Болгария тарихы

1930 жылғы әлем чемпионатына жолдама ала алмағаннан кейін болгар командасы шамамен 30 жыл бойы ірі турнирлердің ешқайсысына іріктеуден өте алмады: іріктеу топтарында жиі екінші-үшінші орын алып, плей-офф кезеңінде тоқтап қалып отырды. Бұл кезеңде құрама тек шағын жарыстарға ғана қатысты, солардың ішінде Балқан кубогын үш рет жеңіп алды — 1931, 1932 және 1973–1976 жылдары. Осы көрсеткішпен Болгария төрт тәжі бар Румыниядан кейінгі екінші команда саналады. Сондай-ақ 1935 және 1936 жылдары күміс, 1933 жылы қола жүлдегер атанған.

Әлем чемпионатына Болгария алғаш рет 1962 жылы іріктеліп, одан кейін 1966, 1970 және 1974 жылдары қатарынан қатысты, бірақ бұл финалдық бөлімдерде елеулі жетістікке жете алмады. 1962 жылы Англия, Аргентина және Венгриямен бір топта ойнап, англичандармен 0:0 тең түсіп, бір ұпаймен төртінші орында қалды. 1966 жылы Бразилия, Португалия және Венгрия тұрған топта барлық кездесуінен ұтылып, ұпайсыз қалды. 1970 жылы Мексикада Германия, Перу және Мароккомен ойнап, үшінші орынмен тоқтады, 1974 жылы Батыс Германияда Швеция және Уругваймен тең түсіп, Нидерландтан 1:4 есебімен жеңіліп, тағы да топта үшінші болды.

1968 жылғы Еуропа чемпионатының іріктеуінде Болгария Норвегия, Швеция және Португалияны басып озып, топ жеңімпазы атанды, алайда плей-оффта Италиядан екі матчтың жиынтығымен 3:4 есебімен ұтылды. Италия кейін үй иесі ретінде турнир жеңімпазы атанды.

1968 жылғы Мексикадағы жазғы Олимпиадада құрама күміс медаль жеңіп алды. Топтық кезеңде Таиландты 7:0, Гватеманы 2:1 ұтып, Чехословакиямен 2:2 тең түсті. Ширек финалда Израильмен 1:1 тең ойыннан кейін жеребе арқылы келесі кезеңге шықты, жартылай финалда үй иесі Мексиканы 3:2 есебімен жеңді. Финалда Венгриядан 1:4 есебімен ұтылды. Бұған дейін 1956 жылғы Мельбурн Олимпиадасында Болгария қола медаль иеленген болатын.

1986 жылғы әлем чемпионатында құрама Италиямен де, Оңтүстік Кореямен де 1:1 тең түсіп, Аргентинадан 0:2 есебімен жеңілді. Бірде-бір жеңіске жетпесе де, үшінші орын алған үздік командалардың бірі ретінде плей-оффқа өтті. Болгария мен Уругвай осылайша топтық кезеңде бірде-бір матч ұтпай-ақ шығармалы кезеңге жолдама алған алғашқы құрамалар болды. 1/8 финалда үй иесі Мексикадан 0:2 есебімен ұтылды.

Болгария футболы тарихындағы ең маңызды күндердің бірі — 1993 жылғы 17 қараша: сол күні Эмил Костадинов Парижде 90-шы минутта шешуші гол соғып, құраманы АҚШ-тағы 1994 жылғы әлем чемпионатына алып шықты. Димитр Пеневтің жетекшілігімен, Христо Стоичков, Йордан Лечков және Красимир Балаков секілді ойыншылардан құралған, Болгарияда «алтын буын» деп аталған құрама жартылай финалға дейін жетті. Топта Нигериядан 0:3 ұтылғанымен, Грецияны 4:0 жеңіп, әлем чемпионаттарындағы тұңғыш жеңісін тіркеді, содан соң Аргентинаны 2:0 еңсерді. 1/8 финалда Мексикамен 1:1 тең түсіп, 11 метрлік айыппен 3:1 басып озды: қақпашы әрі капитан Борислав Михайлов алғашқы үш пенальтиді тойтарып, әлем чемпионаттарының рекордын жаңартты. Ширек финалда әлем чемпионы Германияны Стоичковтың айыппұл добы мен Лечковтың басқан добының арқасында 2:1 жеңді. Жартылай финалда Италиядан 1:2 ұтылып, үшінші орын үшін матчта Швециядан 0:4 есебімен жеңілді. Төртінші орын — құраманың әлем чемпионаттарындағы ең үздік нәтижесі.

Сол турнирде алты гол соққан Христо Стоичков Олег Саленкомен бірге үздік бомбардир атанып, «Алтын бутса» жүлдесін иеленді, Красимир Балаков екеуі чемпионаттың символикалық құрамасына енді. Желтоқсанда Стоичков «Алтын доп» сыйлығын алып, оған ие болған алғашқы болгар футболшысы атанды.

