Фенербахче тарихы

Клубтың атауы Фенербахче мүйісі мен ондағы маякқа байланысты қойылған: құрылтайшылар Мода ауданынан шыққанымен, қалада Moda FC деген клуб бұрыннан болғандықтан, үй терезесінен көрінген маякты көріп, командаға Фенербахче деген ат беріп, эмблемаға жарық шашқан маяк бейнесін салған. Клуб алғашында Осман билігінің қатаң бақылауынан жасырын жұмыс істеді: сұлтан Абдул Хамид II түрік жастарының клуб құруына және футбол ойнауына тыйым салған еді. 1908 жылғы заң реформасынан кейін барлық футбол клубтары заңды түрде тіркелуге міндетті болып, Фенербахче ашық жұмыс істей бастады.

Клуб 1908 жылы Стамбұл футбол лигасына қосылып, алғашқы маусымында бесінші орын алды. Командаың алғашқы бапкері — Кадыкөйдегі Сен-Жозеф лицейінің әдебиет пәнінің мұғалімі, клубты құруға да атсалысқан Энвер Етикер. 1910 жылы 5 маусымда Фенербахче Strugglers F.C. ұйымдастырған турнирдің финалында 3:1 есебімен жеңіп, тарихындағы алғашқы кубогын иеленді. 1911–12 маусымында Стамбұл футбол лигасын жеңіліссіз еншілеп, бұл клубтың тұңғыш чемпиондығы болды; 1913–14 және 1914–15 маусымдарында Галип Кулаксызоғлудың бапкерлігімен тағы екі мәрте чемпион атанды. Алғашқы жылдардағы жетістіктері Осман әулеті өкілдерінің ықыласын тудырды: V Мұраттың немересі Осман Фуад 1911–1913 жылдары клубтың құрметті президенті болса, соңғы халифа Абдулмеджид II-нің ұлы ханзада Өмер Фарук 1924 жылы сұлтандық жойылғанға дейін Фенербахчені басқарды. 1922–23 маусымында команда бірде-бір жеңіліс тауып, бірде-бір гол өткізбей, жалпы айырмасы 58:0 болып чемпион атанды — бұл әлемдік рекорд.

Тәуелсіздік соғысы жылдарында Стамбұлды басып алған британ әскерилерінің командаларымен өткен кездесулерде Фенербахче бірнеше рет жеңіске жетті. Олардың ішіндегі ең танымалы — 1923 жылы 29 маусымда Таксим стадионында өткен Генерал Харрингтон кубогының иесін анықтаған ойын; сол кезеңнің жетекші футболшысы Зеки Рыза Спорел екі гол соқты. Қазіргі Түркияның негізін қалаушы Мұстафа Кемал Ататүрік те клубқа жанашыр болған: ол 1918 жылы 3 мамырда Кадыкөйдегі клуб кеңсесіне арнайы келіп, құрмет кітабына алғыс сөзін жазып қалдырған.

1959 жылы кәсіби ұлттық лига құрылғанға дейін Фенербахче Стамбұл футбол лигасын 16 рет (рекорд), Түркия ұлттық дивизионын 6 рет (1937, 1940, 1943, 1945, 1946, 1950) және бұрынғы Түркия футбол чемпионатын 3 рет жеңіп, түрік футболының жетекші командасы саналды. Түрік футбол федерациясы 1959 жылы кәсіби ұлттық лига ашқанда, Фенербахче оның тұңғыш чемпионы атанып, басты қарсыласы Галатасарайды екі ойынның жиынтығында 4:1 есебімен ұтты. Келесі жылы клуб Еуропа кубогына алғаш рет қатысып, Csepel командасын 4:3 есебімен ұтып, қарсыласын шеттетіп келесі кезеңге өткен тұңғыш түрік клубы болды; бірінші раундта Ницца қосымша матчта 5:1 есебімен басым түсті. 1963–64 жылғы Кубоктар кубогында Фенербахче ширек финалға жетіп, MTK Будапешттен ұтылды.

