Франция тарихы

Құрама 1904 жылы, ФИФА құрылған тұста ұйымдастырылды. Алғашқы ресми халықаралық матчын 1904 жылғы 1 мамырда Брюссельде Бельгияға қарсы өткізіп, 3:3 тең ойнады. Келесі жылы, 1905 жылғы 12 ақпанда «Парк де Пренс» алаңында 500 жанкүйердің көз алдында Швейцарияны 1:0 жеңді, жалғыз голды Гастон Сипрес соқты. ФИФА мен ел спорт одағы USFSA арасындағы келіспеушілік салдарынан құрама ұзақ уақыт тұрақты бет-бейне қалыптастыра алмады: 1908 жылы бәсекелес ұйым — Франция федерацияаралық комитеті (CFI) олимпиада ойындарына қатысу мәселесін ФИФА-ға бағындырды, 1919 жылы CFI Франция футбол федерациясына айналды, ал 1921 жылы USFSA федерациямен бірікті. Құраманың ең ірі жеңісі — 2023 жылғы 18 қарашада Ниццада Гибралтарды 14:0 ұтуы, ең ауыр жеңілісі — 1908 жылғы 22 қазанда Лондонда Данияға 1:17 есебімен ұтылуы.

1930 жылы Франция Уругвайда өткен тұңғыш әлем чемпионатына қатысқан төрт еуропалық команданың бірі болды. Монтевидеодағы «Эстадио Поситос» алаңында Мексиканы 4:1 жеңген матчте Люсьен Лоран әлем чемпионаттары тарихындағы алғашқы голды соқты. Сонымен бірге Франция Аргентинадан 0:1 ұтылып, әлем чемпионатында гол соға алмаған алғашқы команда атанды; Чилиден де жеңіліп, топтық кезеңде шеттеді. 1931 жылы құрамаға алғаш рет қаратерілі ойыншы — сенегалдық тектен шыққан Рауль Дьянь шақырылды, ол кейін 1938 жылғы әлем чемпионатында солтүстікафрикалық тектен шыққан алғашқы ойыншылардың бірі Ларби Бенбарекпен бірге өнер көрсетті. 1934 жылғы чемпионатта Франция алғашқы айналымда Австриядан 2:3 ұтылды, ал 1938 жылғы чемпионатты өз елінде қабылдап, ширек финалда сол кездегі және болашақ чемпион Италиядан 1:3 жеңілді.

Құраманың алғашқы «алтын буыны» 1950 жылдардың соңында Жюст Фонтен, Раймон Копа, Жан Венсан, Робер Жонке, Марян Виснески, Тадей Сисовски, Арман Пенвернге қалыптасты. 1958 жылғы әлем чемпионатында Франция жартылай финалда Бразилиядан ұтылғанмен, үшінші орын үшін матчта Батыс Германияны 6:3 жеңді; Фонтен сол кездесуде төрт гол соғып, турнирдегі есебін 13-ке жеткізді — бұл әлем чемпионаттарының бір ойыншы бір турнирде соққан голы бойынша әлі күнге дейін бұзылмаған рекорды. 1960 жылы Франция тұңғыш Еуропа чемпионатын қабылдады, бірақ жартылай финалда 75-минутке дейін 4:2 есебімен алда келе жатып, Югославиядан 4:5 ұтылды, үшінші орын үшін матчта Чехословакиядан 0:2 жеңілді.

1960–1970 жылдары құрама құлдырап, бірнеше бапкердің тұсында ірі турнирлерге іріктеуден өте алмады. 1962 жылғы 25 сәуірде Анри Герен ресми түрде құраманың алғашқы бас бапкері болып тағайындалды, бірақ оның тұсында команда 1962 жылғы әлем чемпионаты мен 1964 жылғы Еуропа кубогына жол алмады. 1966 жылғы әлем чемпионатында топтық кезеңнен аса алмағаннан кейін Герен жұмыстан босатылды. Одан кейінгі жылдарда Хосе Аррибас пен Жан Снелла, Жюст Фонтен, Луи Дюгоге, Жорж Булонь бірінен соң бірі ауысты, ешқайсысы құраманы әлем чемпионатына апара алмады. 1974 жылғы чемпионатқа өте алмағаннан кейін Булоньнің орнына румын маманы Штефан Ковач келді — ол құраманы басқарған жалғыз шетелдік бапкер болды. Ковач Еуро-1976-ға іріктеуден өте алмай, екі жылдан соң орнын Мишель Идальгоға берді.

