Венгрия тарихы

Австрия мен Венгрия Австрия-Венгрия империясының құрамында болғанымен, ХХ ғасырдың басында бөлек футбол федерациялары мен құрамаларын құрды. Венгрияның алғашқы ресми кездесуі 1902 жылғы 12 қазанда Венада Австриямен өтіп, 0:5 есебімен жеңіліспен аяқталды. Венадағы сол ойын екі британдық емес еуропалық құраманың арасындағы тұңғыш халықаралық кездесу болып саналады.

Құрама 1912 жылы Стокгольмдегі Олимпиада ойындарында алғаш өнер көрсетті; сапарға шығу үшін қаражат жинауға тура келген команда Англиядан 0:7 ұтылып, жарыстан шықты. Сол Олимпиададан кейін Мәскеуде Ресеймен екі матч өткізіп, 9:0 және 12:0 есебімен жеңді — соңғысы бүгінге дейін құраманың рекордтық жеңісі. Екі ойында Имре Шлоссер жеті гол соқты. Бірінші дүниежүзілік соғыс венгр футболына ауыр соққы болды; соғыс жылдарында Венгрия Австриямен 16 рет кездесті.

1927–1930 жылдары Венгрия Австрия, Чехословакия, Италия және Швейцариямен бірге алғашқы халықаралық турнир саналатын Орталық Еуропа халықаралық кубогіне қатысты. 1927 жылғы 12 маусымда Будапештте Францияны 13:1 есебімен ұтты — бұл да құрама рекорды, онда Йожеф Такач алты гол соқты.

Әлем кубогінде Венгрия 1934 жылы Италияда дебют жасады: Египетті 4:2 ұтып, ширек финалда Австриядан 1:2 жеңілді. 1938 жылғы Францияда өткен әлем кубогінде команда Нидерланд Үндістанын 6:0, ширек финалда Швейцарияны 2:0, жартылай финалда Швецияны 5:1 (Дьюла Женгеллер хет-трик жасады) ұтып финалға шықты, бірақ Парижде Италиядан 2:4 есебімен жеңілді.

1950-жылдардағы құрама Ференц Пушкаш, Шандор Кочиш, Йожеф Божик және Нандор Хидегкути сияқты ойыншылармен Aranycsapat («Алтын команда»), немесе «Керемет мадьярлар» деген атқа ие болды. 1950 жылғы 14 мамырдан 1956 жылғы 19 ақпанда Түркиядан 1:3 жеңілгенге дейін команда 43 жеңіс, 6 тең ойын жинап, бірде-бір ұтылыс көрмеді. 1952 жылы Хельсинки Олимпиадасында Румынияны, Италияны, Түркияны және Швецияны ұтып, финалда Югославияны 2:0 жеңіп, алғашқы олимпиадалық алтынын алды.

1953 жылғы 25 қарашада Лондондағы «Уэмбли» стадионында 105 000 көрермен алдында Венгрия Англияны 6:3 жеңді — бұл кездесу кейін «Ғасыр матчы» атанды, ал Венгрия 90 жыл бойы үйінде жеңілмеген ағылшындарды өз алаңында ұтқан Ұлыбритания мен Ирландиядан тыс алғашқы команда болды. 1954 жылғы 23 мамырда Будапештте Англия 1:7 есебімен ойсырады — бұл күні күнге дейін ағылшындар тарихындағы ең ірі жеңіліс. Венгрияда сол матч туралы «ағылшындар бір аптаға келіп, жеті-бірмен кетті» деген сөз ойнатылған қанатты сөз қалды.

1954 жылғы Швейцариядағы әлем кубогінде Венгрия Оңтүстік Кореяны 9:0, Батыс Германияны 8:3, ширек финалда Бразилияны 4:2, жартылай финалда Уругвайды қосымша уақытта 4:2 жеңді. Бернде өткен финалда қайтадан Батыс Германиямен кездесіп, 2:0 алға шыққанымен, 2:3 есебімен ұтылды — немістер бұл кездесуді «Берн кереметі» деп атады. Уругвайды жеңгеннен кейін команда 2230 ұпаймен Elo рейтингінің тарихтағы ең жоғары көрсеткішіне жетті, ал 1950 жылдың 14 мамырынан 1954 жылдың 4 шілдесіне дейінгі 31 матчтық жеңіліссіз сериясы футбол тарихындағы ең ұзақтардың бірі саналады.

