Англия тарихы

Англия мен Шотландия — әлемдегі ең көне ұлттық құрамалар. Екі команданың өкілдері арасындағы матч 1870 жылғы 5 наурызда өткен, ал 1872 жылғы 30 қарашада Шотландиядағы Хэмилтон Кресентте өткен жауап кездесуі тарихтағы алғашқы ресми халықаралық матч саналады (есеп — 0:0), өйткені екі команданы да бір-біріне тәуелсіз ұйымдар жасақтаған. Келесі 40 жылда Англия тек Үйелмелі Британ чемпионатында Шотландия, Уэльс және Ирландиямен ойнады; бұл турнирде 54 рет жеңімпаз атанды.

Англия 1906 жылы ФИФА-ға кірді, 1908 жылы Орталық Еуропаға сапарында британдық емес командалармен алғаш рет ойнады. 1928 жылы ФИФА-мен қарым-қатынас шиеленісіп, қауымдастық ұйымнан шықты, тек 1946 жылы қайта оралды. Сондықтан команда Әлем кубогына алғаш рет 1950 жылы ғана қатысып, АҚШ-тан 0:1 есебімен жеңіліп, топтық кезеңнен өте алмады — бұл команда тарихындағы ең масқара жеңілістердің бірі саналады. 1949 жылғы 21 қыркүйекте Гудисон Паркте Ирландиядан 0:2 есебімен ұтылу — шетелдік командадан өз алаңында алған алғашқы жеңілісі. 1953 жылы Уэмблиде Венгрияға 3:6 есебімен ұтылды, ал 1954 жылғы 23 мамырда Будапештте болған жауап кездесуінде 1:7 есебімен жеңіліп қалды — бұл Англия тарихындағы ең ірі жеңіліс. Ең ірі жеңісі 1882 жылғы 18 ақпанда Белфастта Ирландияны 13:0 есебімен ұтқан матч.

1946 жылы Уолтер Уинтерботтом құраманың алғашқы штаттық бас бапкері болып тағайындалды, бірақ құрамды 1963 жылы Альф Рэмси келгенге дейін арнайы комитет таңдап отырды. 1966 жылы Әлем кубогы Англияда өтті және Рэмсидің командасы финалда қосымша уақытта Батыс Германияны 4:2 есебімен ұтып, тарихындағы жалғыз әлем чемпионы атағын иеленді; сол матчта Джефф Херст хет-трик жасады. 1968 жылғы Еуропа чемпионатында команда алғаш рет жартылай финалға шығып, Югославиядан ұтылды әрі үшінші орын алды. 1970 жылы Мексикада ширек финалда Батыс Германиядан 2:3 есебімен (2:0 алда келе жатып) жеңілді, содан соң Еуро-1972 мен 1974 жылғы әлем біріншілігіне іріктеуден өте алмай, Рэмси қызметінен босатылды.

Дон Реви тұсында команда Еуро-1976 мен 1978 жылғы Әлем кубогына өте алмады. Рон Гринвудпен Еуро-1980 және 1982 жылғы Әлем кубогына жол тартты, бірақ алысқа бара алмады. Бобби Робсон 1982–1990 жылдары жұмыс істеді: 1986 жылғы Әлем кубогының ширек финалында Аргентинадан 1:2 есебімен ұтылды — сол матчта Диего Марадона «Құдайдың қолы» голын және жеке шеберлікпен екінші голын соқты, ал Гари Линекер алты голмен турнирдің үздік бомбардирі атанды. 1990 жылғы Әлем кубогында Англия төртінші орын алды: жартылай финалда Батыс Германиямен 1:1 ойнап, тарихындағы алғашқы пенальти сериясында 3:4 есебімен ұтылды. Командаға елде қаһарман ретінде қарсы алып, ашық автобуспен шеру өткізілді.