Идальгоның тұсында құрама қайта өрледі: қорғаушылар Мариус Трезор мен Максим Боссис, шабуылшы Доминик Рошто, жартылай қорғаушы Мишель Платини, сондай-ақ Жан Тигана, Ален Жиресс және Люис Фернандес қарсылас қорғанысын әбден сансыратқан «сиқырлы шаршыны» (carré magique) құрады. 1982 жылғы әлем чемпионатында Франция жартылай финалда Батыс Германиядан 11 метрлік айып добын тебу арқылы ұтылды — бұл кездесу әлем чемпионаттары тарихындағы ең тартысты әрі даулы матчтардың бірі саналады; үшінші орын үшін ойында Польшадан 2:3 жеңіліп, төртінші орында қалды. Екі жылдан соң Франция өз елінде өткен Еуро-1984 чемпионатында тұңғыш ірі жүлдесін алды: турнирдің үздік бомбардиры атанған Платини тоғыз гол соқты, финалда Платини мен Бруно Беллоннің голдарымен Испания 2:0 жеңілді. Содан кейін құрама 1984 жылғы жазғы Олимпиада ойындарының футбол турнирінде алтын медаль, бір жылдан соң Уругвайды 2:0 ұтып, ФИФА Конфедерациялар кубогының ертедегі баламасы — Артемио Франки кубогын жеңіп алды. Бір жылдың ішінде Франция төрт ірі халықаралық жүлденің үшеуін иеленіп отырды. 1986 жылғы әлем чемпионатында команда қайтадан жартылай финалда Батыс Германиядан ұтылғанмен, Бельгияны 4:2 жеңіп, үшінші орынға тұрақтады. 1988 жылы FFF Клерфонтендегі ұлттық футбол институтын ашты, ашылу салтанатына Франция президенті Франсуа Миттеран қатысты. Көп ұзамай бас бапкер Анри Мишельдің орнына келген Мишель Платини құраманы 1990 жылғы әлем чемпионатына апара алмады.

Жерар Улье басшылық еткен тұста құрама мен оның жанкүйерлері 1994 жылғы әлем чемпионатына өте алмай, үлкен көңілсіздікке ұшырады: іріктеуде екі матч қалғанда жолдама шешілген тәрізді еді, бірақ Франция үйінде 2:1 есебімен алда келе жатып Израильден 2:3 ұтылды, ал Болгарияға қарсы ойында 90-минутте гол жіберіп, 1:2 жеңілді. Қоғамдық сын мен айыптаулардан кейін Улье жұмыстан босатылып, оның көмекшісі Эме Жаке тағайындалды. Жакенің қол астында тәжірибелі ойыншылар мен Зинедин Зидан сынды дарынды жастар араласқан құрама Еуро-1996 чемпионатының жартылай финалына жетті, онда Чехиядан 11 метрлік айып добын тебу арқылы 5:6 ұтылды. 1998 жылы өз елінде өткен әлем чемпионатында Франция бірде-бір матчта жеңіліске ұшырамай, Париждегі «Стад де Франс» алаңындағы финалда Бразилияны 3:0 ұтып, әлем чемпионатын жеңген жетінші ел атанды.

