Италия тарихы

Италияны халықаралық футболдағы ең жетістікті құрамалардың бірі санайды. Ол әлем чемпионатын төрт рет (1934, 1938, 1982 және 2006 жылдары) жеңіп алды және атағын сәтті қорғаған алғашқы команда болды, ал 1970 және 1994 жылдары финалда жеңіліп қалды. Еуропа чемпионатында екі рет (1968 және 2020) топ жарды, 2000 және 2012 жылдары күміс жүлдегер атанды, 1936 жылы Олимпиада футбол турнирінде алтын медаль алды. Сондай-ақ ФИФА Конфедерациялар кубогында (2013) және УЕФА Ұлттар лигасында (2021, 2023) үшінші орынға ие болды. ФИФА рейтингінің бірінші сатысына 1993 және 2007 жылдары көтерілді.

Италия құрамасын құруға алғашқы әрекет 1899 жылғы 30 сәуірде жасалды: Турин қаласында италиялық құрама швейцариялықтардан 0:2 есебімен ұтылды. Ал ресми түрдегі тұңғыш кездесу 1910 жылғы 15 мамырда Миланда өтті: Италия Франция құрамасын 6:2 есебімен жеңді, команда тарихындағы алғашқы голды Пьетро Лана соқты, ал алғашқы капитан Калі болды. Ресми турнирлердегі тұңғыш жетістік — 1928 жылғы Амстердам Олимпиадасындағы қола жүлде: жартылай финалда Уругвайдан ұтылған италиялықтар Египетті 11:3 есебімен ұтып, үшінші орынды иеленді. Орталық Еуропаның халықаралық кубогында 1927–1930 және 1933–1935 жылдары бірінші орын алды, ал 1936 жылғы Берлин Олимпиадасында финалда Австрияны қосымша уақытта 2:1 есебімен жеңіп, алтын медальға қол жеткізді.

1930 жылы Уругвайда өткен тұңғыш әлем чемпионатына қатысудан бас тартқан Италия 1934 және 1938 жылғы әлем біріншіліктерін қатарынан жеңіп алды. Бұл табыстар бас бапкер Витторио Поццо мен Джузеппе Меаццаның есімімен байланысты. 1934 жылғы әлем чемпионатын Италия өзі қабылдады: Римде АҚШ-ты 7:1 есебімен ұтып, турнирдегі алғашқы матчын өткізді, ал финалда Чехословакияны қосымша уақытта 2:1 есебімен жеңді (голдарды Раймундо Орси мен Анджело Скьявио соқты). 1938 жылы финалда Венгрияны 4:2 есебімен ұтты, голдарды екі реттен Джино Колаусси мен Сильвио Пиола дәл жіберді.

1949 жылы бес рет қатарынан Серия А чемпионы атанған «Торинодағы» авиаапаттан құраманың негізгі құрамындағы он бір ойыншының оны қаза тапты. Осал тартқан Италия 1950 жылғы әлем чемпионатында топтық кезеңнен аса алмады, тағы бір апаттан қауіптенген команда турнирге ұшақпен емес, кемемен барды. 1954 және 1962 жылғы әлем біріншіліктерінде де бірінші кезеңнен өтпеді, 1958 жылғы турнирге іріктеуде Солтүстік Ирландиядан 1:2 есебімен ұтылып, жолдама ала алмады. 1960 жылғы тұңғыш Еуропа чемпионатына қатыспады, 1964 жылғы турнир іріктеуінде КСРО құрамасынан ұтылды. 1966 жылғы әлем чемпионатында басты үміткер саналса да, Солтүстік Корея құрамасынан 0:1 есебімен жеңіліп, бірінші кезеңде жарыспен қоштасты; елге оралғанда ашулы жанкүйерлер команда автобусына жеміс пен шіріген қызанақ лақтырды.

1968 жылы Италия Еуропа чемпионатын өз үйінде қабылдап, тұңғыш қатысуында жеңімпаз атанды. Римдегі финалда Югославиямен қосымша уақыттан кейін 1:1 тең ойнады, ал сол кездегі ереже бойынша қайта матч тағайындалды — бұл Еуропа чемпионаты мен әлем чемпионаты тарихындағы жалғыз қайта ойналған финал. 1968 жылғы 10 маусымда Италия 2:0 есебімен ұтып (голдарды Джиджи Рива мен Пьетро Анастази соқты), кубокты қолға алды. 1970 жылғы әлем чемпионатында Джачинто Факкетти, Джанни Ривера, Джиджи Рива және Роберто Бонинсенья сынды ойыншылардың арқасында команда 32 жылдан кейін финалға шықты. Жартылай финалда Батыс Германияны қосымша уақытта 4:3 есебімен жеңген бұл кездесу «Ғасыр матчы» атанды: жеті голдың бесі қосымша уақытта соғылды. Финалда Италия Бразилиядан 1:4 есебімен ұтылды. Бұл буынның кезеңі 1974 жылғы әлем чемпионатында аяқталды — топтық кезеңнің соңғы матчында Польшадан 1:2 есебімен жеңілген команда жарыстан шығып қалды.