1960 жылдары клуб тағы төрт чемпиондық жеңіп, үш рет күміс жүлдегер атанып, дәуірдің ең табысты командасына айналды. Ол кезде команданы түрік футболына жаңа ойын стилін әкелген венгр маманы Игнац Мольнар баптады; оның жетекшілігімен Фенербахче 1968–69 жылғы Еуропа кубогының бірінші раундында Англия чемпионы Манчестер Ситиді ойыннан шығарды. 1966–67 жылғы Балқан кубогында грек клубы АЕК-пен үш финалдық матчтан кейін жеңіске жетіп, халықаралық турнирді иеленген алғашқы түрік клубы атанды.

1970 жылдары командаға әйгілі Диди бас бапкер болып келді, клуб тағы төрт чемпиондық жеңіп, оның бірін дубльмен толықтырды; Джемил Туран үш рет лиганың үздік бомбардирі атанды. Осы кезеңде Трабзонспормен бәсекелестік қалыптасып, екі команда шамамен он жыл бойы чемпиондық үшін таласты. 1980 жылдары Фенербахче тағы үш чемпиондыққа қол жеткізді. Калман Месөйдің жетекшілігімен команда 1985–86 жылғы Еуропа кубогының бірінші раундында Франция чемпионы Бордоны шеттетті — одан кейін шамамен он жыл бойы бірде-бір түрік клубы еурокубоктарда алғашқы раундтан өте алмады.

1990 жылдары Түркия чемпионатында Галатасарай мен Бешикташ үстемдік етіп, он чемпиондықтың тоғызын бөлісті. Фенербахче бұл онжылдықта тек 1995–96 маусымында Карлос Алберто Паррейраның бапкерлігімен чемпион атанды. 1996–97 жылғы УЕФА Чемпиондар лигасында клуб топтық кезеңде жеті ұпай жинап, басқа жетістіктерімен қатар Олд Траффордта Манчестер Юнайтедті 1:0 есебімен ұтып, ағылшын командасының туған алаңында 40 жыл бойы жеңіліс таппау рекордын жоққа шығарды.

2001 жылы Фенербахче чемпион атанып, Галатасарайдың қатарынан бесінші чемпиондығына жол бермеді. Вернер Лоранттың бапкерлігімен келесі маусымда екінші орын алды, одан кейінгі маусымда алтыншы болды, бірақ сол маусым жанкүйерлердің есінде 2002 жылы 6 қарашада Шүкрю Сараджоғлу стадионында Галатасарайды 6:0 есебімен жеңген кездесуімен қалды. Лоранттан кейін клубты неміс маманы Кристоф Даум басқарды; Пьер ван Хойдонк, Мехмет Аурелио, Фабио Лусиано сияқты ойыншылар келіп, команда 15-чемпиондығы мен үшінші жұлдызын жеңіп алды (әр бес чемпиондыққа бір жұлдыз беріледі). Келесі жылы Трабзонспордан аз ғана айырмашылықпен озып, сол кездегі рекордтық 16-чемпиондығына қол жеткізді. 2005–06 маусымының соңғы турында Денизлиспормен 1:1 тең ойнап, чемпиондықты Галатасарайға жіберді, содан кейін Даум отставкаға кетіп, 2006 жылы 4 шілдеде командаға Зико тағайындалды.

Зико Диего Лугано, Эду Драсена, Матея Кежман және Дейвид сияқты ойыншыларды сатып алып, 2006–07 маусымында клубқа 17-чемпиондықты сыйлады. 2007 жылы 11 қаңтарда Фенербахче Еуропаның жетекші клубтарын біріктірген G-14 қауымдастығына ресми түрде шақырылды. Зиконың жетекшілігімен команда 2007–08 жылғы Чемпиондар лигасының топтық кезеңінен алғаш рет өтіп, Севильяны ұтып, ширек финалға шықты; ширек финалда Челсиден жиынтық есеппен 3:2 ұтылды (үйде 2:1 жеңіс, Стэмфорд Бриджде 0:2 жеңіліс). Зико клуб тарихындағы Чемпиондар лигасында ең табысты бапкер саналады, ал жанкүйерлер оған «Кораль Артур» деген лақап ат берді. 2009 жылдың ақпанында Фенербахче Deloitte Football Money League тізіміне енген алғашқы түрік клубы атанды. 2000 жылдардан бастап клуб Ариэль Ортега, Пьер ван Хойдонк, Алекс, Стивен Аппиа, Николя Анелька, Матея Кежман, Роберто Карлос, Дани Гуиса, Дирк Кюйт, Диего, Нани, Робин ван Перси, Месут Өзіл секілді жұлдыздарды сатып алды.

