Хорватия тарихы

Хорватия футболының ерте тарихы ресми емес құрамалардан тұрды, өйткені ел XX ғасырдың соңына дейін тәуелсіз болған жоқ. Хорватия футбол федерациясы алғашқы ресми халықаралық кездесу ретінде 1940 жылғы 2 сәуірде Загребте өткен, Хорватия бановинасы Швейцарияны 4:0 есебімен жеңген жолдастық матчты таниды. Сол жылы Йозо Якопич басқарған құрама төрт жолдастық кездесу өткізді. 1941 жылы Югославияға басып кіргеннен кейін Германия мен Италия Хорватияның Тәуелсіз Мемлекетін құрып, екі жылға ресми емес бапкер етіп Рудольф Хитрецті тағайындады; құрама 1941 жылы ФИФА-да қайта тіркелгеннен Екінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін 15 жолдастық матч ойнады. 1945 жылдан 1956 жылға дейін Хорватия Халық Республикасының құрамалары жұмыс істеді, ал тәуелсіздікке дейінгі кезеңде хорват футболшылары 1956 жылдан 1990 жылға дейін Югославия құрамасында Олимпиада ойындарында, әлем чемпионаттары мен Еуропа чемпионаттарында өнер көрсетті.

Заманауи шахмат өрнекті пішімде команда 1990 жылғы 17 қазанда АҚШ құрамасына қарсы тәуелсіз ел ретіндегі алғашқы халықаралық кездесуін өткізіп, 2:1 есебімен жеңді. Бұл кезеңде құраманы уақытша Дражан Еркович басқарды. 1992 жылғы 3 шілдеде Хорватия ресми түрде ФИФА-ға қайта қабылданды, 1993 жылдың маусымында УЕФА-ға мүше болды, бірақ бұл 1994 жылғы әлем чемпионатының іріктеу ойындары басталғаннан кейін үш ай өткен соң болғандықтан, турнирге қатыса алмады. Құраманы Станко Поклепович, одан соң Влатко Маркович басқарды, ал 1994 жылдың наурызынан бастап бас бапкерлікке Мирослав Блажевич келді.

Тәуелсіздіктен кейін Хорватия 1994 жылдың наурызында ФИФА рейтингіне 125-орыннан енді. Блажевич тұсында команда Евро-1996 іріктеуін 1994 жылғы 4 қыркүйекте Эстонияны 2:0 жеңуімен бастады, ал 1995 жылғы 1 маусымда Украинадан 0:1 есебімен ұтылды — бұл ресми турнирдегі алғашқы жеңісі мен жеңілісі еді. Топта бірінші орын алғаннан кейін құрама әлемдік рейтингте 62-орынға көтеріліп, 1994 жылдың желтоқсанында ФИФА-ның Жыл серпілісі сыйлығын жеңіп алды. Евро-1996 топтық кезеңінде Горан Влаович Түркияға қарсы матчтың соңында гол соғып, 1:0 есебімен жеңіс сыйлады — бұл құраманың ірі турнирдегі алғашқы голы болды. Содан кейін Хорватия әрекеттегі чемпион Данияны 3:0 жеңіп, Португалиядан дәл сондай есеппен ұтылды, ал ширек финалда Германияға 1:2 есебімен есе жіберді. Евро-2000 іріктеуінде команда Югославия Федеративтік Республикасы мен Ирландиядан кейін үшінші орында қалып, бір ұпай жетпей турнирден тыс қалды.

