Сараево тарихы

1948 жылы қыркүйекте командаға Мостар тумасы, бұған дейін Партизанда ойнап, Югославия құрамасының капитаны болған Мирослав Брозович қосылып, ойыншы-бапкер қызметін қабылдады. Сараево Югославия жоғары лигасына 1948–1949 жылғы маусымда белград Слогасын еліктіру арқылы шықты: Нови-Садтағы ойын 3:3 аяқталып, Сараеводағы жауап кездесу 5:1 жеңіспен түйінделді. Бірінші маусымнан кейін клуб төмендеді, бірақ 1950 жылы қайта көтерілді және одан бері 1957–1958 маусымынан басқа барлық жоғары лига маусымдарында өнер көрсетті. Еуропалық турнирлердегі алғашқы тәжірибесі 1960 жылғы Митропа кубогы, 1961–1963 жылдардағы Балқан кубогы және 1962–1963 жылғы Интертото кубогы болды.

1966–1967 маусымында Сараево Югославия чемпионы атағын алып, Босния және Герцеговинадан шыққан алғашқы чемпион болды — бұған дейін Сербия мен Хорватиядан тыс бірде-бір республика клубы титул алмаған еді, сондай-ақ сербия клубтарының сегіз маусымға созылған үстемдігі тоқтады. Маусым Брозовичтің басшылығымен басталды, қысқы үзіліске дейін команда алғашқы 20 ойынның 14-інде жеңіске жетіп, бірінші орында қыстады. Югославия кубогының финалында Сараево Хайдук Сплитке есе жіберді, бірақ лигада соңғы кездесуде 30 000 көрермен алдында Челик Зеницаны 5:2 ұтып, тарихындағы тұңғыш чемпиондықты қамтамасыз етті. Клубтың ерте кезеңіндегі негізгі ойыншысы 1952–1967 жылдары өнер көрсеткен шабуылшы Асим Ферхатович (Хасе) болды: 1963–1964 маусымында 19 гол соғып, лиганың ең мықты бомбардиры атанды, ал команда төртінші орынға шықты. Келесі жылы Сараево Партизаннан кейінгі екінші орынды иеленді.

Чемпиондық 1967–1968 жылғы Еуропа кубогына жол ашты. Бірінші айналымда кипрлік Никосия Олимпиакосы жалпы есепте 5:3 ұтылды, ал екінші айналымда Сараево ағылшын Манчестер Юнайтедінен 1:2 жалпы есеппен ұтылды: үй ойыны 40 000 көрермен алдында 0:0 аяқталды, ал Олд Траффордтағы жауап кездесу иелерінің екінші голы алдында доптың ойыннан шыққаны себепті даумен түйінделді. Бұл кезеңнің белгілі ойыншылары — Бошко Антич, Мирсад Фазлагич, Вахидин Мусемич, Фахрудин Прляча және Бошко Проданович. Титулдан соң клуб тоқырауға ұшырады: 1967–1968 маусымында жетінші, келесісінде он бірінші орын. 1971 жылы чемпион буынның бірнеше ойыншысы, соның ішінде Антич кетті. 1973–1974 маусымында командаға кейін клуб аңызына айналған Желимир Видович, Душан Йованович және Кривая Завидовичиден 18 жасар Сафет Сушич қосылды. Титулдан кейінгі он бір маусымдағы ең жақсы жетістік — бір алтыншы, екі жетінші орын және 1976–1977 жылғы кубок ширек финалы; сол жылы клуб төмендеуден екі ұпаймен құтылды.

1978–1985 жылдары Сараево жаңа өрлеу кезеңін бастан өткерді, оның қозғаушы күші Предраг Пашич пен Сафет Сушичтің шабуыл тандемі болды. Клубтың жасөспірімдер мектебінен шыққан Пашич 1985 жылғы чемпиондықтан кейін Штутгарт VfB-ға көшті, ал 1973 жылдан ойнаған Сушич 1982 жылы Пари Сен-Жерменге ауысты. Сушич 1978–1979 маусымында 15 гол соғып маусымның ең жақсы ойыншысы атанды, келесі жылы 17 голымен бұл атақты қайта алып, лиганың үздік бомбардирлерінің бірі болды. 1979–1980 маусымында клуб вице-чемпион болып, 1980–1981 жылғы УЕФА кубогында неміс Гамбургінен жалпы есепте 5:7 ұтылды. 1982–1983 жылғы УЕФА кубогында Сараево София Славиясын 6:4, румын Хунедоара Корвинулын 8:4 ұтып, 1/8 финалда Андерлехтке есе жіберді (бірінші ойында 1:6, екіншісінде 1:0). Сол маусымда клуб Югославия кубогының финалында Белградта Динамо Загребтен 2:3 жеңілді.

