Селтик тарихы

Алғашқы ресми кездесуін Селтик 1888 жылғы 28 мамырда Рейнджерспен өткізіп, 5:2 есебімен жеңіске жетті; клубтың алғашқы голын Нил Маккаллум соқты. Алғашқы формасы жасыл жағалы ақ жейдеден, қара шалбар мен жасыл шұлықтан тұрды, ал алғашқы эмблемасы қызыл сопақ аясындағы жасыл крест еді. 1889 жылы команда Шотландия Кубогының финалына шығып, Үшінші Ланаркка 1:2 есебімен ұтылды, ал 1892 жылы Куинз Паркті 5:1 жеңіп, тұңғыш ірі жүлдесін иеленді. Көп ұзамай клуб жаңа алаңы Селтик Паркке көшті және келесі маусымда Шотландия чемпионатын алғаш рет жеңіп алды. 1895 жылы Данди 11:0 есебімен ұтылып, лигадағы үй ойынындағы ең ірі жеңіс рекорды тіркелді.

1897 жылы клуб жабық акционерлік қоғамға айналып, Уилли Мейли алғашқы хатшы-бапкер болып тағайындалды. 1905–1910 жылдар аралығында Селтик Шотландия чемпионатын қатарынан алты рет жеңді, сондай-ақ 1907 және 1908 жылдары Шотландия Кубогын алып, шотланд клубтары арасында тұңғыш рет «дубль» жасады. Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарында команда чемпионатты қатарынан төрт мәрте жеңіп, 1915 жылдың қарашасынан 1917 жылдың сәуіріне дейін 62 ойында жеңіліс таппады. 1920 жылдардың орта шенінде Джимми Макгрори көзге түсті: ол он алты жылдық ойыншылық мансабында 547 кездесуде 550 гол соқты (оның ішінде 1923–24 жылдары жалдамамен ойнаған Клайдбанк құрамындағы 16 голы бар) — бұл Британия үшін әлі күнге дейін бұзылмаған рекорд. 1940 жылдың қаңтарында Мейлидің зейнетке шығатыны жарияланды, ол клубқа ойыншы, кейін хатшы-бапкер ретінде 52 жылға жуық қызмет еткен болатын.

1940 жылдың ақпанында команданы Джимми Макстей басқарды, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс кесірінен ресми чемпионат пен Кубок тоқтатылып, олардың орнына аймақтық турнирлер өткізілді. Соғыс жылдарында клуб айтарлықтай жетістікке жете алмады, дегенмен 1945 жылдың мамырында бір реттік жарыс ретінде ұйымдастырылған Еуропадағы Жеңіс Кубогын жеңіп алды. Сол жылы команданы бұрынғы ойыншы әрі капитан Джимми Макгрори басқарды. Оның тұсында Селтик 1953 жылы Арсенал, Манчестер Юнайтед және Хибернианды ұтып, ІІ Елизаветаның таққа отыруына орай өткізілген Коронация Кубогын жеңді, ал 1954 жылы чемпионат пен Кубокты қатар иеленді. 1957 жылғы 19 қазанда Хэмпден Парктегі Шотландия Лига кубогының финалында Рейнджерсті 7:1 есебімен жеңді — бұл Британияның ішкі кубок финалдарындағы ең нәтижелі ойын болып қалды. Алайда одан кейінгі жылдары команда жүлдесіз қалды.