1970 жылдардың екінші жартысында алдымен Фульвио Бернардини, кейін Энцо Беарзот басшылығымен жаңа буын қалыптасты. 1978 жылғы әлем чемпионатында Италия болашақ чемпион әрі үй иесі Аргентинаны жеңген жалғыз команда болды, бірақ үшінші орын матчында Бразилиядан 1:2 есебімен ұтылды. 1980 жылғы Еуропа чемпионатын Италия қабылдады, үшінші орын кездесуінде Чехословакиядан айып добын тебу сериясында 8:9 есебімен жеңілді.

1982 жылғы әлем чемпионатына Италия Серия А-дағы келісімді матчтар мен заңсыз бәс тігу жанжалынан кейін келді — сол істе Паоло Росси сияқты ойыншылар жазаланған болатын. Польша, Перу және Камерунмен үш тең ойыннан соң келесі кезеңге өткен команда баспасөзбен байланысты тоқтатып, мәлімдеме жасауды тек бапкер Беарзот пен капитан Дино Дзоффке тапсырды. Екінші топтық кезеңде Италия Аргентинаны 2:1 есебімен (Марко Тарделли мен Антонио Кабрини), содан кейін Бразилияны 3:2 есебімен жеңді — соңғы матчта Росси хет-трик жасап, 74-минутта шешуші гол соқты. Жартылай финалда Росси тағы екі рет дәл соғып, Польшаны ұтуға жол ашты. 1982 жылғы 11 шілдеде Мадридте өткен финалда Италия Батыс Германияны 3:1 есебімен жеңді: голдарды Росси, Тарделли және Алессандро Альтобелли соқты, ал Пауль Брайтнер жеңілген жақтың есебін ашты. Росси алты голымен «Алтын бутса» мен турнирдің үздік ойыншысына берілетін «Алтын доп» жүлдесін иеленді, ал 40 жастағы капитан-қақпашы Дино Дзофф әлем чемпионы атанған ең жасы үлкен футболшы болды. Кейін Италия 1984 жылғы Еуропа чемпионатына іріктелмей қалды, ал 1986 жылғы әлем чемпионатында 1/8 финалда Франциядан ұтылды.

1986 жылы бас бапкер қызметіне Адзельо Вичини келді. Оның тұсында Вальтер Дзенга мен Джанлука Виалли сынды ойыншылар алға шықты; 1988 жылғы Еуропа чемпионатының жартылай финалында Италия КСРО құрамасынан ұтылды. 1990 жылы ел әлем чемпионатын екінші рет қабылдады. Шабуыл желісінде Сальваторе Скиллачи мен жас Роберто Баджо ойнады, команда алғашқы бес матчта бірде-бір гол жібермеді, алайда Неапольдегі жартылай финалда қолданыстағы чемпион Аргентинадан қосымша уақыттан кейінгі 1:1 есебінен соң айып добын тебу сериясында 3:4 есебімен ұтылды. Бариде өткен үшінші орын кездесуінде Италия Англияны 2:1 есебімен жеңді, Скиллачи алты голымен турнирдің ең нәтижелі ойыншысы атанды.

1992 жылғы Еуропа чемпионатына іріктелмегеннен кейін Вичинидің орнына «Милан» командасының бұрынғы бапкері Арриго Сакки келіп, ойынға жаңа стиль әкелді. 1994 жылғы АҚШ-тағы әлем чемпионатында Италия топтық кезеңнен әрең шықты, бірақ плей-оффта Роберто Баджоның голдарымен Нигерия, Испания және Болгарияны жеңіп, финалға жетті. Лос-Анджелестегі «Роуз Боул» стадионындағы финалда Бразилиямен 120 минут бойы гол соғылмады, ал әлем чемпионаттары тарихында алғаш рет финал айып добын тебу сериясымен шешілді: Италия 2:3 есебімен ұтылды, шешуші допты Баджо қақпа үстінен асырып жіберді.