1956 жылғы революция Мельбурн Олимпиадасының қарсаңында басталды; титулды қорғаушы ретінде іріктеуден өткен құрама турнирден алынды, ал бірқатар ойыншы шетелде қалды. Бұл «Алтын команданың» нақты соңы болды: Пушкаш Мадридтің «Реалына» ауысып, кейін Испания құрамасында ойнады, Кочиш пен Цибор «Барселонаға» кетті. 1958 жылғы Швециядағы әлем кубогінде Венгрия топтан шыға алмай, Уэльстен қосымша матчта ұтылды.

1960-шы жылдары команда Олимпиадаларда табысты өнер көрсетті: 1960 жылы Римде қола, 1964 жылы Токиода (финалда Чехословакияны 2:1) және 1968 жылы Мехикода (финалда Болгарияны 4:1) алтын жүлде жеңіп алды. Осылайша Венгрия олимпиадалық футболдың ең титулды командаларының біріне айналды. 1964 жылы Испанияда өткен Еуропа ұлттар кубогінде жартылай финалда Испаниядан қосымша уақытта 1:2 ұтылып, үшінші орын үшін матчта Данияны 3:1 жеңді — бұл құраманың Еуропа чемпионаттарындағы ең жоғары жетістігі. 1962 жылғы Чилидегі әлем кубогінде Венгрия топта бірінші орын алды (Англияны 2:1, Болгарияны 6:1 ұтып), ширек финалда Чехословакиядан 0:1 ұтылды. 1966 жылы Англияда Бразилияны жеңгенімен, ширек финалда КСРО-дан 1:2 жеңілді. Флориан Альберт 1967 жылы Еуропаның үздік футболшысы атанды; 1958–1974 жылдары 351 матчта 255 гол соқты.

1970 жылғы әлем кубогіне іріктеуде Чехословакиядан қосымша матчта 1:4 жеңілу ұзаққа созылған құлдыраудың басы болып саналады. 1972 жылы Мюнхен Олимпиадасында Венгрия финалда Польшадан 1:2 ұтылып, күміс жүлдегер атанды, сол жылғы Еуропа чемпионатында төртінші орын алды. 1978 жылғы Аргентинадағы әлем кубогінде үш матчтың үшеуінен де жеңілді. 1982 жылы Испанияда Сальвадорды 10:1 есебімен ұтты — бұл ерлер әлем кубогі тарихындағы ең ірі есеп, алайда команда топтан шыға алмады. 1986 жылғы Мексикадағы турнир құраманың әлем кубогіндегі соңғы қатысуы болды.

1990-шы жылдары Венгрия ірі турнирлерге іліге алмады; жалғыз жетістігі — 1996 жылғы Атланта Олимпиадасына қатысу. 1996 жылы команда ФИФА рейтингіндегі ең төменгі 87-орынға түсті. Коммунистік режимнің құлауы «Ференцварош», «Уйпешт» сияқты клубтарды қаржылық дағдарысқа ұшыратты, ал Босман ережесінен кейін венгр клубтары батыс еуропалық клубтармен бәсекелесе алмай қалды. 1993 жылы ұлттық құраманы Ференц Пушкаш басқарды, бірақ ол бар болғаны төрт матчқа жетекшілік етті. 2009 жылы Венгрияның 20 жасқа дейінгі құрамасы Египеттегі әлем чемпионатында қола жүлде алды.

Құраманың қайта өрлеуі 2010-шы жылдары басталды. 2013 жылы Нидерландыдан 1:8 ұтылу (ұлттық антирекордқа теңелген есеп) бас бапкер Шандор Эгервари отставкасына әкелді. 2015 жылғы 15 қарашада Бернд Шторк басқарған Венгрия плей-офф матчтарында Норвегияны екі ойында да ұтып, 44 жылдан кейін алғаш рет Еуропа чемпионатына, 30 жылдан кейін алғаш рет ірі турнирге жолдама алды. УЕФА Евро-2016-да команда Австрияны 2:0 жеңіп, Исландиямен тең ойнап, болашақ чемпион Португалиямен 3:3 ойнады және топтан 1/8 финалға шықты — бұл 40 жылдан астам уақыттағы ең үздік көрсеткіш.

2018 жылдың маусымынан бастап құраманы Марко Росси басқарады. Оның тұсында Венгрия Ұлттар лигасының В дивизионына, кейін 2022/23 маусымында А дивизионына көтерілді, 2020 жылы плей-оффта Болгарияны 3:1, Исландияны 2:1 ұтып, Евро-2020-ға жолдама алды. 2021 жылы өткен сол турнирде Венгрия Португалия, Франция және Германиямен бір топқа түсіп, соңғы екеуімен тең ойнап, екі ұпай жинады.