1998 жылғы әлем чемпионатында Звонимир Бобан капитан болған құрама Ямайка мен Жапонияны жеңіп, Аргентинадан ұтылғанымен, плей-оффқа шықты. 1/8 финалда Румынияны 1:0 жеңген хорваттар ширек финалда Германияны 3:0 есебімен ұтты — голдарды Роберт Ярни, Горан Влаович және Давор Шукер соқты. Жартылай финалда үй иесі Франциядан 1:2 есебімен жеңілді: Шукер Алёша Асановичтің берілімінен кейін есеп ашқанымен, Лилиан Тюрам екі рет дәл соққан еді. Үшінші орын үшін матчта Хорватия Нидерландыны 2:1 жеңіп, тарихындағы алғашқы әлем чемпионатының медалін иеленді. Жеті матчта алты гол соққан Шукер Алтын бутса сыйлығын алды, ал құрама 1999 жылдың қаңтарында ФИФА рейтингінде үшінші орынға көтерілді. 1990 жылдардағы бұл команда алтын буын атанды.

2000 жылдың қазанында Блажевич қызметінен кетті, оның орнын Мирко Йозич басты. 2002 жылғы әлем чемпионатының топтық кезеңінде Хорватия Мексикадан ұтылып, Италияны 2:1 жеңді, бірақ Эквадордан 0:1 есебімен жеңіліп, бір ұпаймен турнирден шықты. 2002 жылдың шілдесінде команданы Отто Барич басқарды — ол Оңтүстік-Шығыс Еуропадан тыс жерде туған алғашқы бапкер еді. Оның тұсында алтын буын өкілдері біртіндеп жас футболшылармен алмастырылды. Евро-2004 іріктеуінде Хорватия Словенияны екі матчтың жиынтығымен 2:1 жеңіп жолдама алды, алайда финалдық кезеңде топтан шыға алмады: Швейцариямен 0:0, Франциямен 2:2 тең түсіп, Англиядан 2:4 есебімен ұтылды. 2004 жылдың шілдесінен команданы Златко Кранчар басқарды, оның жетекшілігімен құрама 2006 жылғы әлем чемпионатына жеңіліссіз іріктеліп, Швеция мен Болгариядан озып, топта бірінші болды. Турнирде Бразилиядан ұтылып, Жапониямен 0:0, Австралиямен 2:2 тең ойнап, жарыстан шықты.

2006 жылдың шілдесінде бас бапкерлікке Славен Билич келіп, құрамаға жас ойыншыларды тартты. Оның тұсындағы алғашқы матчта әлем чемпионы Италия 2:0 есебімен жеңілді. Евро-2008 іріктеуінде Хорватия Англияны екі рет ұтып, жеңіліссіз жолдама алды. Финалдық кезеңде В тобында бірлесіп үй иесі болған Австрияны 1:0, Германияны 2:1, Польшаны 1:0 жеңіп, Еуропа чемпионаттары тарихында алғаш рет мүмкін болатын тоғыз ұпайдың бәрін жинады. Ширек финалда Түркиямен кездесу 11 метрлік тепкілер сериясына жетіп, Лука Модрич, Младен Петрич және Иван Ракитич дәлдіктен жаңылды. Сол турнирде команда ең аз гол жіберу (2), жеңіліссіз ойнау және ең ерте соғылған гол бойынша рекордтар орнатты. 2010 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде Хорватия Қазақстанды 3:0 жеңгенімен, Максимир стадионында Англиядан 1:4 есебімен ұтылды — бұл 14 жылдағы үйдегі алғашқы жеңілісі еді. Уэмблиде ағылшындар 5:1 есебімен басым түсіп, Хорватия турнирге іріктелмей қалды. Евро-2012 іріктеуінде плей-оффта Түркияны жиынтық есеппен 3:0 жеңген команда финалдық кезеңде Ирландияны 3:1 ұтып, Италиямен 1:1 тең түсті, бірақ Испаниядан 0:1 есебімен ұтылып, жарыстан шықты. Евро-2012-ден кейін Билич қызметінен кетті; 2007 жылдан 2012 жылға дейін құрама әлемнің үздік он командасының қатарында болды.