Жаке чемпионаттан кейін қызметтен кетіп, орнына көмекшісі Роже Лемерр келді. ФИФА-ның жыл үздік ойыншысы атанған Зидан бастаған құрама Еуро-2000 финалында Италияны 2:1 жеңді, қосымша уақытта «алтын голды» Давид Трезеге соқты. Осылайша Франция әлем және Еуропа чемпионы атағын қатар иеленді — мұндай жетістікке бұған дейін тек 1974 жылы Батыс Германия қол жеткізген, әрі әлемнің қолданыстағы чемпионы Еуропа чемпионатын алғаш рет жеңіп алды. Бұл нәтижеден кейін Франция ФИФА рейтингінде бірінші орынға шықты, келесі жылы 2001 жылғы Конфедерациялар кубогын жеңді, ал 2003 жылы үй иесі ретінде финалда Камерунды қосымша уақытта 1:0 ұтып, кубокты екінші рет алды. Алайда 2002 жылғы әлем чемпионатында құрама топтық кезеңнен аса алмады: турнирдің ашылу матчында дебютант Сенегалдан 1:0 ұтылуы әлем чемпионаттары тарихындағы ең үлкен сенсациялардың бірі болды, ал Франция 1966 жылғы Бразилиядан кейін қолданыстағы чемпион ретінде алғашқы айналымда шеттеген екінші ел атанды. Лемеррдің орнына келген Жак Сантинидің тұсында команда Еуро-2004 ширек финалында болашақ чемпион Грециядан ұтылды.

Сантини кеткен соң құраманы Раймон Доменек басқарды. 2006 жылғы әлем чемпионатында Франция топтық кезеңді жеңіліссіз аяқтап, плей-оффта Испания, Бразилия және Португалияны ұтып, финалға шықты. Италияға қарсы ойында Зидан «паненка» тәсілімен айып добын тауып, құрамасын алға шығарды, жеті минуттан кейін қорғаушы Марко Матерацци есепті теңестірді; қосымша уақытта Зидан Матерацциді кеудесінен маңдаймен соғып, алаңнан шығарылды. Италия 11 метрлік айып добын тебуде 5:3 жеңді. Бұл — чемпионаттан кейін мансабын аяқтаймын деп алдын ала жариялаған Зиданның соңғы матчы болды.

Еуро-2008 чемпионатында құрама топта соңғы орынға тұрақтап, небәрі бір ұпай жинады. 2010 жылғы әлем чемпионатына Франция Ирландияға қарсы стыкматчта (1:0 және 1:1) шабуылшы Тьерри Анридің даулы әрекетінің арқасында өтті. ОАР-дағы финалдық кезең құрама үшін дағдарысқа айналды: жартылай финалға шыға алмай қоймай, шабуылшы Николя Анелька Мексикаға қарсы матчтың үзілісінде бапкермен келіспеушіліктен кейін құрамадан шығарылды, ойыншылар наразылық білдіріп, жаттығуды бойкоттады, ал команда соңғы ойында үй иесі ОАР-дан 2:1 ұтылып, топтық кезеңде шеттеді. Чемпионаттан кейін федерация президенті Жан-Пьер Эскалетт қызметінен кетті, бойкотқа негізгі себепкер саналған бес ойыншы жазаланды, Анелька 18 матчқа шеттетіліп, халықаралық мансабы іс жүзінде аяқталды. Доменектің орнына келген Лоран Бланның тұсында Франция Еуро-2012 ширек финалында болашақ чемпион Испаниядан ұтылды. Чемпионаттан кейін Блан қызметтен кетіп, 1998 жылғы әлем чемпионаты мен Еуро-2000 жеңісінде құраманың капитаны болған Дидье Дешам тағайындалды. Оның қол астындағы команда 2014 жылғы әлем чемпионатының ширек финалында Матс Хуммельстің ерте соққан голынан кейін Германиядан 0:1 жеңілді.

Еуро-2016 чемпионатында Франция үй иесі ретінде ойнап, плей-оффта Ирландия мен Исландияны, жартылай финалда Германияны 2:0 жеңді — бұл 1958 жылдан бергі ірі турнирлерде немістерден алған алғашқы жеңісі еді. Финалда қосымша уақытта Эдердің голынан кейін Португалиядан 1:0 ұтылды. 2018 жылғы әлем чемпионатында құрама топта бірінші орын алып, 1/8 финалда Аргентинамен тартысты ойында 4:3, одан соң Уругвайды 2:0 ұтты, жартылай финалда Самюэль Умтитидің голымен Бельгияны 1:0 жеңді — бұл матчта Франция тығыз қорғаныс пен қарсы шабуылға сүйенген тактиканы таңдады. 15 шілдеде финалда Хорватияны 4:2 ұтып, әлем чемпионы атағын екінші рет иеленді. 2021 жылы Ұлттар лигасын жеңіп (финалда Испания 2:1 ұтылды), Франция ФИФА мен УЕФА-ның негізгі құрамалар арасындағы барлық жарысын жеңіп алған алғашқы әрі әзірге жалғыз еуропалық ел атанды.

