Лацио тарихы

Клуб 1910 жылға дейін әуесқойлық деңгейде ойнады, ал 1912 жылы Италия футбол федерациясы елдің орталығы мен оңтүстігінде чемпионат ұйымдастыра бастағаннан кейін ресми түрде лигалық жарысқа қосылды. Лацио ұлттық чемпионаттың плей-офф финалына үш рет шықты, бірақ жеңіске жете алмады: 1913 жылы Про Верчеллиден, 1914 жылы Казаледен, 1923 жылы Дженоа 1893-тен ұтылды. 1927 жылы Лацио фашистік режимнің қаладағы барлық командаларды біріктіру әрекетіне қарсы тұрған жалғыз ірі рим клубы болды; сол жылы біріктіру нәтижесінде Рома құрылды. Клуб 1929 жылы алғаш ұйымдастырылған Серия Ада ойнады және итальяндық шабуылшы Сильвио Пиоланың жетекшілігімен 1937 жылы екінші орын алды — бұл соғысқа дейінгі ең жоғары нәтижесі болды.

1950 жылдары команда орта және жоғарғы тұстағы орындарды бөлісті, ал 1958 жылы Италия кубогын жеңіп алды. 1961 жылы Лацио алғаш рет Серия Вға түсті, бірақ екі жылдан кейін жоғарғы дивизионға оралды. 1970–1971 жылдары тағы бір құлдырау болды. 1972–1973 жылғы маусымда Серия Аға қайтып оралған Лацио Милан мен Ювентусқа скудеттоға таласқан күтпеген бәсекелес болып шықты және тек соңғы турда ғана титулдан айырылды. Ол құрамда капитан Джузеппе Уилсон, жартылай қорғаушылар Лучано Ре Чеккони мен Марио Фрусталупи, шабуылшы Джорджо Киналья болды, бас бапкері — Томмазо Маестрелли. Келесі маусымда, 1973–1974 жылы, клуб тарихындағы алғашқы чемпиондық атағын иеленді. Алайда Ре Чеккони мен бапкер Маестреллидің қайтыс болуы және Кинальяның кетуі командаға ауыр соққы болды. Осы кезеңде алға шыққан Бруно Джордано 1979 жылы чемпионаттың ең үздік бомбардирі атанды, ал Лацио сегізінші орын алды.

1980 жылы Лацио өз матчтарына заңсыз бәс тігу жөніндегі ірі жанжалға байланысты Миланмен бірге Серия Вға мәжбүрлі түрде түсірілді. Клуб екінші дивизионда үш маусым өткізді — бұл тарихындағы ең ауыр кезең болды. 1983 жылы жоғарғы дивизионға оралған команда келесі маусымда соңғы турда ғана құлдыраудан құтылды, ал 1984–1985 жылы небәрі 15 ұпай жинап, соңғы орында аяқтады. 1986 жылы ойыншы Клаудио Винаццани қатысқан бәс тігу жанжалы үшін клуб тоғыз ұпайдан айырылды. Сол маусымда Серия Вда бапкер Эудженио Фашеттидің басшылығымен команда Серия Сге түсіп кетуден Таранто мен Кампобассоға қарсы плей-офф жеңістерінің арқасында ғана аман қалды. Бұл клуб тарихындағы бетбұрыс болды: 1988 жылы Лацио Серия Аға оралды, ал Джанмарко Каллеридің мұқият қаржылық басқаруымен жоғарғы дивизиондағы орнын нығайтты.