Биличтен кейін командаға бұрынғы ойыншы Игор Штимац келді, 2012 жылы Влатко Марковичтің қайтыс болуына байланысты федерация президенттігіне Давор Шукер сайланды. Бір жылдан соң Штимацты бұрынғы капитан Нико Ковач алмастырды. Ковач құраманы 2014 жылғы әлем чемпионатының плей-офф кезеңінде Исландиядан жиынтық есеппен 2:0 озуға жеткізді. Турнирде Хорватия үй иесі Бразилиядан 1:3 ұтылып, Камерунды 4:0 жеңді, содан кейін Мексикадан 1:3 есебімен жеңіліп, топта үшінші орында қалды. Евро-2016 іріктеуінде Әзербайжанмен тең түсіп, Норвегиядан ұтылғаннан кейін Ковачтың орнын Анте Чачич басты. 2016 жылдың маусымында Риекада Сан-Мариноны 10:0 есебімен ұтқан кездесу құраманың тарихындағы ең ірі жеңісі болды. Евро-2016-да Хорватия Түркияны 1:0 (Лука Модричтің алыстан соққан голы), Испанияны 2:1 жеңіп, Чехиямен 2:2 тең түсіп, топта бірінші орын алды. 1/8 финалда Португалиядан қосымша уақыттың 117-минутында Рикарду Куарешманың голынан кейін 0:1 есебімен ұтылды. Турнирден соң Дарио Срна мансабын аяқтап, 2016 жылдың тамызынан капитандық таңғышты Модрич алды.

2017 жылы Чачичтің орнына келген Златко Далич құраманы плей-оффта Грекияны жиынтық есеппен 4:1 жеңу арқылы 2018 жылғы әлем чемпионатына алып шықты. Сол кездегі команда екінші алтын буын деп аталды. Топтық кезеңде Нигерияны 2:0, Аргентинаны 3:0, Исландияны 2:1 жеңу құрама тарихындағы үздік топтық көрсеткіш болды. Плей-оффта Хорватия Данияны 11 метрлік тепкілер сериясында ұтты, онда қақпашы Даниел Субашич үш тепкіні тойтарып, рекордты қайталады. Ширек финалда үй иесі Ресеймен 2:2 тең түсіп, тағы да пенальти сериясында жеңіске жетті — 1990 жылдан бергі қатарынан екі пенальти серияларын ұтқан алғашқы команда атанды. Жартылай финалда Англиямен қосымша уақытта Марио Манджукич пен Иван Перишичтің голдарынан кейін 2:1 есебімен жеңіп, халық саны (Уругвайдан кейін) және аумағы (Нидерландыдан кейін) бойынша әлем чемпионатының финалына шыққан екінші ең шағын ел болды. Финалда Франциядан 4:2 есебімен ұтылып, күміс медаль иеленді. Загребте құраманы шамамен жарты миллион адам қарсы алды.

2018–2019 жылдардағы Ұлттар лигасының алғашқы ойын-сауығында А дивизионында өнер көрсеткен Хорватия Испаниядан қонақта 0:6 есебімен ұтылды, кейін үй алаңында испандықтарды 3:2 жеңді. 2020–2021 жылдардағы турнирде Швецияны жеңу дивизионда қалуға жеткілікті болды. Евро-2020-да (пандемияға байланысты 2021 жылға ауыстырылды) Хорватия тобында екінші орын алып, 1/8 финалда Испаниядан қосымша уақытта 3:5 есебімен ұтылды. 2020 жылы сегіз матчтың екеуін ғана жеңген құрама тарихындағы ең нашар жылдық көрсеткішке жетті.

2022 жылғы әлем чемпионатында Хорватия Мароккомен 0:0 тең түсіп, Канаданы 4:1 жеңіп, Бельгиямен 0:0 ойнап, плей-оффқа шықты. 1/8 финалда Жапониямен пенальти сериясында Доминик Ливакович төрт тепкінің үшеуін тойтарды, ширек финалда қосымша уақыттың соңғы минуттарында есепті 1:1-ге теңестіріп, Бразилияны да 11 метрліктерде ұтты. Жартылай финалда Аргентинадан 0:3 есебімен жеңілу әлем чемпионаттарындағы ең ірі жеңілісі болды, ал үшінші орын үшін матчта Марокко 2:1 есебімен ұтылып, құрама екінші қола медалін иеленді.