COVID-19 пандемиясына байланысты 2021 жылға шегерілген Еуро-2020 чемпионатында Франция мамандар «өлім тобы» атаған Германия, Португалия және Венгриямен бір топта бірінші орын алды, бірақ 1/8 финалда Швейцариядан негізгі уақыт 3:3-пен аяқталған соң айып добын тебуде ұтылды. 2022 жылғы Катар чемпионатында қолданыстағы чемпион плей-оффта Польша, Англия және Мароккоды жеңіп, қатарынан екінші рет финалға шықты, алайда Аргентинадан 3:3 есебінен кейін 11 метрлік айып добын тебуде жеңілді. Германияда өткен Еуро-2024 чемпионатында Франция топта екінші орын алып, 1/8 финалда Бельгияны 1:0, ширек финалда Португалияны айып добын тебуде ұтты, жартылай финалда Испаниядан 1:2 жеңілді — бұл 2014 жылғы әлем чемпионатындағы Германиядан алған жеңілістен кейінгі негізгі уақыттағы алғашқы жеңілісі болды.

2025 жылы Дидье Дешам Солтүстік Америкада өтетін 2026 жылғы әлем чемпионатынан кейін келісімшарты аяқталған соң құрамадан кететінін мәлімдеді. Чемпионатта Франция топтық кезеңді Сенегалды 3:1 жеңумен бастады; сол матчта екі гол соққан Килиан Мбаппе халықаралық деңгейдегі есебін 58-ге жеткізіп, Оливье Жирудан озып, құрама тарихының ең нәтижелі ойыншысы атанды. Жартылай финалда Франция Испаниядан 0:2 ұтылды — бұл қатарынан үшінші ірі турнирде испандықтардан алған жеңілісі болғандықтан, француз баспасөзі Испания құрамасын «қара бәле» (bête noire) деп атады. Үшінші орын үшін матчта Англиядан ұтылып, төртінші орында қалды; осымен Дешамның бапкерлік дәуірі аяқталды. Одан кейін құраманы Зинедин Зидан басқарды, капитан — Килиан Мбаппе.

Құрама тарихында ең көп матч өткізген ойыншы — қақпашы Юго Льорис (145 кездесу), ең көп гол соққан — Килиан Мбаппе (67 гол). Франция әлем чемпионатында 17, Еуропа чемпионатында 11 рет өнер көрсеткен. Ірі жүлделері: әлем чемпионаты (1998, 2018), Еуропа чемпионаты (1984, 2000), Конфедерациялар кубогы (2001, 2003), УЕФА Ұлттар лигасы (2021), CONMEBOL–УЕФА чемпиондар кубогы (1985). Франция — Бразилиямен қатар ФИФА-ның ер футболындағы 11 адамдық барлық жарысын барлық жас санатында жеңіп алған екі елдің бірі: әлем чемпионаты, 20 жасқа дейінгілер мен 17 жасқа дейінгілер арасындағы әлем чемпионаттары, қазір өткізілмейтін Конфедерациялар кубогы және Олимпиада ойындарының чемпионы атағы бар.