1984–1985 маусымында Бошко Античтің командасы Хайдук Сплиттен төрт ұпай алда болып, екінші чемпиондығын қолға алды. Шешуші кезеңде Поляудта Хайдукпен 0:0 тең ойнап, Нови-Садта Войводинаны Славиша Вукичевичтің голымен ұтып, соңғы айналымда толып кеткен Кошево стадионында Қызыл Жұлдызды 2:1 жеңді. Чемпион буында Хусреф Мусемич, Фарук Хаджибегич, Давор Йозич, Драган Яковлевич, Милош Джуркович, Предраг Пашич, Мирза Капетанович, Славиша Вукичевич, Зияд Швракич, Сенад Мерданович және Мехмед Янёш болды. Алайда 1985–1986 жылғы Еуропа кубогының бірінші айналымында фин Куусюси Лахтиге екі ойында да ұтылу клубтың еуропалық турнирлердегі ең сәтсіз нәтижесі болып саналады.

Екінші титулдан кейін клуб дағдарысқа ұшырады: Мусемич Қызыл Жұлдызға, Хаджибегич Бетиске, Пашич Штутгартқа кетті. 1985–1986 маусымында команда 15-орында тұрып, төмендеуден тек голдар айырмасының арқасында құтылды, одан кейінгі маусымдар да 13-14-орындармен аяқталды. 1989–1990 маусымында Хусреф Мусемич клубқа қайта келді. 1990–1991 маусымында Фуад Музурович он жылдан кейін бапкерлікке қайтты, ал Вележ Мостардан келген кеңестік қақпашы Алексей Прудников клуб тарихындағы бірінші легионер болды; сол маусымда команда Еуропа кубогын жаңа жеңіп алған Қызыл Жұлдызды ұтты. 1991–1992 маусымы Югославияның ыдырауымен тұспа-тұс келіп, босниялық клубтар турнирден шықты, соғыс жылдарында елде футбол тоқтады.

1993 жылы Сараево Фуад Музуровичтің басшылығымен әлемді шарлаған гастрольдік командаға айналып, елге халықаралық қолдау іздеді; құрамда Элвир Балич, Алмир Туркович, Сенад Репух және МирзаВарешанович ойнады. Клубтың көптеген жанкүйерлері, соның ішінде Horde Zla мүшелері армия қатарында шайқасты. Бұл кезеңде команда 1994 жылы БҰҰ бейбітшілік күштерін 4:1 ұтты, Италияда Пармамен 1:1 тең ойнады, Тегеранда Иран құрамасын 3:1 жеңді. 1994–1995 жылдары елдің тұңғыш чемпионаты өткізілді: Сараево Ябланицадағы топта бірінші болып, Зеницадағы қорытынды кезеңде Челиктен кейінгі екінші орынға тұрақтады. 1996–1997 маусымында да Челиктен екі ұпай қалып қалған клуб кубок финалында және Суперкубокта зеницалықтарды ұтты, келесі жылы кубокты қорғап қалды.

Тәуелсіздіктен кейін клуб 14 ішкі тақ жеңіп алды, оның бесеуі — Босния және Герцеговина Премьер-лигасының титулы, сегізі — ел кубогы (бұл көрсеткіш бойынша рекордшы), біреуі — Суперкубок; сондай-ақ жеті мәрте вице-чемпион болды және Премьер-лиганың барлық уақыттағы кестесінде екінші орында тұрады. 2006–2007 маусымында вице-чемпион болған команда келесі жылы Зриньски Мостардан үш ұпай алда болып, титул алды. Еуропада клуб төрт рет іріктеудің шешуші кезеңіне жетті: Чемпиондар лигасында Киев Динамосына, Еуропа лигасында Клуж CFR, Боруссия Мёнхенгладбах және Селтикке ұтылды. 2007 жылы Чемпиондар лигасында мальталық Марсашлоккты жалпы есепте 9:1, бельгиялық Генкті қонақтағы голдар арқылы ұтқан соң, плей-оффта Киев Динамосынан 0:4 жеңілді.

