Грузия тарихы

Грузияға футболды ХХ ғасырдың басында ағылшын матростары әкелген. Поти мен Батуми портына тоқтаған британ кемелерінің экипаждары өзара матчтар өткізіп, бұл лело бурти ойыншыларының назарын аударды, олар жаңа ойынды тез қабылдап алды. Елдегі алғашқы футбол матчының нақты күні белгісіз, ал футбол туралы грузин баспасөзінде тұңғыш рет 1890 жылы жазылды.

1923–1990 жылдары грузин футболшылары КСРО құрамасында өнер көрсетті, олардың екеуі — Муртаз Хурцилава мен Александр Чивадзе — әртүрлі кезеңде команда капитаны болды. Слава Метревели 1960 жылғы Еуропа ұлттар кубогының финалында гол соқты. КСРО құрамасында ойнаған ең танымал грузин футболшыларының бірі — капитан болған және 1966 жылғы әлем чемпионатында команданың төртінші орынға шығуына елеулі үлес қосқан Муртаз Хурцилава. Сондай-ақ Виталий Дараселия, Давид Кипиани, Рамаз Шенгелия және Владимир Гуцаев есімдері белгілі болды.

Кеңестік кезеңнің басында Грузия Закавказье чемпионатына қатысты. 1926 жылғы турнирді өзі қабылдап, Тбилисиде Әзербайжаннан 2:4 есебімен ұтылды, ал екінші матчта Арменияны 7:0 жеңіп, тұңғыш жеңісін тіркеді. Кейін 1927 және 1928 жылғы додаларды да үйінде өткізіп, 1928 жылы Арменияны 5:1, Әзербайжанды 6:0 жеңіп, чемпион атанды. Алты жылдық үзілістен соң 1934 жылы Әзербайжандағы жарысқа қатысып, 1935 жылы қайтадан үйінде өткен чемпионатта жеңіске жетті. Барлығы Закавказье чемпионатын үш рет — 1928, 1934 және 1935 жылдары жеңіп алды, ал 1998 жылы Мальтадағы халықаралық турнирде де бірінші орын алды.

Құраманың қазіргі тарихы 1990 жылы басталды: 27 мамырда ұлттық стадионда шақыруды қабылдаған алғашқы ел — Литваның құрамасымен өткен матч 2:2 есебімен тең аяқталды, команданы Гиви Нодия бапкерлік етті. Бұл 1991 жылғы 9 сәуірде тәуелсіздік жарияланғанға дейінгі жалғыз кездесу болды, көп ұзамай Молдовамен тағы бір жолдастық ойын өтті. Ресми түрдегі алғашқы матчта 1992 жылғы 2 қыркүйекте Каунаста Литвадан 0:1 есебімен жеңілді, ал құрама тарихындағы тұңғыш голды сол жылдың 17 қыркүйегінде Әзербайжанға қарсы ойында Давид Кизилашвили соқты.

Грузия Еуро-1996-дан бастап барлық ірі турнирлердің іріктеу кезеңіне қатысты. Бірінші турнирлік матчында 1994 жылғы қыркүйекте Молдовадан 0:1 есебімен ұтылғанымен, топта Молдова, Уэльс және Албаниядан озып, үшінші орын алды, екінші орындағы Болгариядан жеті ұпай қалыс қалды. 1998 жылғы Франциядағы әлем чемпионатының іріктеуінде 10 ұпай жинап, Польшамен ұпай саны тең күйде төртінші орынға тұрақтады. Сол кезде, 1998 жылғы қыркүйекте, команда ФИФА рейтингінде 42-орынға көтерілді — бұл оның ең жоғары көрсеткіші; ФИФА-ға қабылданған сәтте Грузия 156-орында тұрған еді.

2000-жылдары құрама іріктеу кезеңдерінен шыға алмады. Еуро-2000-ның іріктеуінде бір жеңіс, екі тең ойын тіркеп, бес ұпаймен топ соңында қалды. Еуро-2004-тің іріктеуінде жеті ұпаймен бесінші (соңғы) орын алғанымен, Малхаз Асатианидің голымен Ресейді жеңді. 2006 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде үйде Албанияны 2:0, қонақта Қазақстанды 2:1 жеңіп, жеті команданың ішінде 10 ұпаймен алтыншы болды. Еуро-2008-нің іріктеуінде де 10 ұпаймен алтыншы орын алды: үйде Шотландияны 2:0, Фарер аралдарын қонақта 6:0, үйде 3:1 есебімен ұтты.