2023 жылғы Ұлттар лигасында Хорватия тобында бірінші орын алып, әрекеттегі чемпион Францияны 1:0 жеңді — бұл француздарға қарсы алғашқы жеңісі еді. Жартылай финалда Нидерландыны 4:2 ұтып, тұңғыш рет турнир финалына шықты, алайда Испаниямен қосымша уақытта 0:0 тең түскеннен кейін пенальти сериясында 4:5 есебімен ұтылып, күміс медальмен шектелді. Евро-2024-те Испания, Италия және Албаниямен бір топқа түскен команда Испаниядан 0:3 ұтылып, Албаниямен 2:2, Италиямен 1:1 тең түсті және итальяндықтар қосымша уақыттың 98-минутында Маттиа Заккањидің голынан кейін Хорватияны турниннен шығарды. 2024 жылдың наурызында құрама ФИФА сериясын жеңіп алды.

2026 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде Хорватия 7 жеңіс пен 1 тең ойын жинап, тобында жеңіліссіз бірінші орын алды — бұл тарихындағы үздік іріктеу кезеңі. Турнирде топтық кезеңнен кейін плей-оффқа шыққанымен, Португалиядан 1:2 есебімен ұтылды; Йошко Гвардиолдың 103-минутта соққан голы бейнеқайталама арқылы ойыннан тыс жағдай деп даулы түрде есепке алынбады. Келісімшарты аяқталған соң Далич қызметінен кетіп, Славен Билич екінші рет бас бапкер болды. Билич тұсында Хорватия 2026–2027 жылдардағы Ұлттар лигасындағы алғашқы матчында Чехияны 2:1 жеңді, бірақ Англиядан 0:7 есебімен ұтылып, тарихындағы ең ірі жеңілісті көрді — бапкер оны ұжымдық естен тану деп атады.

Құраманың қазіргі пішімін 1990 жылы Хорватия елтаңбасын жасаған Мирослав Шутей ойлап тапты. Қызыл-ақ өрнек хорват шахмат тақтасына (šahovnica) негізделген: қызыл-ақ торлы жейде, ақ шалбар және елдің үш түсті туына сәйкес көк ұйық. Қонақтағы пішім кей кезеңде толықтай көк болды, ал 2018 жылғы әлем чемпионатында қара-көк торлы нұсқа қолданылды. Қарсыластарының түстері қызыл-ақ болғандықтан, команда үй алаңында да жиі қара түсті қонақ пішімін киюге мәжбүр болған.

Құрама 1990 жылдардан бері кең жанкүйер қауымын жинады, ал 1998 жылғы әлем чемпионатынан кейін оған деген қызығушылық арта түсті. Саясаттанушы Алекс Дж. Беллами 2003 жылы ұлттық құрама тәуелсіздіктен кейін Хорватияда мемлекеттіліктің нышанына айналғанын атап өтті. 1999 жылы Президент Франьо Туджман қайтыс болғаннан кейін үкіметтің құрама ісіне ықпалы едәуір азайды. 2022 жылдың қарашасында Ғылым және білім министрлігі оқушыларға сабақ уақытында матч көруге рұқсат беру туралы ұсыныс жасады, ал 2022 жылғы әлем чемпионатында Премьер-министр Андрей Пленкович ширек финалға үлгеру үшін Еуро-Жерорта теңізі саммитінде небәрі 37 секундқа созылған сөз сөйледі.