1965 жылы Макгрориды клубтың бұрынғы капитаны Джок Стайн алмастырды, ол алғашқы айларында-ақ Шотландия Кубогын, келесі маусымда чемпиондықты сыйлады. 1967 жыл клуб тарихындағы ерекше жыл болды: Селтик қатысқан барлық турнирді — Шотландия чемпионатын, Шотландия Кубогын, Лига кубогын, Глазго Кубогын және Еуропа чемпиондар кубогын жеңіп алды. Осылайша ол еуропалық «трипл» жасаған алғашқы клубқа және «квадрупльді» бағындырған жалғыз командаға айналды. 1967 жылғы 25 мамырда Лиссабондағы Эштадиу Насионал алаңында Интер 2:1 есебімен ұтылып, Селтик Чемпиондар кубогын иеленген тұңғыш британдық, сонымен бірге Испания, Португалия және Италиядан тыс алғашқы клуб болды. Финалға шыққан құрамдағы ойыншылардың бәрі Глазгодан 30 миль қашықтықтың ішінде дүниеге келген еді, оларды «Лиссабон арыстандары» деп атап кетті. Шотландия клубтарының ішінде финалға жеткен жалғыз команда — Селтик. Келесі маусымда Құрлықаралық кубокта аргентиналық Расинг Клубқа ұтылды.

1970 жылы Селтик Чемпиондар кубогының финалына қайта шығып, Миландағы Сан-Сирода Фейенорддан 2:1 есебімен жеңілді. 1970 жылдардың басында клуб ішкі аренада үстемдігін жалғастырды: 1974 жылғы чемпиондық қатарынан тоғызыншы болып, сол кездегі MTK Будапешт пен ЦСКА София иеленген әлемдік рекордқа теңелді. Стайн 1978 жылы клубтан кетті, оның орнына Билли Макнилл келді. 1980 жылдары да жетістік жалғасып, 1987–88 жылғы мерейтойлық маусымда команда чемпионат пен Кубокты қатар жеңді.

1990 жылдардың басында клуб дағдарысқа ұшырады: 1994 жылғы 3 наурызда Шотландия банкі 5 миллион фунттан асқан овердрафтқа байланысты сыртқы басқарушыларды енгізетінін мәлімдеді. Алайда кәсіпкер Фергюс Макканн клубты банкрот деп жариялауға санаулы минут қалғанда бақылауға алып, 1887 жылдан бері клубты басқарып келген отбасылық әулеттерді биліктен ысырды. Ол 1994 жылғы 4 наурызда Селтикті 9 миллион фунтқа сатып алып, клубты Celtic PLC атты ашық акционерлік қоғамға айналдырды; акция шығару арқылы 14 миллион фунттан астам қаражат жиналды, бұл британ футболы тарихындағы ең табысты акция эмиссиясы болды. Макканн 40 миллион фунт тұрған жаңа Селтик Паркті салуды қадағалады. 1998 жылы голланд маманы Вим Янсенмен бірге клуб чемпиондықты қайтарып, Рейнджерстің қатарынан тоғыз рет жеңу рекордын қайталауына жол бермеді. Макканн 1999 жылы өз үлесін сатып, клубтан кетті; оның тұсында айналым 385 пайызға өсті. Содан кейін негізгі акционер ирландиялық кәсіпкер Дермот Дезмонд болды.

2000 жылдың маусымында клубты Ноттингем Форест құрамында ойыншы ретінде Чемпиондар кубогын жеңген Мартин О'Нил басқарды. Оның Олд Фермдегі алғашқы ойыны 6:2 есебімен аяқталды — бұл 1957 жылдан бергі Рейнджерсті ең ірі есеппен жеңуі еді. Алғашқы маусымында О'Нил 1968–69 жылдан кейінгі тұңғыш ішкі «трипльді» сыйлады. 2003 жылы ол команданы Севильядағы УЕФА Кубогының финалына жеткізді, онда Селтик Жозе Моуриньо бапкерлік еткен Портуға қосымша уақытта 2:3 есебімен ұтылды; финалға жолда Блэкберн, Сельта, Штутгарт, Ливерпуль және Боавишта жеңілген болатын. Келесі маусымда клуб чемпиондықты қайтарып, УЕФА Кубогының ширек финалына шықты әрі Барселонаны сайыстан шығарды. О'Нил 2005 жылы жұбайының науқастануына байланысты отставкаға кетті; оның басшылығымен Селтик 282 ойынның 213-інде жеңіске жетіп, 29-ында тең түсіп, 40-ында ұтылды, үш чемпиондық, үш Шотландия Кубогы және бір Лига кубогын жеңді. Оның 75,5 пайыздық жеңіс көрсеткіші клуб тарихындағы ең жоғары көрсеткіш, ал 2003–04 маусымында команда қатарынан 25 жеңіспен британдық рекорд орнатты.

