ЦСКА (София) тарихы

1923 жылдың қарашасында Софиядағы үш клуб — Офицерлер спорт клубы, Атлетик және Слава бірігіп, Соғыс министрлігінің қамқорлығымен АС-23 командасын құрды. АС-23 1931 жылы алғашқы чемпиондық атағы мен Патша кубогын жеңіп алды, екінші Патша кубогын 1941 жылы иеленді. Клубтың 1938 жылы бітіп, Атлетик паркі деп аталған стадионы қазіргі Болгария армиясы стадионының орнында тұрған еді. 1944 жылғы 9 қарашада АС-23, Шипка және Подуенедегі Спартак бірігіп, Чавдар клубы пайда болды, оның төрағасы болып сол кезде Екінші дүниежүзілік соғыс майданында жүрген генерал Владимир Стойчев тағайындалды.

1948 жылдың ақпанында Чавдар Әскердің орталық үйінің ведомстволық клубына айналып, ЦДВ атауын алды. Сол жылдың мамырында ЦДВ мен София Септемврийі бірігу туралы келісімге келді, ал 5 мамырда қол қойылған шарт клубтың ресми құрылған күні саналады. Алғашқы ресми матчын 1948 жылғы 19 мамырда Юнак стадионында София Славиясына қарсы өткізіп, 1:1 тең ойнады. Сол маусымда финалда София Левскиімен кездесіп, бірінші матчта 1:2 жеңілгенімен, 9 қыркүйектегі шешуші кездесуде Нако Чакмаковтың соңғы минуттағы голы арқасында жалпы есепті 3:3-ке жеткізіп, тарихындағы тұңғыш чемпиондық атағын иеленді.

1950 жылы клуб Халық әскерінің орталық үйі (Ц.Д.Н.В.) атауына көшіп, келесі екі маусымда қатарынан екі чемпиондықты жеңіп алды, 1951 жылы алғашқы «дубльді» жасады. 1953 жылы билік шешімімен команда София гарнизонының құрамасы деп өзгертілді, негізгі ойыншылардың көбі заңсыз басқа клубтарға ауыстырылды да, чемпиондық қолдан кетті. Келесі жылы ЦДНА атауын алған клуб үшін 1954–1962 жылдар ең табысты кезең болды: қатарынан тоғыз чемпиондық атақ жеңіп алынды — ол кездегі болгар футболында теңдесі жоқ жетістік 60 жыл бойы рекорд болып тұрды. 1956 жылы клуб жаңадан құрылған Еуропа кубогының екінші розыгрышына қатысып, ширек финалға шықты.

1962 жылы ЦДНА Червено знаме қоғамымен бірігіп, ЦСКА «Червено знаме» атанды, клубты Халық қорғанысы министрлігі өз қарамағына алды. 1963–1964 жылғы маусымда команда сол кезге дейінгі ең нашар нәтижесін көрсетіп, турнир кестесінде 11-орынмен аяқтады әрі төмендеу аймағынан небәрі үш ұпай алшақ тұрды. Соның салдарынан клубты 16 жыл басқарған бапкер Крум Милев қызметінен босатылды. Чемпиондық атақ тек 1966 жылы қайтарылды. 1966–1967 жылғы маусымда ЦСКА Еуропа кубогының жартылай финалына алғаш рет шығып, сонда итальяндық Интермен кездесті: екі матч та 1:1 есебімен тең аяқталғандықтан, үшінші шешуші ойын өткізілді, онда болгар командасы 0:1 ұтылды. 1968 жылы клуб София Септемврийімен бірігіп, ЦСКА «Септемврийско знаме» атауын алды, ал 1969 жылы жаңадан келген Петр Жековтың көмегімен чемпион атанды. Жеков кейін Болгария тарихындағы ең көп гол соққан футболшы атанып, бұл рекорд 52 жыл бойы сақталды, оны 2021 жылы Мартин Камбуров жаңартты.

