Маккаби (Тель-Авив) тарихы

Маккаби — Израильде барлық клубтан да көп тітул жинаған ұжым: 26 чемпиондық, 24 Израиль Кубогы, 8 Тото Кубогы, сондай-ақ Израиль 1974 жылы АФК-дан шығарылғанға дейінгі екі Азия чемпион клубтар турниріндегі жеңіс (1969, 1971); бұған қоса 9 рет Израиль Суперкубогын алды. Бұл — Израиль жоғарғы лигасынан бірде-бір рет түспеген жалғыз клуб, ел тарихында ішкі «үштікті» жинаған жалғыз ұжым және УЕФА Чемпиондар лигасының топтық кезеңіне шыққан үш израиль клубының бірі. Клуб жас дарындарға ерекше көңіл бөледі: Тель-Авив аумағында үш футбол академиясы жұмыс істейді, онда 6–15 жас аралығындағы 750-ден астам бала жаттығады, сонымен бірге 9–19 жастағы 400 ойыншысы бар 17 жасөспірімдер командасы бар.

1920 жылдары ұйымдасқан чемпионат болмаса да, Маккаби Палестинадағы ең күшті команда саналып, көптеген жолдастық кездесуге, тіпті мандат әскерінің британдық ұжымдарымен ойындарға шақырылды. Ресми жарыстар 1928 жылы футбол федерациясы құрылып, ФИФА жергілікті футболды танығаннан кейін басталды. 1929 жылы клуб Маккаби Иерусалимді 4:0 ұтып, алғашқы жүлдесін алды, бір жылдан кейін британ әскерінің 48-полкін 2:1, 1933 жылы Хапоэль Тель-Авивті 1:0 жеңді. 1936 жылы ұжым АҚШ-қа сапарға шақырылды: жол-жөнекей Францияда Расинг Париж (0:2) және Лиллге (1:3) ұтылды, Нью-Йоркте Янки Стадионында 50 мың көрермен алдында қала жұлдыздарының құрамасын, Бруклин мен Филадельфияда Американдық футбол лигасының ұжымын жеңді, Торонто жұлдыздарымен 1:1 ойнады. Сапардан соң ойыншылар жалақы төленбегені үшін көтеріліс жасап, бір жылдық тоқтаудан кейін 1937 жылы федерация талаптарын қабылдады — сол жылы Маккаби алғашқы чемпиондығын алды.

1939 жылы, Екінші дүниежүзілік соғыс басталған тұста клуб екінші чемпиондығын жеңіп, маусым соңында Австралияға сапарға шықты. Онда ұжым «Палестина» деген атпен 18 ойын өткізіп, 11-інде жеңіп, 5-інде ұтылып, 2-еуін тең аяқтады; Австралия ұлттық құрамасымен бес сынақ матчының бірін ұтты, бірін тең ойнап, үшеуінде жеңілді. 1941 жылы Хапоэль Тель-Авивті финалда 2:1 ұтып, клуб алғашқы «дубльін» жасады. 1941–1945 жылдары чемпионат соғысқа байланысты тоқтады, 1946 жылы Кубок қайта өтіп, Маккаби финалда Хапоэль Ришон ле-Ционды екі ойынның жиынтығымен 6:0 жеңді. 1947 жылы екінші «дубль» ерекше жағдайда қолға тиді: Бейтар Тель-Авивке қарсы финалда 3:2 есебінде төреші қарсыласының голын есептемеген соң, Бейтар қорғаушысы Йом-Тов Маншеров кубокты сындырып жіберді, матч тоқтатылып, Маккабиге техникалық жеңіс берілді. Кубок 45 жылдан кейін Петах-Тиквада табылды.

1950 жылдар клубтың «алтын дәуірі» аталады: бес чемпиондық және төрт Кубок. Бастауы 1949–1950 жылғы маусым болды — Хапоэль Тель-Авивке қарсы дербиде шабуылшы Йосеф Меримовичтің голы 1:0 жеңіс әкелді. Сол құрамда қорғаушылар Ицхак Шнеор мен Эли Фукс, қақпашы Авраам Бандури, шабуылшы Цви Студински және клуб тарихындағы ең мықты шабуылшы саналатын Йехошуа Глазер ойнады; Глазер 1952 жылы 27 голмен үздік бомбардир болды және 2003 жылы Ави Нимни рекордын жаңартқанға дейін клубтың ең көп гол соққан ойыншысы болып қалды. 1953–1954 жылдары Маккаби тарихындағы алғашқы «дубльді» жасап, Кубок финалында Маккаби Нетанияны 4:0 ұтты. 1955–1956 және 1957–1958 жылдары да чемпион болды, соңғысында Кубокты да (Хапоэль Хайфа, 2:0) жеңіп алды. 1958–1959 жылғы Кубок финалы Хапоэль Петах-Тиквамен ерекше есте қалды: Маккаби 4:0 алда тұрғанда қарсылас соңғы минуттарда үш гол соғып, бірақ жеңіс сақталды.