1990 жылдары құраманы Грэм Тейлор, Терри Венейблс, Гленн Ходдл және Кевин Киган басқарды. Тейлор тұсында команда Еуро-1992-де бірде-бір жеңіске жете алмады және 1994 жылғы Әлем кубогына өте алмады. Венейблспен бірге үй иесі ретінде Еуро-1996-да жартылай финалға шығып, қайтадан Германиядан пенальти сериясында ұтылды; Алан Ширер бес голмен турнирдің үздік бомбардирі болды, ал Baddiel, Skinner және Lightning Seeds орындаған Three Lions әні жанкүйерлердің әнұранына айналып, «it's coming home» ұраны кең тарады. Ходдл 1997 жылы Францияда өткен Tournoi de France турнирін жеңіп алды — бұл 1966 жылдан бергі жалғыз жеңілген турнирі. 1998 жылғы Әлем кубогының 1/8 финалында Аргентинамен 2:2 ойнап, тағы да пенальтиден ұтылды. Еуро-2000-да команда топтық кезеңнен шыға алмады.

2001–2006 жылдары команданы Свен-Ёран Эрикссон басқарды — ол құраманың алғашқы шетелдік бапкері. Ойыншылары «алтын буын» атанғанымен, Англия 2002 жылғы Әлем кубогында, Еуро-2004-те және 2006 жылғы Әлем кубогында ширек финалдан аса алмады. Стив Макларен Еуро-2008-ге іріктеуден өте алмағаннан кейін, небәрі 18 матчтан соң жұмыстан босатылды. 2007 жылы италиялық Фабио Капелло тағайындалды. 2010 жылғы Әлем кубогының 1/8 финалында Англия Германиядан 1:4 есебімен ұтылды — бұл әлем біріншіліктеріндегі ең ірі жеңілісі. Сол матчта Фрэнк Лэмпардтың соққысынан кейін доп қақпа сызығынан өтсе де, гол саналмады; бұл оқиға ФИФА президенті Зепп Блаттердің кешірім сұрауына және кейін голды анықтайтын технологияның енгізілуіне себеп болды.

Рой Ходжсон тұсында команда Еуро-2012-нің ширек финалында Италиядан пенальтиден ұтылды, 2014 жылғы Әлем кубогында 1958 жылдан бері алғаш рет топтық кезеңде шеттетілді, ал Еуро-2016-ның 1/8 финалында Исландиядан 1:2 есебімен жеңілді — бұл тарихтағы ең ауыр жеңілістердің бірі деп бағаланды. Оның орнына келген Сэм Эллардайс бар болғаны бір матчтан кейін, 67 күн жұмыс істеп, қызметінен кетті — бұл құраманың тұрақты бапкерлері арасындағы ең қысқа мерзім.

2016 жылы команданы Гарет Саутгейт басқарды. 2018 жылғы Әлем кубогында Англия үшінші рет жартылай финалға шықты: 1/8 финалда Колумбияны пенальти сериясында ұтып (әлем біріншіліктеріндегі алғашқы осындай жеңіс), ширек финалда Швецияны жеңді, жартылай финалда Хорватиядан қосымша уақытта 1:2 есебімен ұтылды және төртінші орын алды; Гарри Кейн алты голмен «Алтын бутса» иегері атанды. 2019 жылғы 14 қарашада Англия 1000-шы халықаралық матчын өткізіп, Уэмблиде Черногорияны 7:0 есебімен жеңді. Еуро-2020-да команда тарихында алғаш рет Еуропа чемпионатының финалына шықты, бірақ Уэмблидегі шешуші матчта 1:1 есебінен кейін Италиядан пенальтиден ұтылды. 2022 жылғы Әлем кубогының ширек финалында Франциядан 1:2 есебімен жеңілді. Еуро-2024-те Англия қатарынан екінші рет финалға жетіп (жартылай финалда Нидерландыны 2:1 ұтты), шешуші матчта Испаниядан 2:1 есебімен ұтылды және Еуропа чемпионатының финалдарында қатарынан екі рет жеңіліс тапқан алғашқы команда болды. Саутгейт 2024 жылғы 16 шілдеде қызметінен кетті.