2008 жылғы тамызда құраманы Эктор Купер басқарды, бірақ 2010 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде команда бірде-бір жеңіске жете алмай, үш ұпаймен соңғы орында қалды. Купер келісімшартын ұзартпады, 2009 жылғы 6 қарашада бас бапкер болып Темур Кецбая тағайындалды. Ол Еуро-2016-ның іріктеуінде 2014 жылғы 14 қарашада үйде Польшадан 0:4 есебімен ұтылғаннан кейін қызметінен кетті; мұны матч нәтижесіне қарамастан істейтінін алдын ала айтқан болатын. 2016 жылғы маусымда Грузия Еуро-2016 алдындағы соңғы жолдастық ойында екі мәрте қатарынан Еуропа чемпионы атанған Испанияны 1:0 есебімен жеңді.

2018 жылы Грузия жаңадан бастау алған УЕФА Ұлттар лигасында дивизионын ауыстырған алғашқы команда болды. Ол турнирдің D лигасындағы тұңғыш голды Қазақстанда өткен матчта соғып, кейін Латвияны екі рет және Андорраны жеңіп, екі тур қалғанда жоғары дивизионға жолдама мен тарихындағы алғашқы плей-офф құқығын қамтамасыз етті. Еуро-2020-ның іріктеуі сәтсіз өтті: екі жеңістің екеуі де Гибралтардан алынды. Плей-офф жартылай финалында Беларусьті 1:0 жеңгенімен, шешуші матчта үйінде Солтүстік Македониядан ұтылып, ірі турнирде тұңғыш рет өнер көрсету мүмкіндігінен айырылды.

Кейінгі жылдары команда айтарлықтай ілгеріледі: 2021 жылғы 11 қарашада 2022 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде Швецияны 2:0 жеңді, ал 2022/23 маусымындағы Ұлттар лигасы C дивизионының 4-тобында жеңіске жетіп, B дивизионына көтерілді әрі тарихындағы екінші плей-офф жолдамасын алды. Плей-оффта Люксембургті 2:0 ұтты, финалда Грекиямен негізгі уақыт 0:0 аяқталып, айып добын соғу сериясында 4:2 есебімен жеңіске жетті. Осылайша Грузия алғаш рет ірі турнирге — Еуро-2024-ке жолдама алды.

Еуро-2024-те Грузия F тобында өнер көрсетті. Алғашқы ойында Түркиядан 1:3 есебімен ұтылды, бұл матчта Жорж Микаутадзе Еуропа чемпионаттарының тарихындағы құраманың тұңғыш голын соқты. Чехиямен 1:1 тең ойнаған команда Португалияны 2:0 жеңді — бұл жеңіс Еуропа чемпионаттары тарихындағы ең үлкен сенсациялардың бірі саналды, өйткені қарсыласы ФИФА рейтингінде 68 саты жоғары тұрған еді. Нәтижесінде Грузия дебюттік турнирде 1/8 финалға шықты, онда кейін чемпион атанған Испаниядан 1:4 есебімен жеңілді. Үш гол соққан Жорж Микаутадзе Еуро-2024-тің үздік бомбардирлерінің бірі атанды. Ресей, Украина және Латвиямен қатар Грузия Еуропа чемпионатының финалдық кезеңіне жолдама алған санаулы посткеңестік елдердің бірі, ал әлем чемпионатында әлі ойнаған жоқ.

Құраманың матч саны бойынша рекордшысы — 129 кездесу өткізген Гурам Кашиа, ең көп гол соққан ойыншы — 26 доп авторы Шота Арвеладзе. Гоча Джамараули 12 голдық берілім жасады, қақпашы Георгий Лория 79 матч ойнап, 27 рет қақпасын таза сақтады. Лория сонымен бірге құраманың ең жасамал футболшысы: 2025 жылғы 5 маусымда Фарер аралдарына қарсы ойынға 39 жас 129 күнінде шықты, ал сол матчта 16 жас 275 күнінде алаңға шыққан Саба Харебашвили — ең жас ойыншы. Тарихындағы ең ірі жеңісін Грузия 2023 жылғы 12 қазанда Таиландты 8:0 жеңгенде тіркеді, ол кездесуде Микаутадзе төрт гол соқты; ең ауыр жеңіліс — 2023 жылғы 8 қыркүйектегі Испаниядан 1:7. Команданың ең ұзақ жеңіліссіз сериясы — 11 матч (2021 жылғы қазан — 2022 жылғы қыркүйек), ең ұзақ жеңіс сериясы — 5 матч (1997–1998), ал ең ұзақ жеңіссіз кезеңі 15 кездесуге созылды (2008–2009).