1970 жылдар клубтың Еуропа аренасында танылған кезеңі саналады. 1971–1973 жылдары ЦСКА қатарынан үш чемпиондық атақ жеңіп алды әрі еуропалық футболдағы ең үлкен сенсациялардың бірін жасады: 1973–1974 жылғы Еуропа кубогында қолындағы еуропа чемпионы, бүкіл заманның үздік командасы саналған Аяксты жалпы есепте 2:1 жеңіп шығарып тастады. Ширек финалда Германия чемпионы Бавариямен кездесті: Мюнхендегі алғашқы матчта 1:4 ұтылып, үйде 2:1 жеңгенімен, жарыстан шеттеді. 1975–1979 жылдары клуб тағы екі чемпиондық атақ иеленді.

1980–1981 жылғы маусым да естен кетпес кезең болды: кезекті чемпиондық атақпен қатар команда еуропа чемпионы Ноттингем Форестті екі матчта да 1:0 есебімен жеңді, бірақ Еуропа кубогының ширек финалында болашақ еуропа чемпионы Ливерпульден жалпы есепте 1:6 ұтылды. Келесі маусымда ЦСКА Испания чемпионы Реал Сосьедадты, Гленторанды және Ливерпульді (Англияда 0:1 ұтылып, үйде Стойчо Младеновтың екі голымен 2:0 жеңіп) шеттетіп, қатарынан екінші рет Еуропа кубогының жартылай финалына шықты. Онда қарсыласы тағы да Бавария болды: Софиядағы матчта 85 мың көрермен алдында 16-минутта 3:0 алға шығып, ақырында 4:3 жеңіске жетті, алайда Мюнхенде 4:0 жеңіліп қалды. Бұл күні бүгінге дейін болгар клубтарының Еуропа кубогы мен УЕФА Чемпиондар лигасындағы ең үлкен жетістігі болып қала береді.

1985 жылғы 18 маусымда Васил Левски атындағы ұлттық стадионда өткен Болгария кубогының финалында ЦСКА мен Левски кездесті. Көптеген күмәнді төрешілік шешімдермен, төбелестермен, тіпті Левски футболшыларының төрешіге қол жұмсауымен есте қалған матчта ЦСКА 2:1 жеңіске жетті. Болгария коммунистік партиясы орталық комитетінің шешімімен екі команда да таратылып, жаңа басшылықпен қайта құрылды: ЦСКА Средец, Левски Витоша деп аталды, ал Христо Стоичков пен Костадин Янчев сияқты бірқатар ойыншыға ресми матчтарға қатысуға тыйым салынды. Бір жылдан кейін бұл шешім күші жойылып, футболшылар ойынға оралды. 1987 жылы клуб ЦФКА «Средец» атауын алып, Димитр Пеневтің жетекшілігімен 1987 және 1989 жылдары чемпион атанды, ал 1989 жылы Кубок жеңімпаздары кубогының жартылай финалына шықты. Онда Йохан Кройф бапкерлік еткен Барселонадан екі матчта да (Барселонада 2:4, Софияда 1:2) ұтылды, дегенмен Кройф Христо Стоичковтың талантын байқап, оны келесі жылы Барселонаға алдырды.

Коммунистік жүйе құлағаннан кейінгі 1990 жылдар болгар футболына дүрбелең өзгерістер әкелді. 1989–1990 жылғы маусымнан бастап ЦСКА атауы қайтарылып, клуб тағы да чемпион атанды. 1991 жылы президент болып Валентин Михов сайланып, команда Йордан Лечков, Ивайло Андонов, Стойчо Стоилов сияқты дарынды ойыншыларды сатып алды, сол кезде Қорғаныс министрлігі клубпен байланысын үзді. Белгісіздік пен қиындыққа қарамастан, 1992 жылы чемпиондық атақ қайта жеңіп алынды. 1994–1995 жылғы УЕФА кубогының бірінші айналымында ЦСКА Ювентусті 3:2 жеңгенімен, шабуылшы Петр Михтарскидің тіркеуі кешіккендіктен нәтиже жойылып, УЕФА Ювентуске 3:0 техникалық жеңіс берді, ал Туриндегі жауап матчында болгар командасы 5:1 ұтылды. 1996–1997 жылғы маусымда бапкер Георги Василевпен бірге клуб «дубль» жасады. 1998 жылы командаға Христо Стоичков, Эмил Костадинов және Трифон Иванов оралғанымен, үшеуі капитан белдігі үшін бақталас болып, Стоичков төрт-ақ матч ойнап, Левскимен дерби қарсаңында клубтан кетті. 1998 жылы бас бапкер қызметіне екінші рет келген Димитр Пеневпен клуб Болгария кубогын жеңіп, УЕФА кубогының екінші айналымына шықты, алайда чемпионатта бесінші орынмен шектелді. Сол кезеңде Мартин Петров, Стилиян Петров, Димитр Бербатов, Владимир Манчев сынды жас таланттар командада үлкен рөл атқара бастады. 1999 жылдың соңында клуб меншігі кәсіпкер Васил Божковқа өтті.