Федерация Uvijek Vjerni (Әрдайым адал) атты ресми жанкүйерлер клубын қолдайды. Қолдаушылардың бір бөлігі ел чемпионатындағы ең ірі екі клуб — Динамо Загреб бен Хайдук Сплиттің жанкүйерлері, атап айтқанда Bad Blue Boys пен Torcida топтары. Өңірлік қолдау Босния және Герцеговина хорваттарынан, әсіресе Зриньски Мостар мен Широки Бриег клубтарының жанкүйерлерінен келеді, ал АҚШ, Канада, Австралия және Оңтүстік Американың хорват диаспорасы шетелдегі қолдаудың басым бөлігін құрайды. Жанкүйерлер туға өз қалаларының атауын жазуды дәстүрге айналдырған, ал матч кезінде бір бөлігі U boj, u boj (Шайқасқа, шайқасқа) деп айқайласа, екіншісі Za narod svoj (Өз халқымыз үшін) деп жауап береді. Командаға арналған әндер де бар, мысалы, Славен Биличтің Евро-2008 кезінде хорват хит-парадтарында бірінші болған Vatreno ludilo әні. Сонымен бірге жанкүйерлердің тәртіпсіздігі, пиротехника қолдануы және кемсітушілік сипаттағы саяси көріністері ФИФА мен УЕФА тарапынан айыппұлдарға, ұпай шегеруге және жанкүйерлерге тыйым салуға әкелді.

2010 жылы Славен Билич қайырымдылық мақсатында Vatreno Srce (Өртті жүрек) қорын құрды, оның басты бағыты — балаларға көмек. 2012 жылдың желтоқсанында қор Нико Кранчардың және Барселона ойыншылары қол қойған Лионель Мессидің жейделерін аукционға шығарып, 500 000 хорват кунасын жинады. 2018 жылы қор Загребтегі балалар ауруханасын және жетім балаларға арналған Korak u Život бағдарламасын қаржыландырды, 2019 жылдың қарашасында Кантрида балалар ауруханасына 500 000 кунадан астам қаражат жіберілді. 2020 жылдың наурызында ойыншылар COVID-19 пандемиясымен күреске және Загребтегі жер сілкінісінің зардабын жоюға 4,2 миллион куна аударды.

Құрама ел аумағындағы он үш стадионда ойнаған. Үй матчтарының басым бөлігі Загребтегі, елдің ең ірі футбол аренасы әрі Динамоның үй алаңы Максимир стадионында өтеді; 2008 жылы Загреб әкімі Милан Бандич құрылыс шығындарына байланысты қырық мың орындық стадионды қайта жаңғырту жоспарынан бас тартты. Кей кездесулер Сплиттегі Полюд (1995 жылдан бері), Риекадағы Кантрида, Осиектегі Градски Врт және Вараждиндегі Вартекс стадиондарында өтеді. 1995–2011 жылдар аралығында Хорватия Полюдта ресми матчтарда бірде-бір рет жеңіске жете алмаған, жергілікті баспасөз мұны Полюд қарғысы деп атаған.

Хорватия Евро-2000 мен 2010 жылғы әлем чемпионатынан басқа барлық ірі турнирге іріктелген. Әлем чемпионаттарында жеті рет ойнап, бір рет екінші (2018), екі рет үшінші (1998, 2022) орын алды. Давор Шукер 1998 жылы Алтын бутса мен Күміс добын, Лука Модрич 2018 жылы Алтын доп, 2022 жылы Қола доп сыйлығын жеңіп алды. Еуропа чемпионаттарында ең үздік нәтижесі — екі рет ширек финалға шығу (1996, 2008). Құрама әлем чемпионаттарында ең көп пенальти сериясын ойнау (4) және жеңу (4), бір серияда ең көп пенальти тойтару (3) бойынша рекордтардың иесі. 2023 жылдың маусымында Эло рейтингінде 2012 ұпаймен тарихындағы ең жоғары көрсеткішке жетті. Жолдастық турнирлерден Хассан II кубогын (1996), Корея кубогын (1999) және ФИФА сериясын (2024) жеңіп алды, ал ФИФА-ның Жыл серпілісі сыйлығын 1994 және 1998 жылдары иеленіп, бұл марапатты екі рет алған алғашқы команда атанды. Құрама сапында ең көп матч өткізген ойыншы — Лука Модрич (206), ең көп гол соққан — Давор Шукер (45).