2013 жылдың соңында клубты Кардифф Ситидің иесі, малайзиялық кәсіпкер Винсент Тан сатып алып, 2 миллион доллар салды. Оның кезінде команда 2013–2014 жылғы ел кубогын жеңді, бұл 2006–2007 маусымнан бергі алғашқы тақ болды; қысқа уақыт бапкерлік еткендердің арасында Роберт Ярни мен Мехо Кодро болды. 2015 жылы 24 ақпанда клуб Turkish Airlines-пен Босния кәсіби спортының тарихындағы ең ірі жарнама келісіміне қол қойды, сол маусымның соңында сегіз жылдан кейін чемпиондық атағын қайтарды. 2015 жылы қыркүйекте Сараево барлық қарызын жабып, шығыс Еуропадағы санаулы қарызсыз клубтардың біріне айналды. 2019 жылы наурыздан клубты вьетнамдық кәсіпкер Нгуен Хоай Нам мен PVF қорына басқарды; осы кезде команда Хусреф Мусемич пен Винко Мариновичтің қолбасшылығымен 2018–2019 және 2019–2020 чемпиондықтарын, сондай-ақ 2018–2019 кубогын жеңді. Пандемия кезіндегі қаржы дағдарысынан кейін 2021 жылы тамызда босния-америкалық кәсіпкер Исмир Мирвич негізгі инвестор болып қосылды, 2023 жылы президент қызметін алды, ал 2025 жылы желтоқсанда Танның үлесін сатып алып, клубтың жалғыз иесіне айналды; 2024–2025 жылғы кубок жеңісі бес маусымдық таққа жарымау кезеңін тоқтатты.

Клубтың дәстүрлі түстері — бордо мен ақ: бордо көйлек, ақ шалбар және бордо шұлық. Бастапқыда командада аспан көк және ақ түс болған; 1962 жылдың жазында Рапан кубогында Сараевоның бұрынғы ойыншысы Лав Мантула капитандық еткен Женева Серветтесімен ойнағаннан кейін, Мантуланың ұсынысымен клуб бордо түсті қабылдады, себебі ол кезде Югославияда бұл түсті негізгі түс еткен команда болмаған. Клубтың тарихи лақап аты — Бордо-ақтар, сондай-ақ оны сараевалық ағалар деп те атайды; соңғы жылдары Бенямин Исовичтің клубтың әнұранына айналған Mi smo divovi әнінен шыққан Дәулер лақап аты тарады. Алғашқы эмблемада қызыл жұлдыз болды, 1949 жылы футболшының алтын силуэті мен өнеркәсіптік тісті доңғалақ қосылды, 1962 жылы таңба пішіні өзгерді, 1996 жылы жұлдыздың орнына босниялық лилия келді, ал 2007 жылы лилия алынып, эмблемада идеологиялық және ұлттық белгілер қалмады.

Клуб үй ойындарын қала орталығындағы Кошево аймағында орналасқан, бұрын Кошево деп аталған Асим Ферхатович Хасе стадионында өткізеді; қазіргі сыйымдылығы 34 700 орын, бұл елдегі ең үлкен арена. Стадион 1947 жылы ашылып, төбешікке енгізіліп салынды, 1950 жылы алаң мен жүгіру жолы қосылды, ал 1954 жылы Югославия мен Түркия арасындағы алғашқы халықаралық кездесу өтті. 1966 жылы Балқан ойындарына, 1984 жылы Сараеводағы қысқы Олимпиадаға қайта жаңғыртылды — 1984 жылы 7 ақпанда шамамен 50 000 көрермен алдында ойындардың ашылу рәсімі өтті, сондықтан арена жиі Олимпиада стадионы деп аталады. 1998 жылы төртінші реконструкция болды, 2004 жылы стадионға 1987 жылы жүрек талмасынан қайтыс болған клуб шабуылшысы Асим Ферхатовичтің есімі берілді. Аренада Манчестер Юнайтед, Реал Мадрид, Дерби Каунти, Интернационале, Гамбург, Ньюкасл Юнайтед, Селтик, Андерлехт, Боруссия Мёнхенгладбах, Киев Динамосы, Базель, сондай-ақ Сантос пен Палмейрас қонақта болды. Рекордтық көрермен саны — шамамен 60 000 адам — 1981–1982 маусымындағы Железничармен қала дербиінде тіркелген. 2015 жылы қазанда Илиджа муниципалитетінде ауданы шамамен 70 000 шаршы метр Бутмир жаттығу орталығы ашылды; онда ФИФА стандарттарындағы алаңдар, жаттығу залдары, емдеу-сауықтыру кешені және клиника бар, ол негізгі команданың, әйелдер, жастар құрамдарының және Сараево В-ның базасы. Орталықтағы басты жасанды шымды алаң 1992 жылы Сараево қоршауында жараланған бейбіт тұрғындарды алып шығуға көмектесіп жүргенде өлтірілген клубтың бұрынғы ойыншысы Желимир Видовичтің атымен аталады, оған ескерткіш те қойылған.