1992 жылы Серджо Краньоттидің келуі клуб тарихын өзгертті: ол команданы скудеттоға таласатын деңгейге жеткізу үшін жаңа ойыншыларға ұзақ мерзімді инвестиция салды. Алғашқы маңызды трансферлердің бірі — ағылшын жартылай қорғаушысы Пол Гаскойнның Тоттенхэм Хотспурдан 5,5 миллион фунтқа келуі; оның Лациоға ауысуы 1990 жылдары Біріккен Корольдікте Серия Аға деген қызығушылықтың артуымен байланыстырылады. Краньотти трансфер рекордтарын бірнеше рет жаңартты: Хуан Себастьян Верон үшін 18 миллион, Кристиан Вьери үшін 19 миллион фунт төленді, ал Эрнан Креспоны Пармадан 35 миллион фунтқа сатып алу әлемдік трансфер рекорды болды.

Лацио 1995 және 1996 жылдары Серия Ада үшінші, 1997 жылы төртінші орын алды, ал 1999 жылы соңғы турда Миланнан бір ұпай артта қалып, чемпионаттан айырылды. 2000 жылы Синиша Михайлович, Алессандро Неста, Марсело Салас және Павел Недвед сынды ойыншылармен бас бапкер Свен-Йоран Эрикссонның (1997–2001) басшылығымен клуб екінші скудеттосын және сонымен бірге Италия кубогын жеңіп алды. Лацио Италия кубогын 1998 және 2004 жылдары да иеленді, 1999 жылы соңғы УЕФА Кубок иелері кубогын жеңді, сондай-ақ УЕФА Кубогының финалына шығып, Интернационаледен 0:3 есебімен ұтылды. 1999 жылы Манчестер Юнайтедті жеңіп, УЕФА Суперкубогын алды. 2000 жылы Лацио Италияның Piazza Affari қор биржасында тіркелген алғашқы футбол клубы болды.

Қаржы азайған сайын клубтың нәтижелері нашарлай берді. 2002 жылы Краньотти мен оның Cirio атты азық-түлік трансұлттық компаниясы қатысты қаржылық жанжал оны клубтан кетуге мәжбүр етті, ал 2004 жылға дейін Лационы уақытша қаржы менеджерлері мен банк пулы басқарды. Бұл клубты жұлдызды ойыншыларын, соның ішінде жанкүйерлер сүйіктісі капитан Алессандро Нестаны сатуға мәжбүр етті. 2004 жылы кәсіпкер Клаудио Лотито акциялардың басым бөлігін сатып алып, екі жыл бос тұрған президент қызметін иеленді. 2006 жылы бапкер Делио Росси басшылығымен УЕФА Кубогына іріктелген клуб итальяндық футбол жанжалына қатысы үшін еуропакубоктардан шеттетілді. 2006–2007 жылы ұпайлардан айырылғанына қарамастан үшінші орын алып, УЕФА Чемпиондар лигасына жолдама алды; іріктеудің үшінші айналымында Динамо Бухарестті жеңіп, топтық кезеңге шықты және Реал Мадрид, Вердер Бремен мен Олимпиакос ойнаған топта төртінші орынмен аяқтады.

Лотито дәуірінде клуб бірнеше трофей жеңіп алды. 2008–2009 жылғы маусымда финалда Сампдорияны ұтып, бесінші Италия кубогын иеленді. 2009–2010 жылғы маусым Пекинде Интерге қарсы Италия Суперкубогы матчынан басталды, онда Матузалем мен Томмазо Роккидің голдарымен 2:1 жеңіске жетті. 2012–2013 жылғы Италия кубогы финалында Сенад Лулич 71-минутта соққан жалғыз голмен Рома 1:0 есебімен жеңілді. 2018–2019 жылы финалда Аталанта 2:0 есебімен ұтылды — голдарды Сергей Милинкович-Савич пен Хоакин Корреа соқты, бұл клубтың жетінші кубогы болды. 2019 жылы Эр-Риядта өткен Италия Суперкубогында Ювентус 3:1 есебімен жеңілді: Луис Альберто, Сенад Лулич және Данило Катальди гол соқты, ювентустықтарда Пауло Дибала дәл тигізді. Барлығы Лацио Серия Аны екі рет (1973–1974, 1999–2000), Серия Вны бір рет (1968–1969), Италия кубогын жеті рет, Италия Суперкубогын бес рет (1998, 2000, 2009, 2017, 2019) жеңіп алды.

