Галатасарай тарихы

Клуб атауын таңдау кезінде Gloria (жеңіс) және Audace (батылдық) нұсқалары да ұсынылған, бірақ ақыры Галатасарай есімі бекітілді. Атау Галатасарай лицейінен, ол өз кезегінде 1481 жылы салынған Galata Sarayı Enderûn-u Hümâyûn мектебінен, ал ол Стамбұлдың Бейоғлу ауданындағы ортағасырлық генуялық Галата бекінісінің атауынан шыққан. Галатасарай сөзбе-сөз «Галата сарайы» дегенді білдіреді. Зерттеуші Джем Атабейоғлудың айтуынша, атау алғашқы матчтардың бірінен кейін пайда болған: жергілікті грек клубын 2:0 ұтқан командасын көрермендер «Галата сарайының мырзалары» деп атаған. 1905 жылы Осман империясында қоғамдық бірлестіктер туралы заң болмағандықтан клубты ресми тіркеу мүмкін болмады, тек 1912 жылғы заңнан кейін ол заңды түрде тіркелді. Жанкүйерлер клубты толық атауымен немесе Джим-Бом лақабымен атайды; бұл ұранды Түркияға Швейцарияда оқып, «Серветте» клубында ойнаған Сабит Джинол әкелген. Клубтың басқа лақап аттары — Асландар (Арыстандар), Сары-Қызылдар және Гала.

Түркияда басқа түрік командалары болмағандықтан, Галатасарай 1905–1906 маусымында ағылшын және грек клубтарынан құралған Стамбұл лигасына қосылды. 1908–1909 жылғы алғашқы чемпиондығы түрік футболы тарихының бастауы саналады. 1952 жылға дейін клуб Стамбұл лигасында тағы он чемпиондық атақ жеңіп алды. 1952 жылы кәсіпқой футбол енгізілгеннен кейін 1952–1959 жылдары өткізілген Стамбұл кәсіпқой лигасының жеті тұлғасының үшеуін Галатасарай иеленді. 1959 жылы жалпыұлттық Түркия кәсіпқой 1-лигасы (қазіргі Суперлига) құрылды; Галатасарай — Стамбұл футбол лигасы таратылғаннан кейінгі Суперлиганың барлық маусымына қатысқан үш команданың бірі. Түркия футбол федерациясы 1962–1963 маусымынан бастап еліміздің жалғыз ұлттық кубогы — Түркия Кубогын ұйымдастыра бастады, онда да клуб барлық ойындарға қатысқан.

Галатасарай — Түркиядағы ең титулды клуб: 26 Суперлига, 19 Түркия Кубогы және 17 Түркия Суперкубогы. Клубтың бірегей жетістіктерінің бірі 1986–1987 маусымда 15 түрлі спорт түрінен ел чемпионы атануы болды. 1988–1989 маусымда команда Чемпиондар кубогының жартылай финалына шықты — бұл жарыста осы кезеңге дейін жартылай финалда ойнаған жалғыз түрік клубы.

Клуб тарихындағы ең табысты кезең 1990 жылдардың соңына келеді. 1999–2000 маусымда Галатасарай УЕФА Кубогын жеңіп алып, ірі УЕФА жарысын иеленген жалғыз түрік клубына айналды, сол жылы УЕФА Суперкубогын да қоржынға салды. Сол маусымда Суперлига, Түркия Кубогы және УЕФА Кубогын қатар жеңіп, сирек кездесетін требл жасады, Суперкубогымен бірге бұл жетістік квадрупльге айналды. Жетістікке Түркияның үздік отандық буыны да ықпал етті: бұл ойыншылар кейін 2000 жылғы УЕФА Еуро-2000 ширек финалында ойнап, 2002 жылғы ФИФА Әлем кубогында үшінші орын алды. Сондай-ақ Али Сами Йен стадионы үлкен артықшылық сыйлады — жанкүйерлердің қызуқандылығына байланысты БАҚ пен қонақтар оны тікелей «Тозақ» деп атаған. УЕФА Чемпиондар лигасында клуб бірнеше рет ширек финалға жетті. Галатасарай — IFFHS әлемдік рейтингінде бірінші орынға шыққан жалғыз түрік клубы; IFFHS деректері бойынша ол XX ғасырдағы Түркияның ең табысты клубы және Еуропадағы 20-шы орында. Басқа жетістіктері қатарында 1952 жылғы Түркия әуесқойлық чемпионаты, 1932–1933 жылғы Стамбұл қалқаны, 12 рет жеңіп алған TSYD Кубогы, 1928 жылғы Ататүрік Гази Кубогы, сондай-ақ Эмирейтс Кубогы (2013), Анталья Кубогы (2014) және Урхенкуб (2016) бар.