Алғашқы жылдары құрама үй матчтарын Париждегі «Парк де Пренс» пен Коломбдағы «Ив дю Мануар» олимпиада стадионында кезектестіріп өткізді, кейде «Першинг», «Стад де Пари» және «Буффало» алаңдарын пайдаланды. Уақыт өте Нанттағы «Марсель Сопен», Марсельдегі «Велодром», Лиондағы «Жерлан», Страсбургтегі «Мейнау» стадиондарында да ойнай бастады. 1972 жылғы қайта жаңғыртудан кейін «Парк де Пренс» Париждегі ең сыйымды стадионға айналып, құрама тұрақты сонда орналасты. 1998 жылғы әлем чемпионатының қарсаңында Сен-Денидегі, Париж маңындағы 81 338 отыратын орны бар «Стад де Франс» ұлттық стадион ретінде ашылды. Мұндағы алғашқы матч 1998 жылғы 28 қаңтарда Испанияға қарсы өтіп, Зинедин Зиданның голымен 1:0 аяқталды; содан бері құрама барлық дерлік маңызды үй ойындарын сонда өткізеді. Франция екі рет шетелдегі департаменттерінде үй матчын ойнаған: 2005 жылы Фор-де-Франста (Мартиника) Коста-Рикаға және 2010 жылы Сен-Пьерде (Реюньон) Қытайға қарсы жолдастық кездесулер. 2015 жылғы 13 қарашада Германияға қарсы жолдастық матч кезінде лаңкестер «Стад де Франстың» үш кіреберісінде жарылғыш белдіктерді жарғысы келді, екі жарылыс болды; көрермендер арасында дүрбелең тумауы үшін ойын 94-минутке дейін жалғасты, стадион зардап шекпеген қақпалар арқылы босатылды, ал екі құрама да келесі күнге дейін стадионда қалды.

Құрама киімінде ұлттық тудың көк, ақ және қызыл түстері пайдаланылады. Дегенмен 1904 жылғы Бельгияға қарсы алғашқы ресми матчта француздар сол жағында USFSA-ның екі өрілген сақинасы бейнеленген ақ жейде киген. Әдетте үйде көк жейде, ақ шалбар, қызыл шұлық, ал қонақта тұтас ақ не ақ жейде-шұлық пен көк шалбар киеді. 1909–1914 жылдары жейде ақ түсті, көк жолақты болған. 1978 жылғы әлем чемпионатында Мар-дель-Платада Венгрияға қарсы матчқа екі құрама да ақ формамен келгендіктен, Франция «Клуб Атлетико Кимберлиден» алған жасыл-ақ жолақты жейдемен ойнаған. 1966–1971 жылдары форманы Le Coq Sportif тігіп келсе, 1972 жылдан бастап құрама Adidas-пен келісімге келді: 38 жыл бойы Франция үш жолақты форманы киіп, Еуро-1984, 1998 жылғы әлем чемпионаты мен Еуро-2000 жеңістеріне жетті. 2008 жылы FFF Adidas-пен серіктестігін аяқтап, 2011 жылдың 1 қаңтарынан күшіне енген Nike-пен келісімге қол қойды; жеті жылға есептелген мәміле 320 млн еуро деп бағаланып, Францияның көк жейдесі футбол тарихындағы ең қымбат демеушілік келісіміне айналды.

Бұқаралық ақпарат құралдары мен жанкүйерлер құраманы Les Bleus (Көктер) деп атайды — бұл лақап ат көк жейде киетін барлық француз ұлттық құрамасына ортақ. Сондай-ақ ұлттық түстерге байланысты Les Tricolores не L'Equipe Tricolore деп аталады. 1980 жылдары Мишель Платини бастаған «сиқырлы шаршының» ойынына орай құрама «Еуропаның бразилиялықтары» атанды: Мишель Идальгоның командасы Оңтүстік Америка футболына ұқсас әсем әрі техникалық шабуыл стилін көрсетті. Шабуылға бейім болғанымен, Францияның қорғанысы да әлемдегі мықтылардың бірі саналады — 2018 жылғы әлем чемпионатындағы жеңісте шешуші рөл атқарған қорғаныс сызығына «темір қабырға» (Mur de fer) деген атақ берілді. Құраманың тарихи қарсыластары — Италия, Германия, Бельгия және Испания; 2010 жылдардың соңы мен 2020 жылдардың басында, атап айтқанда әлем чемпионаттарының плей-оффында қатарынан екі рет кездескеннен кейін (2018 жылғы 1/8 финал және 2022 жылғы финал), Аргентинамен де қатаң бәсеке қалыптасты.