Лационың дәстүрлі түстері — көгілдір жейде, ақ шорт пен ақ гетр; кейде көгілдір гетрлер де қолданылды. Түстер Грецияның ұлттық нышанынан шабыт алған: Лацио көп салалы спорт клубы болғандықтан, антикалық Олимпиада ойындары мен Еуропадағы спорт дәстүрінің Грециямен байланысын мойындау ретінде таңдалған. Бастапқыда клуб ақ пен көгілдір төртбұрыштарға бөлінген жейде, қара шорт пен гетр киді. Клуб түстеріне байланысты Biancocelesti (ақ-көгілдірлер) лақап аты пайда болды. Клубтың дәстүрлі эмблемасы мен нышаны — бүркіт, оны негізін қалаушылардың бірі Луиджи Биджарелли таңдаған; рим легиондары мен императордың белгісі ретінде ол күш пен жеңісті білдіреді әрі клубты туған қаласымен байланыстырады. Осыдан le Aquile (Бүркіттер) және gli Aquilotti (Бүркітшелер) лақап аттары шыққан. Қазіргі эмблемада көк жиекті ақ қалқанның үстінде алтын бүркіт бейнеленген.

Лацио Ромамен бірге 70 634 орындық Олимпико стадионында ойнайды. Форо Италикода орналасқан бұл арена Римнің басты стадионы әрі Италия ұлттық құрамасының үйі болып табылады. Ол 1937 жылы ашылды, соңғы реконструкциясы 2008 жылы өтті. Стадион 1960 жылғы жазғы Олимпиада ойындарының, 1987 жылғы әлем жеңіл атлетика чемпионатының, 1980 жылғы Еуропа чемпионаты финалының, 1990 жылғы әлем кубогының, сондай-ақ 1996 және 2009 жылдардағы Чемпиондар лигасы финалдарының алаңы болды. 1989–1990 жылғы маусымда Олимпикода жөндеу жұмыстары жүргізілгендіктен, Лацио мен Рома Рим қаласындағы Фламинио стадионында ойнады. 2018 жылдан бастап Лотито клубқа жеке стадион салу идеясын алға тартты: алдымен Stadio delle Aquile жобасы, кейін 2021 жылдан бастап Фламинио стадионын қайта жаңғырту. 2025 жылғы наурызда ол Фламиниоға қатысты ұсынысын Рим муниципалитетіне ресми түрде тапсырды: 50 750 орын, болжамды құны шамамен 438 миллион еуро, жұмыстарды 2029 жылдың жазына дейін аяқтау жоспарланған.

Лацио — Италиядағы жанкүйерлері саны бойынша алтыншы, Римде екінші клуб; 2008 жылғы тамызда La Repubblica итальяндық футбол жанкүйерлерінің шамамен 2 пайызы осы клубты қолдайтынын жазды. Тарихи тұрғыда қала ішіндегі ең үлкен жанкүйер тобы солтүстік аудандардан — Париоли, Прати, Фламинио, Кассия және Монте Марио — шыққан. 1987 жылы құрылған Irriducibili Lazio отыз жылдан астам уақыт клубтың ең ірі ультрас тобы болды; оның көшбасшысы Фабрицио Пишителли 2019 жылы Римде атып өлтірілгеннен кейін топ таратылды. Лационың басты қарсыласы — Рома, екі команда 1929 жылдан бері Derby della Capitale (Астана дербиі) атты кездесулерде кезігеді. Бұл дерби әлемдегі ең шиеленісті футбол қарсылықтарының бірі саналады: 1979–1980 жылғы маусымда дерби кезінде Рома жанкүйері атқан дабыл зымыранынан Лационың жанкүйері Винченцо Папарелли қаза тапты. Клубтың Наполи, Ливорно, Пескара, Аталанта, сондай-ақ Фиорентина, Ювентус және Миланмен де бәсекелестігі бар. Ультрастар Интер, Триестина және Эллас Верона жанкүйерлерімен достық қарым-қатынаста, ал халықаралық деңгейде болгариялық Левски София жанкүйерлерімен ұзақ жылдарғы достық сақталған; 2014 жылы Лацио болгар клубының 100 жылдығына арналған матчқа шақырылды.