2000 жылдары командада бапкерлер жиі ауысты. 2002 жылдың жазында бас бапкер болып бұрынғы шабуылшы Стойчо Младенов тағайындалып, онымен бірге команда қатарынан 13 матчта 13 жеңіс рекордын орнатып, 1997 жылдан бергі алғашқы чемпиондық атағын иеленді. 2005 жылы серб маманы Миодраг Ешичпен бірге клуб рекордтық 30-шы чемпиондығын жеңіп алды. 2005–2006 жылғы УЕФА Чемпиондар лигасының іріктеу кезеңінде Тирананы шеттеткеннен кейін ЦСКА қолындағы еуропа чемпионы Ливерпульмен кездесіп, Софияда 1:3 ұтылғанымен, Энфилдте 1:0 жеңіске жетті. УЕФА кубогында Бербатов ойнаған Байер Леверкузенді екі матчта да 1:0 жеңіп, топтық кезеңге шықты. 2007–2008 жылғы маусымда команда чемпиондық атақты мерзімінен бұрын, екінші орындағы Левскиден 16 ұпай алда, бірде-бір матчта жеңіліс көрмей жеңіп алды. 2008 жылғы 5 мамырда клубтың 60 жылдығы атап өтіліп, даңқ аллеясы ашылды, ал 24 мамырда негізгі құрам мен Лотар Маттеус бапкерлік еткен жұлдыздар құрамасы арасында 6:6 есебімен аяқталған көрсетілім матчы өтті.

2008 жылдың маусымында, 31-ші чемпиондықтан бірнеше күн өткен соң, УЕФА өтелмеген қарыздарына байланысты клубқа Чемпиондар лигасына қатысуға лицензия берілмейтінін мәлімдеді, еуропалық жарысқа жолдама екінші орындағы Левскиге өтті. Дағдарысқа кінәлі деп саналған президент Александр Томов қызметінен кетіп, миллиондаған левті жымқырды деген айыппен қамауға алынды. Лицензия мәселесі клубтың ауыр қаржылық жағдайын әшкерелеп, көптеген жетекші ойыншы мен бас бапкер Стойчо Младенов командадан кетті. Дағдарыс ортасында үшінші рет бас бапкер болған Димитр Пенев негізінен жастар құрамына сүйенуге мәжбүр болды, сөйтіп 2008 жылдың тамызында Литексті 1:0 жеңіп, Болгария суперкубогын иеленді. 2009 жылы клуб меншігі Titan Sport EAD компаниясына өтті, ал бапкерлікке Любослав Пенев келді. Сол жылы ЦСКА Мәскеу Динамосын шеттетіп, 2009–2010 жылғы УЕФА Еуропа лигасының топтық кезеңіне шықты, бірақ тобында төртінші орын алып, жарыстан шеттеді.

2010 жылдары команда бапкерлерді жиі ауыстырды. Милен Радукановпен бірге клуб 2011 жылы Болгария кубогын және ел чемпионы Ловеч Литексін 3:1 жеңіп, Суперкубокты иеленді. 2013 жылы ауыр қаржылық жағдай ЦСКА-ның Еуропа лигасынан бас тартуына әкеліп, жанкүйерлер наразылығын туғызды, клуб сатылымға шығарылды. 10 шілдеде оны кәсіпкерлер мен клуб аңыздары біріккен Red Champions Group сатып алды. Жаңа маусымда қайта түлеген команда 19 қазанда қала бақталасы Левскиді 3:0 жеңгені үшін Феникстер деген лақап ат алды. 2014 жылғы 21 наурызда ЦСКА қарызын азайту мақсатында Болгария қор биржасына шығып, акциялары ашық саудаланатын Шығыс Еуропадағы тұңғыш клуб болды. 2015 жылы өтелмеген борыштарына байланысты федерация клубқа жоғары дивизион лицензиясын беруден бас тартып, команда болгар футболының үшінші дәрежесі — оңтүстік-батыс V тобына жіберілді.