2009–10 маусымында чемпиондық соңғы турда қолдан шықты. 2012 жылы 29 қазанда Анталияспор Фенербахченің Суперлигадағы 47 матчтан тұратын жеңіліссіз сериясын тоқтатты: клуб 2010 жылғы 22 ақпаннан бері үйінде ұтылмаған еді, осы 980 күнде 38 жеңіске жетіп, 9 рет тең ойнаған. 2013 жылы 2 мамырда Фенербахче Еуропа лигасының жартылай финалында Бенфикадан жиынтық есеппен 3:2 ұтылды (үйде 1:0, Лиссабонда 1:3) — бұл клубтың УЕФА турнирлеріндегі ең үлкен жетістіктерінің бірі. Кейін клубқа ішкі спорттық сыбайластық ісіне қатысы бар деген айып тағылып, еурокубоктардан екі маусымға шеттетілді, сөйтіп 2012–13 маусымында екінші орын алғанына қарамастан 2013–14 жылғы Чемпиондар лигасынан қалып қойды.

2015–16 маусымына клуб Витор Перейраны бапкер етіп шақырып, құрамға Нани, Симон Кьер және Робин ван Перси қосылды. 2015 жылы 10 желтоқсанда Фенербахче Селтикке қарсы еурокубоктардағы 200-матчын өткізді, 2022 жылы 12 қазанда АЕК Ларнакамен 250-еурокубок кездесуін өткізді. 2018 жылы клуб тарихында бетбұрыс болды: президент сайлауында Али Коч басым дауыспен жеңіп, Азиз Йылдырымның 20 жылдық билігіне нүкте қойды; ол жаңғырту, қаржылық қайта құрылымдау, ашықтық және жас ойыншыларды дайындауды уәде етті. 2018–2023 жылдары бапкерлер жиі ауысып, команда тұрақсыз ойнап, көбіне лиганың жоғарғы орындарынан тыс қалды.

2023–24 маусымында бас бапкер болып Исмаил Картал тағайындалғаннан кейін команда қайта жандана бастады: Суперлигада 99 ұпай жинап, 102 ұпайлық Галатасарайдан кейінгі екінші орынды иеленді, ал Түркия кубогы мен УЕФА Конференция лигасында ширек финалда тоқтады. Сол маусым бірнеше дауға да толы болды: 2024 жылы наурызда қонақта Трабзонспорды 3:2 ұтқаннан кейін үй иелерінің жанкүйерлері алаңға басып кіріп, Фенербахче ойыншыларына шабуыл жасады. Сондай-ақ 2023 жылғы Түркия Суперкубогының матчы Эр-Риядта Мұстафа Кемал Ататүрікке қатысты баннерлерге рұқсат берілмеуіне байланысты өтпей, 2024 жылы 7 сәуірде Шанлыурфада өткізілгенде Фенербахче 19 жасқа дейінгі құрамын шығарып, бір минуттан кейін наразылық ретінде алаңнан кетті де, жеңіс Галатасарайға берілді.