2005 жылы келген Гордон Стракан бірінші жылында-ақ чемпиондықты алып, қатарынан үш титулды жеңген үшінші бапкер атанды және клубты 2006–07, 2007–08 маусымдарында Чемпиондар лигасының плей-офф сатысына шығарды. 2009 жылы оны Тони Моубрей, бір жылдан соң Нил Леннон алмастырды. 2010 жылдың қарашасында Селтик Абердинді 9:0 есебімен жеңіп, лига тарихындағы ең ірі жеңісті тіркеді. 2012 жылдың қарашасында 125 жылдығын атап өткен аптада команда Чемпиондар лигасында Барселонаны 2:1 ұтып, топтан плей-оффқа шықты, ал маусымды чемпионат пен Кубокты жеңумен аяқтады. 2013–14 маусымында қақпашы Фрейзер Форстер лига ойындарында 1256 минут бойы гол жібермей, жаңа рекорд орнатты.

2014 жылы командаға норвегиялық Ронни Дейла келіп, екі чемпиондық пен бір Лига кубогын жеңді, алайда еуропалық аренадағы нәтижелер нашар болды. 2016 жылы оны Брендан Роджерс алмастырды. 2016 жылдың қарашасында Лига кубогының финалында Абердин 3:0 есебімен ұтылып, клуб 100-інші ірі жүлдесін иеленді. 2017 жылдың сәуірінде Селтик қатарынан алтыншы чемпиондығын сегіз тур қалғанда бекітіп, рекордтық 106 ұпай жинады және 1899 жылғы Рейнджерстен кейінгі жоғары дивизионды жеңіліссіз аяқтаған алғашқы шотланд командасы болды. Сол маусымда Шотландия Кубогының финалында Абердинді 2:1 жеңіп, төртінші «трипльге» қол жеткізді. Ішкі турнирлердегі жеңіліссіз сериясы 69 ойынға жетіп, клубтың жүз жылдық 62 ойындық британдық рекордын жаңартты, ол тек 2017 жылдың қарашасында Хартстан ұтылғанда үзілді. 2018 жылы команда қатарынан екінші ішкі «трипльді» жеңіп, Шотландияда мұны жасаған тұңғыш клуб атанды. Роджерс Лестер Ситиге кеткеннен кейін Леннон оралып, қатарынан үшінші «трипльді» сыйлады, ал келесі маусымда клуб қатарынан төртінші «трипльді» еншіледі. 2019 жылғы Лига кубогының финалында Рейнджерсті 1:0 ұту клубтың қатарынан оныншы ішкі жүлдесі болды.

2020 жылдың наурызында пандемияға байланысты Шотландиядағы кәсіби футбол тоқтатылған кезде Селтик 13 ұпай алда келе жатқан еді және мамырда чемпион деп танылды. 2019–20 Шотландия Кубогының финалы кейінге шегеріліп, Хартспен негізгі және қосымша уақытта 3:3 аяқталған ойыннан соң пенальти сериясында жеңіске жетті. 2020–21 маусымында команда қиналып, 2021 жылдың ақпанында Рейнджерстен 18 ұпай артта қалды, Леннон отставкаға кетті, ал маусым 2010 жылдан бергі тұңғыш жүлдесіз маусымға айналды. 2025 жылғы 26 сәуірде Данди Юнайтедті 5:0 жеңіп, клуб қатарынан төртінші, жалпы есепте 55-інші чемпиондығын бекітті. 2026 жылғы 16 мамырда Селтик Паркте Хартспен өткен шешуші ойында 3:1 есебімен жеңіп, 2025–26 маусымның чемпионы атанды — бұл қатарынан бесінші титул еді.