1996 жылы Болгария тұңғыш рет Еуропа чемпионатына жолдама алды. Испаниямен 1:1 тең түсіп, Румынияны 1:0 жеңгенімен, Франциядан 1:3 ұтылып, топтық кезеңде тоқтады. 1998 жылғы әлем чемпионатына Болгария Христо Боневтің жетекшілігімен барды: Парагваймен 0:0 тең түсіп, Нигериядан 0:1, Испаниядан 1:6 есебімен жеңіліп, бір ұпаймен төртінші орында қалды. Бұл — құраманың әлем чемпионаттарындағы соңғы қатысуы. Евро-2000 іріктеуінде сегіз ұпай жинап төртінші болды; Англиямен 1:1 аяқталған кездесу Стоичковтың құрамадағы соңғы матчы болды.

2004 жылы Болгария іріктеу тобында Хорватия мен Бельгияны басып озып, Португалиядағы Еуропа чемпионатына шықты. Топта Швециядан 0:5, Даниядан 0:2, Италиядан 1:2 есебімен ұтылды, жалғыз голды Мартин Петров соқты. Бұл — құраманың ірі турнирлердегі ең соңғы қатысуы. 2007 жылы Болгария Кипрдің халықаралық турнирін жеңіп алды, Жапониядағы Кирин кубогында күміс жүлдегер атанды.

Кейінгі жылдары құрама ірі турнирлерге іріктеле алмады. 2014 жылғы әлем чемпионатының іріктеуі қарсаңында Любослав Пеневтің басшылығымен Амстердамда Нидерландты 2:1 жеңіп, 2012 жылғы қарашада ФИФА рейтингінде тарихындағы ең төмен 96-орыннан 40-орынға көтерілді. 2018 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде София қаласында Нидерландты 2:0, Швецияны 3:2 есебімен жеңді, бірақ жолдама ала алмады. Евро-2020 іріктеуінде төртінші орын алып, Ұлттар лигасындағы нәтижесінің арқасында плей-оффқа шықты, алайда Венгриядан 1:3 есебімен ұтылды. 2024 жылдан бастап құраманы Илиан Илиев басқарды.

Құраманың дәстүрлі түстері — ел туынан алынған ақ, жасыл және қызыл: ақ жейде, жасыл шалбар, қызыл шұлық. Қосалқы жиынтық көбіне қызыл түсті болған. Команданың лақап аты — «Арыстандар», ол Болгария елтаңбасындағы арыстандарға байланысты қойылған. Тағы бір лақап аты — «Үш түсті».

Құраманың дәстүрлі үй алаңы — 1953 жылы ашылып, 1966 және 2002 жылдары қайта жаңғыртылған, 44 мың көрерменге арналған София қаласындағы Васил Левски атындағы ұлттық стадион. Ол елдегі екінші ең ірі стадион, ең үлкені — 55 мың орындық Пловдив стадионы. Васил Левски стадионында ұлттық құраманың кездесулері, Болгария кубогының финалдары және елдің «мәңгілік дербиі» өткізіледі. 2018 жылдан бері құрама кейде Разградтағы шамамен 11 мың орындық Huvepharma Arena алаңында, сондай-ақ Пловдивтегі шамамен 20 мың орындық Христо Ботев стадионында ойнайды.

Құрама үшін ең көп матч өткізген футболшы — Стилиян Петров (105 кездесу). Ең көп гол соққандар — Димитр Бербатов пен Христо Бонев (48 голдан). Тарихындағы ең ірі жеңісін Болгария 1968 жылғы 2 қазанда Мексиканың Леон қаласында Ганадан 10:0 есебімен ұтып алды, ал ең ауыр жеңілісті 1933 жылғы 21 мамырда Мадридте Испаниядан 0:13 есебімен көрді. ФИФА рейтингіндегі ең жоғары көрсеткіші — 1995 жылғы маусымдағы 8-орын.

Соңғы жылдары Болгария құрамасының ультрастары нәсілшілдікпен байланысты жанжалдарға араласты. Евро-2012 іріктеу кездесуінде Эшли Янг, Эшли Коул және Тео Уолкоттқа бағытталған нәсілшіл ұрандар үшін Болгария футбол одағына УЕФА 40 мың еуро айыппұл салды. 2019 жылғы қазанда Англиямен матчта стадионның бір бөлігі жабылып, ойын УЕФА-ның нәсілшілдікке қарсы хаттамасы бойынша екі рет тоқтатылды; болиция нәсілшіл қорлауға күдікті 15 жанкүйерді анықтап, алтауын ұстады. УЕФА президенті Александер Чеферин бұл әрекеттерді айыптады.