Грекия тарихы

Ресми емес алғашқы ойындар ХХ ғасырдың басында өтті: 1896 жылы Афинадағы Нео Фалирон велодромында грек құрамасы Дания командасынан жеңілді, ал 1906 жылғы Олимпиада ойындарында Афина қаласының құрамасы финалдың бірінші таймында Дания командасынан 9 гол жіберіп, үзілістен кейін ойыннан бас тартты. 1919 жылы Парижде өткен Одақтасаралық ойындарда алғашқы екі кездесуде жиырма гол жіберіп, үшінші матчта Румынияны 3:2 есебімен жеңді. ФИФА бірінші ресми матч деп 1920 жылғы Антверпен олимпиадасындағы Швециядан 0:9 есебімен жеңілген кездесуді таниды. Бұл жылдардағы белгілі тұлғалар — ойыншы әрі кейіннен бапкер болған Йоргос Калафатис пен Яннис Андрианопулос.

Ұлттық құраманың алғашқы ресми матчы 1929 жылғы 7 сәуірде Пирейде өтті: Грекия Италияның екінші құрамасынан 1:4 есебімен жеңілді, еліміздің тарихындағы алғашқы ресми голды Альберто Нахмиас соқты. Тарихтағы ең ірі жеңіс — 1949 жылғы 25 қарашада Афинада Сирияны 8:0 есебімен ұтуы, ең ауыр жеңіліс — 1938 жылғы 25 наурызда Будапештте Венгриядан 1:11 есебімен ұтылуы.

1929–1936 жылдары Грекия алты рет Балқан кубогына қатысты, ең жақсы нәтижесі — 1934–1935 жылғы турнирдегі екінші орын, Югославиядан бір ұпай артта қалды. Бұл кезеңдегі көрнекті ойыншы — Балқан кубогында 7 гол соққан Костас Хумис. 1949–1958 жылдары команда үш Жерорта теңізі кубогына қатысып, 1950–1953 жылғы турнирде Италияның екінші құрамасынан бір ұпай артта қалып, екінші орын алды; сол турнирдің үздік бомбардирі Георгиос Даривас болды (4 гол, оның ішінде Түркияға соққан хет-трик). 1951 жылы Александрияда өткен Жерорта теңізі ойындарының футбол турнирінің алғашқы розыгрышында Грекия Сирия мен үй иесі Мысырды жеңіп, чемпион атанды, Никос Лекацас 4 голмен үздік бомбардир болды. Кейін құрама 1991 жылы Афинада да алтын медаль, 1997 жылы Бариде қола медаль жеңіп алды.

Кейінгі онжылдықтарда елдегі экономикалық және әлеуметтік жағдай құраманың дамуына мүмкіндік бермеді. Ең жақсы сәттерде Грекия 1970 және 1978 жылғы әлем чемпионаттарына іріктеуден аз ғана айырмашылықпен өте алмай қалды; сол буында Мимис Домазос, Йоргос Сидерис, Йоргос Кудас және Мимис Папаиоанну сияқты ойыншылар болды.

Алкетас Панагульястың жетекшілігімен Грекия 1980 жылы Италияда өткен Еуропа чемпионатында ірі турнирге алғаш рет қатысты, іріктеуде КСРО мен Венгрия бар топты бірінші орынмен аяқтады. Финалдық кезеңде Нидерландыдан 0:1, Чехословакиядан 1:3 есебімен жеңіліп, болашақ чемпион Батыс Германиямен 0:0 тең ойнады.

Одан кейін команда қатарынан алты ірі турнирге іріктеуден өте алмады, дегенмен Италиямен қонақта тең ойнау, Венгрияны қонақта 3:2 жеңу, Англиямен қонақта 0:0, Польшаны 1:0 ұту сияқты күтпеген нәтижелер болды. 1994 жылғы АҚШ-тағы әлем чемпионатына іріктеуді Грекия топта бірінші орынмен әрі жеңіліссіз аяқтап, тарихында тұңғыш рет әлем біріншілігіне жолдама алды. Алайда финалдық кезеңде Аргентинадан 0:4, Болгариядан 0:4, Нигериядан 0:2 есебімен ұтылып, бірде-бір гол соға алмай, 10 гол жіберіп, турнирден шықты. Панагульяс іріктеуде ойнаған, бірақ жасы ұлғайған футболшыларды алғаны үшін сынға ұшырады.

Кейінгі жылдары да сәтсіздіктер жалғасты: 1996 жылғы Еуропа чемпионатына іріктеуде үшінші орын, 1998 жылғы әлем чемпионатына іріктеуде Хорватиядан бір ұпай артта қалу, 2000 жылғы Еуро іріктеуінде үйде Латвиядан жеңіліп, тағы үшінші орын. 2002 жылғы әлем чемпионатына іріктеуде төртінші орын алғаннан кейін Василиос Даниил қызметінен босатылып, оның орнына Отто Рехагель келді.