Лационың жанкүйер мәдениеті ондаған жылдар бойы оң қанат саясатымен, ұлтшылдықпен және экстремистік әрекеттермен байланыстырылып келді; жазушы Джеймс Монтегю клубты Еуропадағы ең оңшыл футбол клубы деп атаған. 1990 жылдары Irriducibili мүшелері нәсілшіл әуендер мен антисемиттік баннерлерге қатысты оқиғалармен танымал болды. 2005 жылғы қазанда Паоло Ди Канио Ромаға қарсы дербиде жанкүйерлерге фашистік сәлем беріп, айыппұл мен тыйым салуға ұшырады. 2016 жылғы 3 ақпанда Наполиге қарсы матч нәсілшіл айқайлар салдарынан 68-минутта үш минутқа тоқтатылды. Жанкүйерлер мінез-құлқы үшін клубты Италия футбол органдары мен УЕФА бірнеше рет жазалады, оның ішінде стадион секторларын жабу шаралары болды. Осындай оқиғаларға байланысты ультрас емес жанкүйерлер олардың идеологиясы мен әрекетінен арақашықтық сақтады: 2020 жылдардың басынан бері нәсілшілдікке және кемсітушілікке қарсы ашық ұстаным ұстанатын бірнеше жанкүйер клубы құрылды.

Лациодағы ресми ойын рекорды Штефан Радуға тиесілі — 416 матч. Қақпашылар арасындағы рекордты Лука Маркеджани (339 матч) иеленеді, ал чемпионаттағы ең көп матч саны Альдо Пуччинеллиде — 339. Клуб тарихындағы ең көп гол соққан ойыншы — Чиро Иммобиле (206 гол), одан кейін Сильвио Пиола (159 гол). Про Верчелли, Торино, Ювентус және Новарада да ойнаған Пиола — Серия А тарихының ең көп гол авторы (274 гол). Иммобиле сонымен қатар клубтың еуропалық турнирлердегі ең нәтижелі ойыншысы (26 гол). Лационың ресми рекордтық үй матчындағы көрермен саны — 1974 жылғы 12 мамырда Фоджаға қарсы ойында шамамен 80 000 адам; сол матчта клуб алғашқы скудеттосын жеңіп алды, әрі бұл Олимпико стадионының да рекорды.

1998 жылы Серджо Краньотти кезінде Società Sportiva Lazio S.p.A. биржада тіркелген алғашқы итальяндық клуб болды. 2004 жылы Клаудио Лотито клубты сатып алып, бастапқыда акциялардың 26,969 пайызын иеленді, кейін миноритарлық үлестерді де сатып алды; 2018 жылғы деректер бойынша оның үлесі үштен екіден асады. Лацио — Borsa Italiana биржасында тіркелген үш итальяндық клубтың бірі (қалғандары — Ювентус пен Рома). Deloitte компаниясының есебі бойынша 2004–2005 маусымда клуб шамамен 83 миллион еуро табыспен әлемдегі ең көп табыс табатын клубтар тізімінде 20-шы орында болды. 2022 жылғы ақпанда Лацио он жылдан кейін Macron компаниясымен ынтымақтастығын тоқтатып, жаңа техникалық серіктес ретінде жапондық Mizuno компаниясымен бес жылға 20 миллион еуроға келісім жасады. Олимпико стадионының Curva Nord секторы 2003–2004 маусымнан бері алаңдағы 12-ші ойыншы саналады және 12-нөмір сол құрметке байланысты алынып тасталған.