Сараево ұлттық футболдың басты дарын экспорттаушысы саналады: босния футболы тарихындағы ең қымбат он трансферттің жетеуі осы клубқа тиесілі, бұл табыс ең алдымен 1950 жылдары құрылған, бұрынғы Югославияның үздік мектептерінің бірі саналатын жасөспірімдер академиясының еңбегі. Клуб рекордтарына келсек, Торпедо атымен өткен алғашқы ойында 1946 жылы 3 қарашада Травник Братствосы 6:0 ұтылды, Югославия жоғары лигасындағы тұңғыш кездесу 1947 жылы 25 тамызда Триест Понцианамен 2:2 аяқталды, ал еуропалық алғашқы ресми ойында 1960 жылы 18 шілдеде Митропа кубогында Будапешт MTK-дан 2:4 жеңілді. Ойын санының рекордшысы — 1951–1967 жылдары 646 кездесу өткізген Ибрахим Биоградлич. Ресми және бейресми ойындарда 212 гол соққан Добривое Живков жалпы бомбардирлік рекордты иеленеді, ал ресми матчтардағы рекордшы — 100 гол соққан Асим Ферхатович. Клубтың 50-ден астам ойыншысы Югославия мен Босния құрамаларында ойнады: Фарук Хаджибегич 65 кездесуімен Югославия құрамасы тарихындағы үшінші ойыншы және 1990 жылғы әлем чемпионатында капитан болды, Мирсад Фазлагич 1968 жылғы Еуропа чемпионатында Югославияны капитан ретінде бастап, турнир үздіктерінің қатарына кірді, ал Элвир Балич 1999 жылы Фенербахчеден 26 миллион еуроға ауысып, Реал Мадридтің трансферттік рекордын жаңартты. 2004 жылы 1973–1982 жылдары клубта ойнаған Сафет Сушич УЕФА мерейтойлық сыйлығында Босния және Герцеговинаның соңғы 50 жылдағы үздік ойыншысы атанды. Босния құрамасының 15 бұрынғы бапкерінің алтауы — клубтың бұрынғы ойыншылары: Фуад Музурович, Джемалудин Мушович, Фарук Хаджибегич, Денияль Пирич, Мирослав Блажевич және Сафет Сушич. 2003 жылдан бері маусымның үздік ойыншысына клубтың қайтыс болған жанкүйерінің құрметіне аталған Исмир Пинтол сыйлығы беріледі; оны екі мәрте алған жалғыз ойыншы — Седин Торлак.

Клуб елдегі ең танымал екі клубтың бірі: оның жанкүйерлері Босния мен Герцеговинада, Сербия мен Черногориядағы Санджак өңірінде және диаспорада — Германия, Австрия, Швейцария, Скандинавия, Канада, Австралия мен АҚШ-та көп, ең үлкен диаспора қауымдастығы Штутгартта тіркелген. Жанкүйерлердің негізгі бөлігі Башчаршия, Стари град және Центар орталық аудандарынан шықты, ал олардың тарихи лақап аты — Pitari, ол алғашында Железничар жанкүйерлері берген келеке ат болған. Ұйымдасқан жанкүйер топтары 1987 жылы құрылған Horde zla деп аталады, олар стадионның солтүстік мінбесінде орналасады, топ атауын Zagor комиксінен алған, эмблемасында Өлім бейнесі бар; топ онжылдықтар бойы қатаң төбелестерімен де белгілі болды. Басқа ықпалды бірлестік — клуб ультрастарымен тығыз байланысты Maroon Friends 1946, оның төрағасы — әнші және ақын Бенямин Исович. Клуб маусымдық мінбе мен медиа жобаларынан бөлек, қайырымдылық бағытымен де танылған: білім беру мен салауатты өмірге қолдау қоры, қан тапсыру акциялары, әйелдер құқығын қолдау бастамалары, Сребреница балаларына стипендиялар және 2014 жылғы су тасқыны зардаптарын жоюға қатысу осының қатарында. 2019 жылы клуб жыл сайынғы Желимир Видович Кели сыйлығын тағайындады.