2004 жылғы Еуропа чемпионаты Грекия футболының тарихындағы ең биік шыңы болды. Іріктеуді Испания мен Украинадан 0:2 есебімен жеңілумен бастаған команда қалған алты матчты жеңіп (оның ішінде Сарагосада Испанияны 1:0 ұтып), 24 жылдан кейін ірі турнирге оралды. Турнир алдында Грекияның чемпион болу мүмкіндігі 150-ге 1 деп бағаланған еді. Топта үй иесі Португалияны 2:1 жеңіп (Йоргос Карагунис пен Ангелос Басинастың голдары), Испаниямен 1:1 тең ойнап, Ресейден 1:2 жеңілсе де, соғылған гол санымен келесі кезеңге шықты. Ширек финалда әрекеттегі чемпион Францияны Ангелос Харистеастың голымен 1:0 жеңіп, бір турнирде әрі үй иесін, әрі әрекеттегі чемпионды жеңген тұңғыш команда атанды. Жартылай финалда Чехияны қосымша уақыттың бірінші таймының соңғы минутында Траянос Делластың "күміс голымен" ұтты. Финалда қайтадан Португалиямен кездесіп, 57-минутта Басинастың бұрыштамасынан кейін Харистеас бас гол соғып, 1:0 есебімен жеңіске жетті. Капитан Теодорос Загоракис турнирдің үздік ойыншысы атанды.

Жеңістен кейін Грекия ФИФА рейтингінде 2004 жылғы маусымдағы 35-орыннан шілдеде 14-орынға көтерілді. Чемпиондар пошта маркаларында бейнеленді, Грекия президенті Константинос Стефанопулостан және Афина архиепископы Христодулостан медаль алды, әуежайдан Панафинаик стадионына дейінгі жолда халық оларды қарсы алды. Команда 2005 жылы Laureus сыйлығының "Жыл командасы" номинациясын жеңіп алды, сондай-ақ 2004 жылы World Soccer нұсқасы бойынша жылдың командасы атанды.

Еуропа чемпионы ретінде Грекия 2005 жылы Германияда өткен ФИФА Конфедерациялар кубогына қатысты: Бразилиядан 0:3, Жапониядан 0:1 жеңіліп, Мексикамен 0:0 тең ойнап, топта соңғы орын алды. 2006 жылғы әлем чемпионатына іріктеуде төртінші орында қалды. 2008 жылғы Еуропа чемпионатына іріктеуді топта бірінші орынмен, барлық командалар ішіндегі ең көп ұпаймен (31) аяқтады, бірақ финалдық кезеңде үш матчтың үшеуінен де жеңіліп, келесі Еуропа чемпионатында бірде-бір ұпай ала алмаған тұңғыш әрекеттегі чемпион болды.

2010 жылғы әлем чемпионатына іріктеуде Теофанис Гекас 10 матчта 10 гол соғып, Еуропадағы үздік бомбардир атанды; стыковкалық кезеңде Украинаны жеңіп (0:0 және 1:0), команда ЮАР-дағы турнирге жолдама алды. Онда Оңтүстік Кореядан 0:2 жеңілген соң, Нигерияны 2:1 ұтты: Димитрис Салпингидис әлем чемпионаттарындағы Грекияның тұңғыш голын соқты, жеңісті голды Василис Торосидис есепке қосты. Аргентинадан 0:2 жеңіліп, команда топта үшінші орын алды, ал Отто Рехагель турнирден кейін қызметінен кетті.

Жаңа бапкер Фернандо Сантуштың тұсында команда алғашқы 17 матчында жеңіліс таппай, клуб рекордын жаңартты және ФИФА рейтингінде 12-орыннан 8-орынға көтеріліп, тарихындағы ең жоғары көрсеткішке жетті. 2012 жылғы Еуропа чемпионатына іріктеуді жеңіліссіз, F тобының жеңімпазы ретінде аяқтады. Финалдық кезеңде ашылу матчында үй иесі Польшамен 1:1 тең ойнап (азшылықта қалса да), Чехиядан 1:2 жеңілді, бірақ соңғы турда Ресейді Карагунистің голымен 1:0 ұтып, ширек финалға шықты. Онда Германиядан 2:4 есебімен ұтылды.

2014 жылғы әлем чемпионатына іріктеуде Грекия Босния және Герцеговинадан соғылған голдар айырмасымен қалып, екінші орын алды, стыковкалық матчтарда Румынияны жалпы есеппен 4:2 жеңді (Костас Митроглу үш гол соқты). Бразилиядағы турнирде Колумбиядан 0:3 жеңіліп, Жапониямен 0:0 тең ойнап, соңғы матчта Кот-д'Ивуарды 2:1 ұтты — жеңісті голды қосымша уақытта пенальтиден Йоргос Самарас соқты, осылайша команда тарихында тұңғыш рет плей-оффқа шықты. 1/8 финалда Коста-Рикамен негізгі уақыт 1:1 аяқталды (Сократис Папастатопулостың голы), қосымша уақыттан кейін пенальти сериясында Грекия 3:5 есебімен ұтылды.