1996 жылғы Еуропа чемпионатында Италия топтық кезеңнен аса алмады. 1998 жылғы әлем чемпионатында ширек финалда үй иесі әрі болашақ чемпион Франциямен қосымша уақыттан кейін 0:0 тең ойнап, айып добын тебу сериясында 3:4 есебімен жеңілді; бұл турнирде екі гол соққан Баджо үш түрлі әлем чемпионатында дәл соққан жалғыз италиялық футболшы болып қалды. 2000 жылғы Еуропа чемпионатында бұрынғы капитан Дино Дзофф бапқтырған команда финалға шықты: жартылай финалда айып добын тебу сериясында Нидерландыны жеңді, онда қақпашы Франческо Тольдо матч барысында бір, сериясында екі допты қақтырса, Франческо Тотти өз добын «қасық» тәсілімен соқты. Финалда Италия қосымша уақытта «алтын голдан» кейін Франциядан 1:2 есебімен ұтылды, ал бұл жеңілістен соң Дзофф қызметінен кетті.

2000 жылдың шілдесінде құраманы Джованни Трапаттони қабылдады. 2002 жылғы әлем чемпионатына іріктеуден жеңіліссіз өткен Италия финалдық бөлікте дау туғызған кездесулер сериясын өткізді: Хорватиямен матчта ағылшын төрешісі Грэм Полл екі заңды голды есепке алмай, команда 1:2 ұтылды, ал 1/8 финалда үй иесі Оңтүстік Кореядан 1:2 есебімен жеңілді. Сол кездесуде Тотти екінші сары карточка алып, алаңнан шығарылды, ал Дамиано Томмазидің «алтын голы» офсайд деп есептелді. ФИФА президенті Зепп Блаттер төрешілер қателерін мойындағанмен, қастандық туралы айыптауларды жоққа шығарды. 2004 жылғы Еуропа чемпионатында Италия топтан шыға алмады.

Трапаттонидің орнына Марчелло Липпи тағайындалды. 2006 жылғы әлем чемпионатында Италия топта бірінші орын алып, 1/8 финалда Австралияны 1:0, ширек финалда Украинаны 3:0 есебімен жеңді, ал жартылай финалда үй иесі Германияны қосымша уақыттың соңғы минуттарында Фабио Гроссо мен Алессандро Дель Пьероның голдарымен 2:0 есебімен ұтты. 2006 жылғы 9 шілдедегі финалда Франциямен 1:1 тең ойнағаннан кейін (Зинедин Зидан айып добын соқса, Марко Матерацци бұрыштамадан дәл жіберді) Италия айып добын тебу сериясында 5:3 есебімен жеңіп, төртінші әлем чемпионы атағын алды; шешуші допты Гроссо соқты, ал қосымша уақытта Зидан Матерацциға бас соққаны үшін алаңнан қуылған еді. ФИФА турнирдің символикалық құрамасына жеті италиялық футболшыны енгізді, ал Джанлуиджи Буффон үздік қақпашыға берілетін Лев Яшин атындағы жүлдені иеленді: ол жеті матчта екі-ақ гол өткізіп, 460 минут бойы қақпасын таза сақтады.

Әлем чемпионатынан кейін Липпидің орнын Роберто Донадони басты. 2008 жылғы Еуропа чемпионатында Италия ширек финалда айып добын тебу сериясында болашақ чемпион Испаниядан ұтылды, одан соң Липпи қайта тағайындалды. 2009 жылы Италия тұңғыш рет Конфедерациялар кубогына қатысып, топтық кезеңде тоқтады. 2010 жылғы әлем чемпионатында қолданыстағы чемпион топта соңғы орын алып, бірінші кезеңде жарыспен қоштасты: Парагвай және Жаңа Зеландиямен 1:1 тең ойнап, Словакиядан 2:3 есебімен жеңілді. Бұл Италияның әлем чемпионатында бірде-бір матч ұтпаған алғашқы жағдайы болды. Липпи орнын Чезаре Пранделлиге берді.

2012 жылғы Еуропа чемпионатында Италия ширек финалда Англияны айып добын тебу сериясында ұтып, жартылай финалда Марио Балотеллидің екі голымен Германияны жеңді, бірақ финалда Испаниядан 0:4 есебімен ұтылды. 2013 жылғы Конфедерациялар кубогында жартылай финалда Испаниядан айып добын тебу сериясында 6:7 есебімен ұтылып, үшінші орын матчында Уругвайды жеңді. 2014 жылғы әлем чемпионатында Италия Англияны 2:1 есебімен ұтқанымен, Коста-Рика мен Уругвайдан 0:1 есебімен жеңіліп, топтан шыға алмады; Уругваймен кездесуде Луис Суарес Джорджо Кьеллиниді тістегені үшін жазаланбай қалған болатын. Осыдан кейін Пранделли қызметінен кетті.

