциялардың 75 пайызына ие болды. Уитдиндегі соңғы маусымда, 2010–2011 жылы Густаво Пойеттің басшылығымен команда Бірінші лига чемпионы атанды. Келесі маусымда клуб елтаңбасын 1970–1990 жылдардағы нұсқаға ұқсас етіп өзгертті — бұл 1997 жылдан бері тұрақты алаңы болмаған клубтың үйіне оралуын білдірді.

Фалмер стадионы алғашқы лига матчын 2011–2012 жылғы маусымның ашылуында, 1997 жылы Голдстоунда соңғы қарсылас болған Донкастер Роверспен өткізді — Брайтон 2:1 есебімен жеңді. Арена клубқа 2011 жылдың 31 мамырында 22 374 орындық сыйымдылықпен тапсырылды, кейін кезең-кезеңімен кеңейтіліп, 2013 жылдың мамырында 30 750 орынға, 2021 жылы 31 800 орынға жеткізілді. 2026 жылдың сәуірінде клуб әйелдер командасы үшін 10 мың көрерменге арналған жаңа стадион салу жоспарын жариялады — бұл Ұлыбритания мен Еуропадағы әйелдер футбол командасы үшін арнайы салынатын алғашқы арена болмақ, ол 2030–2031 жылғы маусымға ашылады.

Чемпионшипте Брайтон бірнеше рет плей-офф сатысында тоқтап қалды: 2012–2013 жылы жартылай финалда Кристал Пэлестен ұтылды, 2013–2014 жылы Дерби Каунтиден жеңілді. Пойет пен Оскар Гарсиядан кейін командаға қысқа уақыт Сами Хююпия, одан соң Крис Хьютон басшылық етті. 2015–2016 жылы маусымның соңғы күні Мидлсброның алаңында 1:1 тең ойын команданы үшінші орында қалдырды, ал плей-офф жартылай финалында Шеффилд Уэнсдиден жеңілді. 2016–2017 жылғы маусымды 18 матчтық жеңіліссіз серияменен бастаған Брайтон 2017 жылдың 17 сәуірінде Уиган Атлетикті 2:1 есебімен ұтып, 34 жылдан кейін Премьер-лигаға оралды.

Премьер-лигадағы алғашқы маусымда клуб 15-орынды иеленді, екінші жылы 17-орында қалып, түсіп қалудан әрең құтылды, бірақ ФА Кубогында 1983 жылдан бергі алғашқы рет жартылай финалға шығып, Манчестер Ситиден 0:1 есебімен ұтылды. Маусымнан кейін Хьютон қызметінен босатылып, орнына Грэм Поттер келді. Поттер тұсында команда 2021 жылдың мамырында Премьер-лигадағы тарихи бесінші маусымын қамтамасыз етті — бұл 1979–1983 жылдардағы серияны асып түсті. 2021–2022 жылғы маусымда клуб 51 ұпай жинап, тоғызыншы орынды иеленді, бұл сол кездегі ең жоғары көрсеткіш болды. 2022 жылдың қыркүйегінде Поттер Челсиге кетті.

2022 жылдың 18 қыркүйегінде бас бапкер болып Роберто Де Дзерби тағайындалды. Сол маусымда клуб ойыншысы Алексис Мак Аллистер Аргентина құрамасының әлем чемпионы атануына үлес қосты, финалда негізгі құрамда ойнап, голға сеп болды. Брайтон ФА Кубогының жартылай финалында Манчестер Юнайтедпен негізгі уақытта 0:0 ойнап, айыппұл соққыларында ұтылды. 2023 жылдың 21 мамырында Саутгемптонды 3:1 есебімен жеңіп, клуб тарихында алғаш рет еуропалық турнирге жолдама алды, ал үш күннен кейін Манчестер Ситимен 1:1 тең ойыннан соң УЕФА Еуропа лигасының топтық кезеңіне іліккені белгілі болды. Маусым 62 ұпаймен алтыншы орында аяқталды — бұл клубтың жоғарғы дивизиондағы ең үздік нәтижесі.