2024 жылдың ортасында клубты Жозе Моуринью басқарды; 2 маусымдағы таныстыру рәсімінде ол «Бұл жейде — менің терім» деген еді. Оның тұсында команда 2025 жылдың басына қарай барлық турнирлердегі 27 матчта 16 жеңіске жетті, алайда бапкер Түркиядағы төрешілік деңгейін ашық сынағаны үшін дауға ілікті; Түркия кубогының ширек финалындағы жеңілістен кейін Галатасарай бапкері Окан Бурукпен болған жанжал үшін үш матчқа шеттетілді. 2025 жылы 29 тамызда Моуринью қызметінен босатылып, орнына Доменико Тедеско келді. Бір айдан кейін клуб президенті болып Али Коштың орнына Садеттин Саран сайланды, ал 2026 жылы оны Азиз Йылдырым ауыстырды. Исмаил Карталдың жетекшілігімен команда іріктеу кезеңдерінен өтіп, 18 жылдық үзілістен кейін 2026–27 жылғы УЕФА Чемпиондар лигасына жолдама алды.

Фенербахче 1908 жылдан бері үй матчтарын Кадыкөй ауданындағы Шүкрю Сараджоғлу стадионында өткізеді; қазіргі сыйымдылығы — 47 911 орын. Стадион салынғанға дейін бұл жер «Папазын Чайыры» («Діни қызметкердің шалғыны») деп аталып, Түркиядағы алғашқы футбол алаңына айналды — Стамбұл лигасының алғашқы ойындары түгелдей осында өтті. 1908 жылы жер сұлтан Абдул Хамид II-ден жылына 30 Осман алтын лирасына жалға алынды, құрылысқа 3000 алтын лира жұмсалды. Кейін алаң мемлекет меншігіне өтіп, Фенербахчеге жалға берілді, ал 1933 жылы 27 мамырда Шүкрю Сараджоғлу клуб президенті болған кезде команда стадионды сатып алып, өз стадионына ие болған Түркиядағы тұңғыш футбол клубы атанды. 1949 жылға қарай 25 000 орындық Фенербахче стадионы елдегі ең ірі футбол аренасы еді. 1998 жылы стадион клуб президенті әрі Түркияның бесінші премьер-министрі Шүкрю Сараджоғлудың құрметіне аталды, ал 1999 жылы басталған кең ауқымды қайта жаңғырту 2006 жылы аяқталды. 2005 жылдан бері стадионда клуб мұражайы жұмыс істейді.

Клубтың алғашқы елтаңбасы 1562 жылы сұлтан Сүлеймен тұсында салынған Фенербахче маягы еді; қазіргі елтаңбаны 1914 жылы оң қанат шабуылшысы Хикмет Топузер жасады. Елтаңбадағы ақ түс — тазалық пен ашықтық, қызыл — клубқа деген сүйіспеншілік және Түркия туының нышаны, сары — өзгелердің қызғанышы, көк — асылдық белгісі, ал емен жапырағы Фенербахче мүшесі болудың күші мен қуатын білдіреді. Клуб көктемде құрылғандықтан алғашқы түстері Фенербахче шалғындарындағы сары-ақ түймедақтардан алынған сары мен ақ болған; 1908 жылы президент Нуризаде Зия бей Бейоғлудағы британ көпесі Бейкердің дүкенінен жаздық жейде тапсырыс бергенде, қолда бар сары-көк жолақты жейделерді алуға мәжбүр болып, содан клубтың түстері сары мен қою көк болып бекіді. Командаың лақап аттары — Сары-көктілер, Сары канарейкалар, Аңыз және Республика.

Фенербахче — Түркиядағы ең көп жанкүйері бар клубтардың бірі: елдегі футбол жанкүйерлерінің шамамен 35 пайызы осы командаға жанашыр, ол Стамбұл мен Анкарада ең танымал клуб саналады. Қолдаушылары Солтүстік Кипрде, Әзербайжанда және түрік диаспорасы тұратын елдерде де бар. Жанкүйерлер Genç Fenerbahçeliler, Kill For You, EuroFeb, 1907 ÜNİFEB сияқты топтарға бірігеді. 2011 жылы Genç Fenerbahçeliler серб клубы Нови-Пазардың жанкүйерлер қозғалысы Torcida Sandžak-пен достық байланыс орнатты. Жанкүйерлерге арналып 12-нөмір клубта пайдаланылмайды.