2025 жылдың 1 қаңтарынан бастап команданы неміс маманы Томас Тухель басқарады — ол бұл қызметтегі үшінші шетелдік бапкер. Оның тұсында Англия 2026 жылғы Әлем кубогына іріктеудің алты матчын да бірде-бір гол өткізбей жеңіп, Еуропадан бірінші болып жолдама алды. Турнирдің жартылай финалында титулды иеленуші Аргентинадан 1:2 есебімен ұтылды, ал 18 шілдеде үшінші орын үшін матчта Францияны 6:4 есебімен жеңіп, 1966 жылдан бергі ең жақсы нәтижесіне қол жеткізді. Барлығы Англия Әлем кубогына 17 рет қатысқан, Еуропа чемпионатының финалдық кезеңіне 11 рет жолдама алған, ал Ұлттар лигасының 2019 жылғы финалдық турнирінде үшінші орын алған. Англия — әлем чемпионы атанғанымен, өз құрлығының басты турнирін жеңбеген жалғыз команда әрі егемен мемлекет емес елді ұсынатын жалғыз әлем чемпионы.

Құрама үшін ең көп матч өткізген ойыншылар — Питер Шилтон мен Гарри Кейн (125 матч), ең көп гол соққан — Гарри Кейн (91 гол), ол сондай-ақ команда капитаны. Бапкерлер арасында ең көп матч өткізген — Уолтер Уинтерботтом (139), ірі турнирлердегі ең көп жеңіс Гарет Саутгейтке тиесілі (14), ал жеңіс пайызы бойынша көрсеткіш Томас Тухельде ең жоғары (76,9%). Команданың ең ұзақ жеңіліссіз сериясы — 2020 жылғы 18 қарашадан 2022 жылғы 29 наурызға дейінгі 22 матч.

Англияның дәстүрлі үй формасы — ақ жейде, қою көк шалбар және ақ немесе қара шұлық; қонақтық жиынтығы негізінен қызыл, ал 2011 жылдан бастап қою көк нұсқа да пайдаланылды. Елтаңбада 1189–1199 жылдары билік құрған король Ричард I-нің нышаны — үш арыстан бейнеленген. 1949 жылы тәж алынып, Футбол қауымдастығының аймақтық бөлімшелерін білдіретін он Тюдор раушаны енгізілді, ал 2003 жылдан бері елтаңба үстінде 1966 жылғы әлем чемпионатындағы жеңісті білдіретін жұлдыз тұр. Форманы 1954 жылдан бері негізінен Umbro шығарды (1959–1965 жылдары Bukta, 1974–1984 жылдары Admiral), ал 2013 жылдан бастап жабдықтаушы — Nike.

Өмірінің алғашқы 50 жылында Англия үй матчтарын ел аумағындағы түрлі алаңдарда өткізді. Уэмбли 1923 жылы ашылды, онда алғашқы матч 1924 жылы Шотландияға қарсы өтті, ал 1950 жылдары стадион команданың тұрақты үй алаңына айналды. 2000 жылғы қазанда ескі Уэмбли Германиядан жеңілген матчпен жабылып, 2002–2003 жылдары бұзылды; сол кезеңде негізгі алаң ретінде «Манчестер Юнайтедтің» Олд Траффорд стадионы, ал қажет болғанда «Ньюкасл Юнайтедтің» Сент-Джеймс Парк аренасы пайдаланылды. Жаңа Уэмблидегі алғашқы матч 2007 жылғы наурызда Бразилияға қарсы тең есеппен аяқталды. Команданың жаттығу базасы — Бертон-апон-Трент қаласындағы Сент-Джордж Парк.

Англияның үш басты бақталасы — Шотландия, Германия және Аргентина; сондай-ақ Франция, Уэльс және Ирландия Республикасымен де қарсыластық бар. Шотландиямен бақталастық әлемдегі ең көне халықаралық қарсыласу саналады, шотланд журналистері ағылшындарды дәстүрлі түрде «ескі жау» деп атайды, бірақ 1989 жылы жыл сайынғы матчтар тоқтағаннан бері бұл бәсеке біршама бәсеңдеді. Германиямен қарсыластық негізінен ағылшындық құбылыс ретінде бағаланады, ал Аргентинамен бәсеке құрлықаралық сипатымен ерекшеленеді және 1986 жылғы «Құдайдың қолы», сондай-ақ 1982 жылғы Фолкленд соғысы сияқты футболдан тыс оқиғалармен күшейді.