2022 жылғы Ұлттар лигасының А дивизионында Венгрия қайтадан Италия, Германия және Англиямен бір топта ойнады. Доминик Соболаи пенальтиден соққан голымен үйде Англияны 1:0 ұтып, маусымның маңызды нәтижелерінің бірін көрсетті, кейін Вулверхэмптонда Англияны 4:0 жеңді, ал Лейпцигте Германияны 1:0 ұтты — жеңіс голын карьерасын аяқтап жатқан Адам Салаи соқты. Соңғы турда «Пушкаш Аренада» Италиядан 0:2 жеңіліп, құрама финалдық кезеңге шыға алмады.

Евро-2024 іріктеуінде Венгрия жеңіліссіз өтіп, соңғы турда Черногорияны ұтып, турнирге жолдама алды. Германияда өткен финалдық кезеңде команда Швейцариядан 1:3, үй иесі Германиядан 0:2 ұтылып, Шотландияны Кевин Чоботтың 100-минуттағы голымен 1:0 жеңді, бірақ топтан шыға алмады. 2024/25 маусымында Ұлттар лигасының А дивизионында Нидерландымен екі рет тең ойнағанымен, өту матчтарында Түркиядан екі ойынның жалпы есебімен 1:6 жеңіліп, В дивизионына түсті.

Венгрияның ең ірі жеңістері — 1912 жылы Мәскеуде Ресейді 12:0, 1927 жылы Будапештте Францияны 13:1 және 1950 жылы Албанияны 12:0 ұтуы. Ең ірі жеңілістері — 1912 жылы Стокгольмде Англиядан 0:7, 1941 жылы Кёльнде Германиядан 0:7 және 2013 жылы Амстердамда Нидерландыдан 1:8. Жалпы он ел өз тарихындағы ең ірі жеңілісін дәл Венгриядан көрген. Гуштав Шебеш 30 матчтан астам жұмыс істеген бапкерлер арасында ең жоғары жеңіс пайызын көрсетті — 72% (49 жеңіс, 12 тең ойын, 7 жеңіліс).

Құрама тарихында ең көп матч өткізген ойыншы — Балаж Дзуджак (109 кездесу), ең көп гол соққан — Ференц Пушкаш (84 гол). ИФФХС Пушкашты ХХ ғасырдың ең нәтижелі халықаралық голшысы деп таныды, ал ФИФА оның құрметіне жыл бойындағы ең әдемі гол үшін берілетін Пушкаш атындағы сыйлықты тағайындады. 2010-шы жылдары команда капитандығын Доминик Соболаи атқарады.

Құраманың лақап аттары — Magyarok (мадьярлар), Nemzeti Tizenegy (Ұлттық он бірлік) және Trikólor. Дәстүрлі үй формасы — шие түсті жейде, ақ шорт және жасыл гетр; бұл түстер Венгрия туын білдіреді. Жейденің сол жағында, жүрек тұсында елтаңба орналасқан. Форма жеткізушісі — Adidas.

Құраманың басты қарсыласы — көршілес Румыния. Бәсекелестік Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Трианон келісімімен байланысты, сол кезде Венгрия Трансильваниядан айырылған. Екі елдің жанкүйерлері арасындағы кездесулер жиі төбелеспен аяқталады. Австриямен матчтар саны бойынша Венгрия – Австрия жұбы әлемдегі ең жиі өткен халықаралық кездесулер қатарында екінші орында (Аргентина – Уругвайдан кейін). Құраманың ресми жанкүйерлер тобы — 2009 жылы құрылған «Карпат бригадасы»; топ 2013 және 2015 жылдары Румыния матчтары кезіндегі тәртіпсіздіктерімен де белгілі болды. Командаға қолдау Трансильвания, Словакия, Воеводина, Закарпатье және Батыс Еуропадан да келеді.

Ұлттық құраманың бұрынғы үй алаңы — 1948–1953 жылдары еріктілердің күшімен салынған, бастапқы сыйымдылығы 100 000-нан асқан Ференц Пушкаш атындағы стадион (Непштадион) болды. Құрама онда соңғы ойынын 2014 жылғы 7 маусымда Қазақстанға қарсы өткізіп, 3:0 жеңді. 2014–2019 жылдары команда «Ференцварош» клубының «Групама Арена» стадионында ойнады, ал 2019 жылғы 15 қарашада «Пушкаш Арена» Уругвайға қарсы матчпен ашылды.