2014 жылғы шілдеде команданы Клаудио Раньери басқарды, бірақ үйде Фарер аралдарынан жеңілгеннен кейін сол жылдың қарашасында қызметінен босатылды; оның орнына Серхио Маркарян келді. 2016 жылғы Еуропа чемпионатына іріктеуде Грекия тобында соңғы орын алды. 2018 жылғы әлем чемпионатына іріктеуде екінші орынды иеленіп, стыковкалық матчтарда Хорватиядан (1:4 және 0:0) ұтылды. 2020 жылғы Еуропа чемпионатына іріктеуде үшінші орын алды. 2022 жылғы әлем чемпионатына іріктеуде Испаниямен қонақта 1:1 тең ойнап, Швецияны үйде 2:1 жеңсе де, топтан шыға алмады.

Гус Пойеттің басшылығымен команда 2022–2023 жылғы Ұлттар лигасының C дивизионында топ жеңімпазы атанып, B лигасына көтерілді. 2024 жылғы Еуропа чемпионатына іріктеуде топта үшінші орын алып, Ұлттар лигасындағы нәтижесі арқасында плей-оффқа шықты: жартылай финалда үйде Қазақстанды 5:0 жеңіп, финалда Грузиядан қонақта пенальти сериясында 2:4 есебімен ұтылды.

2024 жылдан бастап құраманы Иван Йованович басқарады. Ұлттар лигасының жаңа розыгрышында Грекия 10 қазан 2024 жылы "Уэмблиде" Англияны 2:1 жеңді — екі голды да Вангелис Павлидис соқты және оларды марқұм Джордж Болдоктың рухына арнады. Топта екінші орын алған команда көтерілу плей-оффында Шотландиямен кездесті: Пирейдегі "Караискакисте" 0:1 жеңілгенімен, Глазгодағы "Хэмпден Паркте" 3:0 жеңіске жетіп (жалпы есеп 3:1), тарихында тұңғыш рет A дивизионына көтерілді. Сол матчтағы бастапқы құрамның орташа жасы 22,7 жыл болды, ал голдарды Яннис Константелияс, Константинос Карецас және Христос Цолис соқты; Карецас Ламин Ямалдың көрсеткішін жаңартып, Ұлттар лигасы тарихындағы ең жас автор атанды.

Грекия тарихының көп бөлігінде үй матчтарын Афина мен оның маңындағы әртүрлі стадиондарда өткізді. 1929 жылдан бастап 33 жыл бойы негізгі алаңы "Леофорос Александрас" болды, 1964 жылдан "Караискакис", 1966 жылдан Салоникидегі "Кафтанзоглио" пайдаланыла бастады. 1983 жылғы 16 қарашада ел аумағындағы ең үлкен Афина олимпиада стадионы (ОАКА) алғаш рет құраманы қабылдады және 1980–1990 жылдары негізгі алаң болды. 2004 жылдан 2017 жылға дейін негізгі үй алаңы қайта жаңартылған "Караискакис" болды, кейін команда ОАКА-ға оралды, ал 2024 жылғы Ұлттар лигасы кампаниясында қайтадан Пирейдегі "Караискакиске" көшті, ол 2024 жылдан ұлттық арена деп жарияланды.

Команданың дәстүрлі түстері — Грекия туынан алынған көк пен ақ. Басында негізгі форма көк болса, 2004 жылғы Еуропа чемпионатынан кейін ақ түс басым болды. 2013 жылы федерация Nike компаниясымен ынтымақтастық туралы хабарлады. Грекияны бұқаралық ақпарат құралдары мен жанкүйерлер жай ғана Этники (Ұлттық) деп атайды, сондай-ақ ту түстеріне байланысты Галанолефки (Көгілдір-ақ) лақап аты бар. Үшінші лақап ат — Пиратико (Қарақшы кемесі) — 2004 жылғы Еуропа чемпионатының ашылу салтанатында пайдаланылған XVI ғасырдағы кеменің көшірмесіне байланысты пайда болды: радиокомментатор Йоргос Хелакис "португалдықтар осындай кемемен келген екен, бізге де қарақшы болып, жеңісті ұрлау керек" деген еді.

Грекияның негізгі тарихи қарсыласы — Түркия: екі команда 13 рет кездесіп, грекиялықтар үш жеңіске жетті, үш рет тең ойнады, жеті рет ұтылды. Бұл текетірес екі ел арасындағы саяси даулармен, Кипр мәселесімен және клубтар матчтарындағы оқиғалармен өршіген, әлемдегі ең шиеленісті халықаралық бәсекелестіктердің бірі ретінде сипатталады. Екінші принципті қарсылас — Румыния: барлық турнирлерде 36 матч өткен, Грекия 8, Румыния 18 рет жеңген, 10 ойын тең аяқталған.

Ұлттық құраманың рекордшысы — 139 матч өткізген Йоргос Карагунис, ал үздік бомбардир — 29 гол соққан Никос Анастопулос. ФИФА рейтингіндегі ең жоғары орын — 8-орын (2008 жылғы сәуір және 2011 жылғы қазан), ең төмені — 66-орын (1998 жылғы қыркүйек).