Селтик 2026 жылдың мамырындағы дерек бойынша 122 ірі жүлде жинап, 100-ден астам кубок иеленген әлемдегі жеті клубтың бірі, Еуропадағы ең көп титулдың иесі болып табылады. Клуб Шотландия чемпионатын рекордтық 56 рет, Шотландия Кубогын рекордтық 43 рет, Лига кубогын 22 рет жеңіп алды.

Клубтың үй формасы тарихының басым бөлігінде жасыл-ақ көлденең жолақтардан тұрады, алайда бұл үлгі 1903 жылы ғана қабылданып, алғаш рет сол жылғы 15 тамызда Партик Тисльге қарсы ойында киілді. Оған дейін, 1889 жылдан бастап тік жолақты жейде пайдаланылған. Қара шұлық 1930 жылдардың басына дейін, жасыл шұлық сол кезден 1960 жылдардың ортасына дейін киілді, содан бері басым түс ақ болып қалды. Клуб эмблемасы 1930 жылдары, төртжапырақты беде бейнесімен пайда болды, бірақ жейдеге ол тек 1977 жылы орналастырылды. Селтик — Британияда жейдеге нөмір тағуға ең соңғы болып көшкен клуб: төраға Роберт Келли атақты жолақтардың бұзылуын қаламағандықтан, ойыншылар нөмірлерін шалбарларына тақты және бұл дәстүр 1994 жылға дейін сақталды.

Команда Глазгоның Паркхед ауданындағы Селтик Парк стадионында ойнайды. Сыйымдылығы 60 411 орын болатын бұл арена — Шотландиядағы ең үлкен футбол стадионы әрі Біріккен Корольдіктегі сегізінші ең ірі стадион; оны жиі Паркхед немесе Пэрадайз деп атайды. Алғашқы Селтик Парк 1888 жылы ашылған, ал 1892 жылы жалдау ақысының күрт өсуіне байланысты клуб жаңа жерге көшіп, сопақша пішінді стадион салған. Үй ойындарындағы ең көп көрермен рекорды — 1938 жылғы 1 қаңтардағы Рейнджерске қарсы кездесудегі 83 500 адам. 1957–1971 жылдар аралығында трибуналар жабылып, жарық бағаналары орнатылды. Тейлор баяндамасынан кейін стадионды толық отыратын орындармен жабдықтау қажет болды; қайта құру Макканн келгеннен кейін басталып, 1998 жылдың тамызында аяқталды, жалпы құны 40 миллион фунт болды. Қайта құру кезінде команда 1994–95 маусымын Хэмпден Паркте өткізіп, жалдауға 500 мың фунт жұмсады. Селтик Парк Шотландия құрамасының ойындарын, кубок финалдарын, сондай-ақ 2014 жылғы Достастық ойындарының ашылу салтанатын қабылдады, бұдан бұрын 1897 жылғы трек велоспортынан әлем чемпионатын өткізген. 2016 жылдың шілдесінде арена Британияда тұруға арналған қауіпсіз секторы бар тұңғыш футбол стадионы болды.

2003 жылғы бағалау бойынша клубтың жанкүйерлер қауымы тоғыз миллионға жуық адамды құрады, 20-дан астам елде 160-тан көп жанкүйерлер клубы жұмыс істейді. 2003 жылғы УЕФА Кубогының финалына Севильяға шамамен 80 мың жанкүйер келіп, жеңіліске қарамастан көрсеткен мінез-құлқы үшін ФИФА мен УЕФА-ның әділ ойын сыйлықтарын иеленді. Селтиктің үй ойындарындағы орташа көрермен саны Шотландияда ең жоғары. Жанкүйерлердің дәстүрі ретінде жасыл-ақ шарфтарды көтеру және Селтик Паркте You'll Never Walk Alone әнін орындау белгілі, ал ойын алдындағы «хадл» дәстүрін 1995 жылы сол кездегі капитан Тони Моубрей енгізген. Клубтың екі негізгі ультрас тобы бар: 2006 жылы құрылған Green Brigade және 2015 жылы құрылған Bhoys Celtic.