Клубтың алғашқы эмблемасын мектеп нөмірі 333 болған Шевки Эге сызған: тұмсығында футбол добы бар қанатын жайған бүркіт бейнесі. Кейін бұл нұсқа ысырылып, 1925 жылы Айетулла Эмин жасаған қазіргі «Ғайн-Син» таңбасы — «G»alata «S»aray сөздерінің алғашқы екі араб әрпі — бекітілді. Бастапқыда клуб түстері түрік туындағыдай қызыл мен ақ болған. 1908 жылғы 6 желтоқсанда Royal Navy крейсері HMS Barham футбол командасына қарсы матчқа команда Гүл Баба сұлтан Баязид II-ге тарту еткен раушан гүлдерінен шабыттанған қызыл-сары түспен шықты. Үй жиынтығы 1908 жылдан бері негізінен өзгерген жоқ: жейде алды, арты және жеңдері екі түспен сегіз бөлікке бөлінген «парчалы» деп аталатын дәстүрлі үлгіде тігіледі; ресми түстер — Pantone 1235 (сары) және 201 (қызыл).

Клуб құрылған кезде Стамбұл футбол лигасының барлық ойындары Папазын Чайыры алаңында өткен — қазір сол жерде «Фенербахченің» Шюкрю Сараджоғлу стадионы тұр. 1921 жылы қаладағы алғашқы нағыз стадион — Таксим салынып, Стамбұлдың барлық командасына ортақ алаң болды. 1940 жылы Таксим қирағаннан кейін Галатасарай ірі заманауи стадион салуды ұйғарды, алайда Екінші дүниежүзілік соғысқа байланысты құрылыс жиырма жылдан астам кешікті; бұл кезеңде команда Шереф және Долмабахче стадиондарында ойнады. 1964 жылғы 20 желтоқсанда клуб негізін қалаушының құрметіне аталған Али Сами Йен стадионы ашылды; сыйымдылығы 35 мыңнан астам еді, 1993 жылы қауіпсіздік талаптары мен тұрып көруге тыйым салынуына байланысты 22 мыңға дейін қысқарды. 2002 жылдан кейін еуропалық кубок ойындарын клуб Ататүрік олимпиадалық стадионында өткізе бастады; сол жерде Галатасарай — «Олимпиакос» матчында 79 414 көрермен тіркеліп, түрік стадиондарының қатысушылар рекорды жаңарды. Али Сами Йен стадионы 2011 жылы бұзылды.

2011 жылдан бері клубтың үй алаңы — Стамбұлдың Сейрантепе ауданындағы Рамс Парк (Али Сами Йен спорт кешені деген атпен де белгілі). 2011 жылғы 15 қаңтарда ашылған аренаның сыйымдылығы 53 387 орын, бұл оны Түркиядағы клуб пайдаланатын ең ірі жекеменшік стадион етеді. Шатырында 10 404 күн панелі орнатылған, ол «спорт стадионының ең қуатты күн энергиясы шығымы» (4,2 МВт) бойынша Гиннестің рекордтар кітабына енді; 2025 жылы Рамс Парк Дүниежүзілік экономикалық форумның әлемдегі жеті ең экологиялық таза стадион тізімінде екінші орын алды.

1992 жылдан бері әр голдан кейін стадионда Hermes House Band орындауындағы «I Will Survive» әнінің қайырмасы, одан кейін арыстанның ақырған даусы қосылады. Бастапқы құрам жарияланғаннан соң Галатасарайдың «Warchant» әні қосылып, жанкүйерлер шарфтарын, туларын жайып көрсететін «шарф шоуын» жасайды. Жеңістен кейін ойыншылар мен жанкүйерлер бірге «үчлю» деп аталатын дәстүрлі ұранды орындайды. Жанкүйерлер клубты «Еуропа жаулаушысы» деп атайды, бұл 1999–2000 маусымдағы УЕФА Кубогы мен Суперкубогындағы жеңістерге қатысты. ultrAslan тобын қоса алғанда, Галатасарай жанкүйерлері Еуропадағы ең дауысты қолдаушылардың бірі саналады. Райан Гиггз Галатасарай стадионындағы атмосфера туралы: «Матч басталуға үш сағат қалғанда алаңды көруге шықтық — стадион лық толы еді! Ұрандар керемет болды», — деген. 2011 жылғы 18 наурызда Рамс Паркте жанкүйерлер «спорт стадионындағы ең қатты айқай» рекордын жаңартты: ең жоғары көрсеткіш 140,76 дБА болды. 2024 жылғы 12 мамырда клуб «Қарагүмрүкті» 3:2 ұтып, Суперлига тарихындағы үйдегі ең ұзақ жеңіс сериясы рекордын (17) орнатты, бұрынғы өз рекордын (14, 2023 жылғы 11 наурыз) жаңартты.