Жаңа бапкер Антонио Конте болды. 2015 жылғы 10 қазанда Италия Әзербайжанды 3:1 есебімен жеңіп, 2016 жылғы Еуропа чемпионатына жолдама алды; бұл нәтиже командаға Еуропа іріктеулерінде қатарынан 50 матчта жеңілмеу көрсеткішін берді. 2016 жылғы Еуропа чемпионатында Италия Бельгияны 2:0 есебімен ұтып бастады, 1/8 финалда қолданыстағы чемпион Испанияны 2:0 есебімен жеңді, бірақ ширек финалда әлем чемпионы Германиядан 1:1 тең ойыннан кейін айып добын тебу сериясында ұтылды.

Контенің кетуінен кейін командаға Джан Пьеро Вентура келді. 2018 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде Италия топта Испаниядан бес ұпай артта қалып, екінші орын алды, ал плей-офф матчтарында Швециядан жалпы есеппен 0:1 ұтылып, 1958 жылдан бергі алғаш рет әлем чемпионатына іріктелмеді. Матчтан кейін Андреа Барцальи, Даниеле Де Росси және капитан Джанлуиджи Буффон құрамамен қоштасты, Вентура қызметінен босатылды, ал федерация президенті Карло Тавеккьо отставкаға кетті.

2018 жылғы 14 мамырда бас бапкер болып Роберто Манчини тағайындалды. Сол жылы тамызда Италия ФИФА рейтингінде тарихындағы ең төмен — 21-орынға түсіп кетті. 2019 жылы команда Еуропа чемпионатының іріктеуін он матчтың бәрінде жеңіспен аяқтап, мінсіз нәтижемен жолдама алған алтыншы құрама болды. Коронавирус пандемиясына байланысты бір жылға шегерілген 2020 жылғы Еуропа чемпионатында Италия А тобын бастап шықты және топтық кезеңнің барлық матчында гол жібермей жеңген турнир тарихындағы алғашқы команда атанды. 1/8 финалда «Уэмблиде» Австрияны қосымша уақытта 2:1, ширек финалда Бельгияны 2:1 есебімен ұтты, жартылай финалда Испанияны айып добын тебу сериясында жеңді. 2021 жылғы 11 шілдедегі финалда «Уэмблиде» үй иесі Англиямен 1:1 тең ойнап, айып добын тебу сериясында жеңіске жетті және 1968 жылдан кейінгі екінші Еуропа чемпионы атағын алды. Қақпашы Джанлуиджи Доннарумма турнирдің үздік ойыншысы деп танылды.

2018–2021 жылдар аралығында Италия ресми халықаралық матчтарда қатарынан 37 кездесуде жеңілмей, рекорд орнатты; бұл көрсеткішті 2026 жылы Испания жаңартты. Рекордтық серия 2021 жылғы қазанда Ұлттар лигасының финалдық кезеңінде «Сан-Сирода» Испаниядан 1:2 есебімен ұтылған жартылай финалда үзілді — бұл үш жылдан астам уақыттағы алғашқы жеңіліс еді. Төрт күннен кейін Италия үшінші орын матчында Бельгияны 2:1 есебімен жеңді.

2022 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде Италия тобында Швейцариядан екі ұпай қалып, екінші орын алды, ал 2022 жылғы 24 наурызда плей-оффтың жартылай финалында Солтүстік Македониядан 0:1 есебімен ұтылды — бұл команданың әлем чемпионаты іріктеуіндегі тұңғыш үй жеңілісі болды және ол қатарынан екінші рет турнирден тыс қалды. 2022 жылғы 1 маусымда Финалиссима матчында Италия Аргентинадан 0:3 есебімен жеңілді. 2023 жылғы Ұлттар лигасының финалдық кезеңінде жартылай финалда Испаниядан 1:2 ұтылып, үшінші орын матчында Нидерландыны 3:2 есебімен жеңді.