1960 жылдары Хапоэль Петах-Тикваның үстемдігі тұсында Маккаби көлеңкеде қалды: 1960 жылы маусымның соңғы күнінде Хапоэль Хайфадан жеңіліп, тітулды қолдан берді; сол маусымның үздік ойыншысы 19 голмен лиганың ең жақсы бомбардиры болған Рафи Леви еді. 1961 жылы Израильге Пеле ойнаған бразилиялық Сантос келіп, Маккаби мен Хапоэль Петах-Тикваның біріккен құрамасын 3:1 ұтты. Ондаған жылдың ортасында клубқа 1930 жылдары ойыншы болған, 1947–1957 жылдары бас бапкер қызметін атқарған Джерри Бейт ха-Леви қайта келіп, ұжымды қалпына келтірді: 1963–1964, 1964–1965 және 1966–1967 жылдары үш Кубок жеңілді, үшеуінде де есеп 2:1 болды (Хапоэль Хайфа, Бней Йехуда, Хапоэль Тель-Авив). 1966–1968 жылдардағы чемпионат Алты күндік соғысқа байланысты ұзартылып, 60 турдан кейін Ысраил Хәливнер бастаған Маккаби онжылдықтағы жалғыз чемпиондығын алды. Ең жарқын жетістік — 1969 жылғы Азия чемпион клубтар турнирі: бұрынғы шабуылшы Йоселе Меримович басқарған ұжым финалда оңтүстік кореялық Янгзиді қосымша уақытта Дрор Бар Нурдың голымен жеңді.

1970 жылдар жетістікпен басталды: Давид Швейцер басшылығымен клуб 1969–1970 жылдары «дубль» жасады — Кубок финалында Маккаби Нетания 2:1 ұтылды, чемпиондық гол айырмасымен шешілді, ал жолдың бір бөлігі Хапоэль Тель-Авивке қарсы 5:0 жеңіс болды (Гиора Шпигель хет-трик жасады, стадионға 20 мың көрермен келді). 1971–1972 жылдары екінші чемпиондық қолға тиді, сол маусымда Дрор Бар Нур лигада клубтың 45 голының 16-сын соқты. 1975–1976 жылдары Маккаби тарихта тұңғыш рет түсіп қалу қаупіне ұшырады, бірақ соңғы турда Бейтар Иерусалимді 2:0 жеңіп, жоғарғы дивизионда қалды. 1976–1977 жылдары онжылдықтағы екінші «дубль» жеңілді: чемпиондық Маккаби Яффадан үш ұпай алда, лигадағы ең көп — 47 гол соғып алынды, Вики Перец 17 голмен үздік бомбардир болды, ал Кубокты Бенни Табактың Блумфилд стадионында 30 мың көрермен алдында Бейтар Тель-Авивке соққан жалғыз голы әкелді. Осы кезеңнің белді ойыншылары — Бенни Табак (сары-көк жейдеде 121 гол), Вики Перец (67 гол) және «Либеро» атанған, израиль футболы тарихының ең күшті қорғаушыларының бірі саналатын Ави Коэн.

1980 жылдар клуб тарихында «арық жылдар» атанды: чемпиондық жеңілмеді, бірақ екі Кубок алынды. 1986–1987 жылдары финалда Маккаби Хайфамен қосымша уақыттан кейін 3:3 болып, пенальти сериясында шешуші соққыны Бенни Табак дәл орындады. Келесі маусымда Гиора Шпигель басқарған ұжым дәл осы Маккаби Хайфадан 0:10 ұтылып, клуб тарихындағы ең ауыр жеңіліске ұшырады, алайда үш аптадан кейін Кубок финалында Хапоэль Тель-Авивті Мики Коэн мен Бенни Табактың голдарымен 2:1 жеңді. Онжылдықтың тағы бір есте қалар оқиғасы 1981–1982 жылғы маусымда Иерусалимдегі YMCA стадионында Бейтарға қарсы матчта болды: халықаралық деңгейдегі төреші Авраам Клейн голды есептемесе де, бейтарлықтар тойлауын жалғастырған кезде Менахем Бело ойынды тез қайта бастап, Моти Иванир жалғыз қалып, гол соғып, 2:1 жеңіс әкелді. Кезеңнің көрнекті ойыншылары — 16 жасында дебют жасап, клубта 67 гол соққан Моти Иванир, 40 гол соғып, 23 жасында жарақаттан кейін кәсібін тоқтатуға мәжбүр болған Алон Натан, Израильдің шетелде ойнаған тұңғыш қақпашысы Бонни Гинзбург және жасөспірімдер мектебінен шығып, 20 жыл бойы шабуылдың тірегі болған Эли Дрикс.