2023 жылдың 14 желтоқсанында Брайтон Марсельді 1:0 есебімен жеңіп, «өлім тобы» аталған квартетте бірінші орынға шықты және 1/8 финалға өтті. Алайда 2024 жылдың 14 наурызында Рим қаласындағы бірінші матчтағы 0:4 есебінен кейін екі ойынның қорытындысы бойынша 1:4 есебімен Рома командасынан ұтылып, жарыстан шығып қалды. 2023–2024 жылғы маусымның соңғы күні команда 48 ұпаймен 11-орынға құлады, оны доптар айырмасы бойынша басты қарсыласы Кристал Пэлес басып озды, ал Де Дзерби мен клуб келісімшартты өзара келісіммен тоқтатты.

2024 жылдың маусымында бас бапкер қызметіне 31 жастағы Фабиан Хюрцелер келді — ол Премьер-лига тарихындағы ең жас тұрақты бас бапкер атанды. Германияда ол Санкт-Паулиді 13 жылдан кейін ел футболының жоғарғы дивизионына шығарған болатын. Брайтондағы алғашқы ресми матчында, 2024 жылдың 17 тамызында Эвертонды 3:0 есебімен жеңді, ал маусымның жеңіліссіз басталуы үшін 2024 жылдың тамызындағы Премьер-лиганың үздік бапкері атанды. 2024–2025 жылғы маусымды команда сегізінші орында аяқтады.

Клуб тарихының басым бөлігінде көк-ақ, әдетте жолақты жейде киіп ойнады; 1970-жылдары біраз уақыт толықтай ақ, 1980-жылдардың басында таза көк түске ауысқан. 2014 жылдан бері формасын Nike дайындайды, оған дейін Bukta, Admiral, Umbro, Adidas, Spall, Sports Express, Ribero, Superleague және Erreà компаниялары тіккен. Бас демеуші — American Express; бұрын Skint Records, British Caledonian Airways, TSB Bank және басқа серіктестер болған.

Клубтың ең өткір әрі ең ұзақ бақталастығы — Кристал Пэлеспен. Екі клубты 64 шақырым бөліп тұрса да, қарсыластық 1976 жылы Брайтон мен Пэлеске басшылық еткен Алан Маллери мен Терри Венейблс арасындағы шиеленістен басталды: сол маусымда екі команда да чемпиондықтан айырылып, Мансфилд Таунға жол берді, бірақ екеуі де жоғарылады. Келесі маусымда Пэлес кейінге қалдырылған матчта Бернлиді ұтып, Брайтоннан бір ұпай артықшылықпен чемпион атанды. Брайтон мен Пэлестің Селхерст Парк стадионы орналасқан Кройдонды A23 тас жолы жалғастырғандықтан, бұқаралық ақпарат құралдары бұл қарсыластықты A23 немесе M23 дербиі деп атайды, бірақ жанкүйерлер бұл терминді қолданбайды. Шығыс Сассексте орналасқан клубтың тұрақты жергілікті дербиі жоқ: Саутгемптон және Портсмутпен матчтарды кейде БАҚ жергілікті дерби деп атағанымен, 97 шақырымнан асатын қашықтыққа байланысты жанкүйерлер оларды басты бәсекелес санамайды.

1990 жылы клуб Albion in the Community бағдарламасы аясында әйелдер командасын ресми түрде өз қарамағына алды және 1991–1992 жылдары әйелдер футболының қайта құрылымдалуының негізін қалаушылардың бірі болды. Клубтың қоғамдық бастамаларының қатарында 2017 жылы Лондонда өткен Kick It Out Israel жобасының нәсілшілдікке қарсы және қатар өмір сүру науқаны бар, онда Брайтонды Берам Кайал мен Томер Хемед өкілдік етті, ал бастаманы клуб төрағасы Тони Блум қолдады. Кайал 2015 жылдың қаңтарында Селтиктен келіп, 2015–2016 жылғы маусымның үздік ойыншысы деп танылған болатын.

Жетістіктері: Оңтүстік лига чемпионы (1909–1910), ФА Қайырымдылық қалқанының иегері (1910), Екінші дивизион/Чемпионшиптің күміс жүлдегері (1978–1979, 2016–2017), үшінші саты чемпионы (1957–1958, 2001–2002, 2010–2011), төртінші саты чемпионы (1964–1965, 2000–2001), ФА Кубогының финалисті (1982–1983), сондай-ақ Сассекс Кубогын 15 рет жеңіп алған.