Селтиктің дәстүрлі қарсыласы — Рейнджерс, екеуі бірге Олд Ферм деп аталады, ал олардың кездесуі әлемдегі ең ірі дербилердің бірі саналады. 1890 жылдан бері екі клуб Шотландия чемпионатын 110 рет жеңді, ал қалған командалардың жиынтық жеңісі — 19 титул. Селтик тарихи тұрғыда ирланд және ирланд тектес шотланд католиктерімен байланысты, ал Рейнджерс жанкүйерлері дәстүрлі түрде протестанттық ортадан шыққан. Олд Ферм кездесулері 400-ден асты және олар шиеленіс пен төбелес тудыратынымен белгілі. Клуб сектанттықпен күресу үшін 1996 жылы Bhoys Against Bigotry науқанын бастады.

1965 жылы клуб The Celtic View газетін шығара бастады — бұл футболдағы ең көне клуб журналы әрі Біріккен Корольдіктегі алғашқы апталық футбол басылымы. 2002 жылдан бастап Channel67 интернет-арнасы, 2004 жылдан Celtic TV телеарнасы жұмыс істеді, ал 2011 жылы Celtic TV онлайн қызмет ретінде қайта іске қосылды. 1995 жылы Celtic Charity Fund құрылып, 2013 жылдың қыркүйегіне дейін 5 миллион фунттан астам қаражат жинады. 2007 жылы клуб әйелдер командасын құрды, ол 2010 жылы алғашқы жүлдесін — Шотландия әйелдер Премьер-лигасының кубогын жеңіп алды, ал 2018 жылдың желтоқсанында Шотландиядағы тұңғыш кәсіби әйелдер командасы атанды.

Клубтың жеке рекордтарына келсек, ең көп ойын өткізген футболшы — 1957–1975 жылдары 822 кездесуге қатысқан Билли Макнилл, ең көп гол соққан ойыншы — 522 гол авторы Джимми Макгрори, ол бір маусымда 62 гол соғу және 1928 жылғы 14 қаңтарда Данфермлинге сегіз рет дәл соғу рекорддарына да ие. 1937 жылы Хэмпден Парктегі Шотландия Кубогының финалында Абердинге қарсы ойынға 147 365 көрермен жиналды — бұл ұлттық кубок финалдарындағы әлемдік рекорд. 1970 жылы Лидс Юнайтедке қарсы Чемпиондар кубогының жартылай финалын 136 505 адам тамашалады. Клуб сондай-ақ 1964–65-тен 1977–78 маусымына дейін Лига кубогының финалына қатарынан 14 рет шығып, әлемдік рекорд орнатты, ал 1966–67 маусымында 196 гол соғып, бір маусымдағы гол санынан әлемдік рекордқа ие болды.

2002 жылы жанкүйерлер дауыс беріп, клуб тарихындағы ең үздік құраманы таңдады: Ронни Симпсон, Дэнни Макгрейн, Томми Джеммелл, Бобби Мердок, Пол Макстей, Билли Макнилл, Берти Олд, Джимми Джонстон, Бобби Леннокс, Кенни Далглиш және Хенрик Ларссон. Макнилл клуб тарихындағы ең үздік капитан, Джонстон ең үздік ойыншы, Ларссон ең үздік легионер деп танылды. Селтиктің ықпалы басқа елдерде де байқалады: оның атауы мен түстерін Белфаст Селтик, Донегал Селтик, Лурган Селтик, Блумфонтейн Селтик сияқты клубтар қабылдаған, ал Реал Бетис 1911 жылы Селтиктің тік жолақты формасын үлгі еткен.