Клубтың басты бәсекелестігі — Галатасараймен өтетін Құрлықаралық дерби: Галатасарай Стамбұлдың еуропалық, Фенербахче азиялық бөлігінде орналасқан. Қарсыластық 1909 жылдан басталады және әлемдегі ең шиеленісті дербилердің бірі саналады. Фенербахче жеке кездесулерде, әсіресе өз стадионында, дәстүрлі түрде басым болып келді; дерби тарихындағы ең есте қаларлық кездесу — 2002 жылғы 6 қарашадағы 6:0 есебімен жеңіс. 2020 жылы 23 ақпанда Галатасарай Шүкрю Сараджоғлуда 3:1 ұтып, 1999 жылдан бергі алғашқы қонақтағы жеңісіне жетті. Бешикташпен өтетін Стамбұл дербиі де өте қызу: Бешикташ көбіне жұмысшы ортасымен байланыстырылса, Фенербахче ауқатты әрі ықпалды институт ретінде қабылданады. Галатасарай мен Бешикташпен бірге Фенербахче түрік футболының «Үлкен үштігін» құрайды.

Клубтың жетістік тізімінде 28 ұлттық чемпиондық (Суперлигада 19 рет, Түркия ұлттық дивизионында 6 рет, бұрынғы Түркия футбол чемпионатында 3 рет), 7 Түркия кубогы, 10 Түркия Суперкубогы, 8 Премьер-министр кубогы, 16 Стамбұл лигасы чемпиондығы және 1966–67 жылғы Балқан кубогы бар. Түрік футбол федерациясы жұлдыз беру кезінде 1959 жылға дейінгі тоғыз чемпиондықты есепке алмай, тек 19 лига чемпиондығын мойындайды; Фенербахче 2021 жылы ресми түрде федерацияға жүгініп, 2023 жылдың қазанында Адам құқықтары жөніндегі Еуропа сотына арыз түсірді, сот 2025 жылдың наурызында алдын ала іс жүргізуді бастады. Клуб наразылық ретінде елтаңбасына бес жұлдыз қосқанымен, федерация оны лига матчтарында пайдалануға рұқсат бермеді, кейін президент Али Коч комиссия шешімі шыққанға дейін жейделерде жұлдыздарсыз ойнау туралы хабарлады.

Клуб рекордтарына келсек, 1969–70 маусымында Фенербахче бар болғаны 6 гол өткізіп, бүгінге дейін сақталған ең аз гол жіберу рекордын орнатты, ал 1988–89 маусымында 36 матчта 103 гол соғып, орташа есеппен 2,86 голдық ең жоғары көрсеткішке жетті. Ең көп матч өткізген ойыншы — 570 кездесу өткізген Мүждат Еткинер. Клуб тарихындағы ең мықты бомбардир — 1915–1934 жылдары 353 матчта 470 гол соққан Зеки Рыза Спорел. Лига аясында Фенербахче жейдесімен ең көп гол соққан футболшы — 212 матчта 140 рет дөп басқан Айкут Коджаман. 1992–93 маусымында Каршыякаға қарсы 7:1 жеңіс кезінде Танжу Чолак бір матчта алты гол соғып, лига рекордын орнатты. Лефтер Кючүкандоньядис клуб құрамында 615 матчта 423 гол соқты, ал Алекс шетелдік ойыншылар арасында ең көп гол соғу рекордын иеленеді: ол екі рет Суперлиганың үздік бомбардирі, екі рет Түркияның үздік футболшысы атанып, оған жанкүйерлер Йогуртчу саябағында ескерткіш орнатты. Фенербахче — Түркия чемпионатында үздіксіз ең ұзақ өнер көрсетіп келе жатқан клуб, 1959 жылдан бері жоғары дивизионды бір рет те тастаған емес. Клуб барлық спорт түрлері бойынша жинаған 1134 кубок пен медалі үшін Гиннес рекордтар кітабына енген.