Клубтың басты қарсыласы — қаласы бір Железничар, олармен кездесу Сараево дербиі немесе Мәңгілік дерби деп аталады; бұл тартыс FourFourTwo басылымының әлемдегі ең ірі 50 дербиі қатарына кірді. Бақтастықтың түбірі астананың жұмысшы топтары мен буржуазиясының тарихи қарама-қайшылығында: жұмысшылар Железничарды, орталық ауқатты аудандар тұрғындары Сараевоны жақтады. Алғашында екі команда әр лигада ойнағандықтан достық кездесулерде ғана бетпе-бет келді, ал тұңғыш ресми лига ойыны 1954 жылы өтіп, Сараево 6:1 ұтты — бұл дерби тарихындағы ең ірі жеңіс. 2026 жылдың қыркүйегіндегі жағдай бойынша 160 дерби өткізіліп, 48-інде Сараево, 49-ында Железничар жеңген, 63-і тең аяқталған, гол айырмасы Железничар үшін 192:190. Клуб Зеница Челигімен де көршілікке байланысты тарихи бақтастықта, ал Широки Бриегпен тартыс жанкүйер Ведран Пульич қаза болып, отыздан астам адам ауыр жарақат алған тәртіпсіздіктерден кейін пайда болды. Соңғы жылдарда Мостар Зриньскиі мен Баня-Лука Борацымен де бәсеке күшейді, себебі үш клуб ел футболында үздіктер қатарында болып, кездесулері жиі титул тағдырын шешеді.

Клуб құрылымында әйелдер футболы да бар: 2015 жылы 4 шілдеде қол қойылған біріктіру келісімінен кейін Сараевоның эмблемасы мен түстерін қабылдаған SFK 2000 командасы. 2000 жылы құрылған ұжым елдің әйелдер футболында басты күшке айналып, 23 чемпиондықты және 22 кубокты қатарынан жеңді, бұрынғы Югославиядағы ең титулды әйелдер клубы саналады. 2003 жылдан еуропалық турнирлерге қатысады және Чемпиондар лигасында төрт мәрте 1/32 финалға жетті, УЕФА рейтингіндегі ең жақсы орны — 2013 жылы тамызда 17-орын. Ішкі ойындарын Бутмир орталығында, еуропалық кездесулерін Кошевода өткізеді, ал бес жастан он алты жасқа дейінгі қыздарға арналған академиясы Еуропада танымал.

Клуб Сараево университет спорт қоғамы Босна құрылымдарымен де тығыз байланысты, оның себебі ортақ бордо-ақ түстер: Horde zla 1979 жылы Еуропа басқетбол лигасын жеңген KK Босна мен RK Босна Сараевоны да қолдап, бордо отбасы деп аталатын одақ құрды; 2013 жылы ынтымақтастық келісімдері ресми түрде бекітілді. Клуб бұқаралық мәдениетте де жиі көрінеді: Zabranjeno Pušenje мен Дино Мерлиннің әндерінде, Tesna koža комедиясында, Top lista nadrealista шоуында, ал Bon Jovi топтарының Everyday бейнеклибінің бір бөлігі Кошево стадионында түсірілген. Клубтың өз медиасы бар: 2010 жылы іске қосылып, 2018 жылдан тәуелсіз стриминг қызметіне айналған Bordo TV, мүшелік картасы бар жанкүйерлерге таратылатын Bordo Fan журналы және Sarajevo Podcast. 1968 жылы клуб Күміс гүл шоқты Республика орденімен марапатталды.