2015 жылғы 24 маусымда клубтың жаңа иесі болып кәсіпкер Гриша Ганчев жарияланды. 2016 жылғы 25 мамырда ЦСКА финалда Монтананы 1:0 жеңіп, Болгария кубогын 20-шы рет иеленді әрі мұндай жетістікке жеткен тұңғыш үшінші дивизион клубы атанды. Сол жылы клубтың құқықтық мәртебесін қалпына келтіру үшін бірнеше заңды тұлға қайта аталып, 2018 жылғы 11 қазанда үш аукционнан кейін ЦСКА (София) брендін 4 миллион еуроға сатып алу арқылы жаңа құрылым бастапқы клубтың ресми мұрагері болды.

2020 жылдардың басында клуб еуропалық аренаға қайта оралды: 2020–2021 жылғы Еуропа лигасының плей-офф кезеңінде Базельді шеттетіп, он жылда алғаш рет еуроқұбықтың топтық кезеңіне жетті. 2021 жылдың жазында бас бапкер болып Стойчо Младенов клуб тарихында бесінші мәрте тағайындалды, онымен бірге команда Лиепая, Осиек және Виктория Пльзень командаларынан озып, УЕФА Конференция лигасының топтық кезеңіне шықты. 2022 жылдың сәуірінде Младенов кетіп, оның орнына клубтың техникалық директоры Алан Пардью келді — ол ЦСКА-ны басқарған тұңғыш ағылшын болды. Пардью екі айдан соң Пловдив Ботевімен матчта жанкүйерлердің қаралары бар ойыншыларға банан лақтыруымен байланысты нәсілшілдік оқиғадан кейін қызметінен кетті. 2022–2023 жылғы маусымда команданы серб маманы Саша Илич басқарып, клуб чемпиондықтан бір ұпай алшақ қалды: шешуші матчта Иван Турицов 95-минутта 11 метрлік айыппен голды жібере алмай, атақ Разград Лудогорецінің еншісіне тиді.

Клубтың негізгі түстері — қызыл мен ақ, үй алаңы — 1967 жылы бұрынғы Атлетик паркінің орнында бой көтерген Болгария армиясы стадионы. София орталығындағы Борисова градина саябағында орналасқан аренада барлығы 22 995 орын (оның 18 495-і отыратын орын) бар, алаң өлшемі 105х68 метр. Спорт кешенінде баскетбол алаңы, гимнастика залдары және ЦСКА-ның Даңқ мұражайы бар. Клубтың ресми әнұраны — 1999 жылы жазылған, әнші Йорданка Христова орындайтын «Қызыл жүректер» әні.

Эмблеманың басты элементі — даңқ пен қуаттың нышаны саналатын қызыл бес бұрышты жұлдыз, оның үстіндегі алты емен жапырағы күш-қуатты, төзімділік пен дәстүрді білдіреді. Жұлдыз астында екі болгар туының арасында клуб атауы мен құрылған жылы — 1948 жазылған, ал эмблеманың дөңгелек пішіні мәңгілікті бейнелейді. 2005 жылы 30-шы чемпиондық атақтан кейін логотипке үш алтын жұлдыз қосылды, 2017 жылы клубтың 70 жылдығына орай жаңартылған эмблема таныстырылды.

Сауалнамаларға сәйкес, ЦСКА — Болгариядағы ең танымал екі клубтың бірі: әлемнің түкпір-түкпіріндегі 799 жанкүйерлер клубында шамамен 190 мың ұйымдасқан жанкүйері бар. Ресми жанкүйерлер клубы 1990 жылы құрылған және ел астанасындағы ең көне ұйым саналады. Негізгі ультралар тобы — сол жылы құрылған Sector G, оның басты бақталасы Левскидің Sektor B тобы. ЦСКА жанкүйерлерінің мәдениеті ұзақ уақыт бойы оңшыл және ұлтшыл ағымдармен астасып жатыр, матчтарда нәсілшілдік көріністері мен нацистік рәміздер бірнеше рет тіркелген. Клубтың басты бақталасы — София Левскиі, екеуінің кездесуі Мәңгілік дерби деп аталады.