Стамбұлдың «үлкен үштігі» — «Бешикташ», «Фенербахче» және Галатасарай — бір ғасырдан астам бәсекелестік тарихына ие. Галатасарай мен «Фенербахче» арасындағы дерби — Стамбұлдың басты дербиі және түрік спортындағы ең маңызды қарсыластық; стадиондардың Босфордың еуропалық (Галатасарай) және азиялық («Фенербахче») жағында орналасуына байланысты ол Құрлықаралық дерби (Kıtalar Arası Derbi) деп аталады. Жанкүйерлер дербиде жеңбей алынған чемпиондықты мәнсіз санайтынын жиі айтады. Дерби күндері стадион маңындағы кептеліс, толық толған трибуналар, қызу қолдау мен ойын алдындағы хореографиялық көріністер тән. Алауларды, түтінді, барабандарды, тулар мен алып постерлерді пайдалана отырып, жанкүйерлер қонақтарды «тозаққа қарсы алады». Басқа Стамбұл дербилеріне «Истанбул Башакшехир» және «Касымпаша» командаларымен кездесулер жатады, бірақ олардың маңызы үлкен үштік дербилерімен салыстыруға келмейді.

Клуб тарихында түрік футболында із қалдырған көптеген футболшы ойнады. Олардың арасында Аслан (Арыстан) лақабымен танылған Нихат Бекдик; 1930 жылдардың ұлттық қаһарманы Эшфак Айкач; 21 жасында қайтыс болған Бодури; бір матчта 14 гол соғып ішкі рекорд орнатқан Мехмет Леблеби; 1950 жылдары әрі бапкер, әрі ойыншы болып екі рөлде де табысқа жеткен, Баба лақабымен белгілі Гүндүз Кылыч; Бүлент және Реха Экен ағайындылары; 1954 жылғы Әлем кубогында үш гол соққан Суат Мамат; Джошкун Өзары; «Берлин пантерасы» атанған қақпашы Тургай Шерен; Галатасарай мен Түркия ұлттық құрамасының ұзақ жылдар капитаны болған, 2000 жылы клуб бапкері ретінде УЕФА Кубогын жеңген Фатих Терім; Түркия Суперлигасының алты мәрте үздік бомбардирі Метин Октай; Суперлига тарихындағы ең көп гол авторы (249) Хакан Шюкюр; пенальти қағуымен танылған қақпашы Зоран Симович; клуб үшін рекордтық 342 матч өткізген Джүнейт Танман; 1988 жылғы Еуропаның «Алтын бутсасын» Галатасарай құрамында иеленген Танжу Чолак; айыппұл соққыларының шебері, албан Джевад Прекази; Әлем кубогының чемпионы, бразилиялық қақпашы Клаудио Таффарел; кейбіреулер әлі күнге дейін Түркияда ойнаған үздік шетелдік деп санайтын румын Георге Хаджи; жанкүйерлер «Супер Марио» атаған, 2000 жылғы УЕФА Суперкубогында «Реалға» қарсы матчта клубтың екі голын да соққан бразилиялық шабуылшы Марио Жардел; сол кездесуде үздік ойыншы атанған және 2022 жылдан бері клубтың бас бапкері болып жұмыс істеп жүрген Окан Бурук.

Галатасарайдың жасөспірімдер жүйесі Түркиядағы ең табысты құрылымдардың бірі саналады. Бөлімнің орталығы — Флоряда орналасқан Гүндүз Кылыч атындағы жасөспірімдер базасы. Галатасарайдың U21 командасы Түркия жасөспірімдер лигасын үш рет жеңіп алды. Клубтың футбол академиясы 7 пен 15 жас аралығындағы балаларды дайындайды және Түркиямен қатар Австралия, Германия, Бельгия және Ұлыбританиядағы базаларды қоса алғанда 79 нүктеде жұмыс істейді.