2023 жылғы тамызда бес жыл жұмыс істеген Манчини қызметінен кетті, оның орнына Лучано Спаллетти келіп, командаға 2024 жылғы Еуропа чемпионатына тікелей жолдама әперді. Турнирде Италия 1/8 финалда Швейцариядан 0:2 есебімен ұтылып, жарыспен қоштасты. 2025 жылғы маусымда Ослода Норвегиядан 0:3 есебімен жеңілгеннен кейін Спаллетти қызметінен босатылып, оның орнына әлем чемпионы атанған Дженнаро Гаттузо тағайындалды. 2026 жылғы 31 наурызда Италия плей-офф матчында Босния және Герцеговинадан қонақта 1:1 тең ойыннан соң айып добын тебу сериясында ұтылып, қатарынан үшінші рет әлем чемпионатынан тыс қалды — бұл турнир тарихындағы ең ұзақ үзіліс. Екі күннен кейін федерация президенті Габриеле Гравина, делегация басшысы Буффон және бас бапкер Гаттузо қызметтерінен кетті. 28 шілдеде FIGC-тің жаңа президенті Джованни Малаго Роберто Манчинидің бас бапкер ретінде оралатынын және Клаудио Раньеридің федерацияның техникалық директоры болатынын хабарлады.

Италияның негізгі бәсекелестері — Бразилия, Франция, Германия, аз дәрежеде Испания мен Англия. Бразилиямен кездесулер Әлемдік дерби деп аталады: екі ел бірге тоғыз әлем чемпионатын жеңген, олар 1970 және 1994 жылғы финалдарда да кездескен. Франциямен тарих 1910 жылғы 15 мамырдағы алғашқы матчтан басталады, ал ең есте қалған кездесулер — 2006 жылғы әлем чемпионатының финалы мен 2000 жылғы Еуропа чемпионатының финалы. Германиямен «Ғасыр матчы» мен 1982 жылғы финал ерекше орын алады; неміс құрамасы Италияны ірі турнир матчында тек 2016 жылғы Еуропа чемпионатының ширек финалында ғана жеңе алды. Испаниямен кездесулер Жерорта теңізі дербиі деп аталады, екі команда 1920 жылдан бері өзара ойнап келеді.

1910 жылғы 15 мамырдағы дебют матчында Италия ақ жейде киген, өйткені форманың түсі әлі бекітілмеген еді. 1911 жылғы 6 қаңтарда Миландағы Венгриямен жолдастық кездесуден бастап команда Савойя әулетінің көк түсіндегі жейдесіне көшті, оған ақ шалбар мен қара шұлық (кейін көк) қосылды. 1930 жылдары Бенито Муссолини режимінің бұйрығымен қара форма киілді, ол 1935 жылғы 17 ақпанда Римде Франциямен матчта таныстырылды, ал 1938 жылғы әлем чемпионатында Франциямен кездесуде бір рет пайдаланылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін монархия жойылып, көк-ақ форма қайта оралды, ал елтаңбадан Савойя кресі алынып, тек үш түсті жалау қалдырылды. 1954 жылғы әлем чемпионатына елтаңбаға ITALIA жазуы, 1982 жылғы турнирге FIGC аббревиатурасы енгізілді. 1983 жылы үш әлем чемпионатындағы жеңісті білдіретін үш алтын жұлдыз пайда болды, ал 2006 жылғы жеңістен кейін төртінші жұлдыз қосылды. Форманың алғашқы белгілі өндірушісі 1974 жылы Adidas болды, 2003 жылдан 2022 жылға дейін форманы Puma дайындады, ал 2023 жылдан бастап қайтадан Adidas жасайды.

Италия футболының алғашқы кезеңінде команданы техникалық комиссия басқаратын, ал 1967 жылдан бері құраманы тек бас бапкер басқарады. Сол себепті Италия құрамасының бапкері әлі күнге дейін техникалық комиссар (commissario tecnico, қысқаша CT) деп аталады.

Құрама үшін ең көп матч өткізген футболшы — Джанлуиджи Буффон (176 кездесу), оның соңғы ойыны 2018 жылғы наурызда Аргентинамен жолдастық матч болды. Ең нәтижелі ойыншы — 35 гол соққан Джиджи Рива. Бапкерлер арасында ең көп матч өткізген — Энцо Беарзот (104). Тарихтағы ең ірі жеңіс 1948 жылғы 2 тамызда Брентфордта АҚШ құрамасын 9:0 есебімен ұтқан кездесу, ал ең ауыр жеңіліс — 1924 жылғы 6 сәуірде Будапештте Венгриядан 1:7 есебімен ұтылу. Құраманың ең ұзақ жеңіс сериясы — 13 матч.