1990 жылдар жас бапкер Аврам Грантпен басталып, клуб тарихындағы ең табысты онжылдықтардың біріне айналды. 1991–1992 жылдары ұжым 13 жылдан кейін чемпиондыққа жетті; бұған ресейлік қақпашы Александр Убаров мен қорғаушы Александр Полукаровтың келуі, Ури Малмилян, Ави Нимни және Ицик Зохар сынды ойыншылардың өнері себеп болды. 1992–1993 жылдары Тото Кубогы мен Израиль Кубогы (Хапоэль Тель-Авивке қарсы финалда Зохар мен Нир Клингер голдары) алынды, бірақ 88 ұпай жинаса да, 39 ойында бірде ұтылмаған Маккаби Хайфа чемпион болды. 1993–1994 жылдары Грант ұжымын қайта чемпиондыққа жеткізді. 1995 жылы клубты «Мофет» топтары иеленіп, бапкерлікке Дрор Каштан келді: Кирьят-Элиэзер стадионында Маккаби Хайфадан үзіліске 0:1 қалып қойғанда Каштан ойыншыларын даладан шығармай, екінші бөлімде Эли Дрикс, Нир Клингер және Ави Нимни голдарымен 3:1 жеңіске қол жеткізді. Сол маусым чемпиондық пен Кубокпен (финалда Хапоэль Ришон ле-Цион 4:1) қорытындыланды. 1992 жылы Израиль еуропалық футболға қосылғаннан кейін Маккаби еурокубоктарға шыға бастады: Чемпиондар лигасының іріктеуінде Валлеттаны ұтты, Клуб Брюгге, Грассхоппер, Фенербахчеден ұтылды, УЕФА Кубогында Вердер Бремен, Тенерифе және Ланспен (жиынтықта 3:4) кездесті.

2000 жылдардың басында Нир Клингер бапкерлігімен клуб 2000–2001 және 2001–2002 жылдардағы Израиль Кубогын жеңді; алғашқы маусымда лигада 71 гол соғылып, Бейтар Иерусалим 7:0, Хапоэль Ришон ле-Цион 10:1 ұтылды, финалда Маккаби Петах-Тиква 3:0 жеңілді. 2002 жылғы 26 қаңтарда Бейтарға қарсы матчта қорғаушы Мени Леви дала ортасында есінен танып құлап, ұзақ емделсе де сауыға алмады — клуб оның 12-нөмірлі жейдесін мәңгілікке алып қойды. 2002–2003 жылдары чемпиондық соңғы турда Маккаби Хайфамен гол айырмасы бойынша шешілді. Онжылдықтың басты жетістігі — 2004–2005 жылдары Чемпиондар лигасының топтық кезеңіне шығу: плей-оффта ПАОК ұтылып, клуб Израильден екінші болып топқа жетті және Бавария, Ювентус, Аякспен бір топта төрт ұпай жинады (үйде Аяксты жеңіп, Ювентуспен тең ойнады); сол маусымда лигада сегізінші орында қалса да, Кубок финалында Маккаби Герцлияны пенальти серияларында жеңді. 2005–2006 жылғы маусым Эяль Беркович, хорват Джовани Росо және Ави Нимни ойнағаны үшін «галактикостар маусымы» аталды, бірақ ұжым кестенің төменгі жартысында қалды. 2007 жылғы 28 желтоқсанда клуб Алекс Шнайдерге өтіп, ол қарыздарды жабуға және жасөспірімдер бөліміне үлкен қаржы салды; 2009 жылғы 3 тамызда клуб канадалық Митчелл Голдхардың қолына көшті.

2010 жылдардың басында еурокубоктарда Олимпиакос (1:0) және Панатинаикос (3:0) сынды қарсыластар жеңіліп, 2011–2012 жылдары Еуропа лигасының топтық кезеңінде Бешиктаб, Динамо Киев және Сток Ситиге қарсы екі ұпай жиналды. 2012–2013 жылдары спорттық директор Жорди Кройф пен испан бапкер Оскар Гарсия тұсында клуб он жылдан кейін чемпион атағын қайтарып алды: жақын қарсыласынан 13 ұпай алда, лигадағы ең көп 78 гол соғып, ең аз 30 гол жіберіп. Шабуылды 22 голмен үздік бомбардир Элиран Атар бастады, құрамда Махаран Ради, Мунас Даббур, Раде Прица, Эран Захави, Эйтан Тиби, Карлос Гарсия және нигериялық қақпашы Винсент Эньеама ойнады. 2013–2014 жылдары Пауло Соуза басқарған ұжым чемпиондықты қорғап, Еуропа лигасында 1/16 финалға шығып, Базельден ұтылды. 2014–2015 жылдары Пако Айестаран басшылығымен клуб бір маусымда үш ішкі тітулды — чемпиондықты, Израиль Кубогын және Тото Кубогын — жинаған Израильдегі тұңғыш және әзірге жалғыз команда болды; Эран Захави 27 гол соғып, қатарынан гол соққан матчтар бойынша ел рекордын жаңартты.

2015–2016 жылдары клуб 11 жылдан кейін Чемпиондар лигасының топтық кезеңіне шығып, Челси, Порту және Динамо Киевке қарсы алты ойынның бәрінде ұтылды (1 соғылған, 16 жіберілген гол). Лигада Хапоэль Беэр-Шевамен тітул үшін тартыс соңғы турға дейін созылып, Захави бір маусымда 35 гол соғып, Нисим Эльмалиахтың рекордын жаңартса да, чемпиондық Беэр-Шеваға кетті; Кубок финалында Маккаби Хайфадан 0:1 ұтылды, ал маусым соңында Захави Гуанчжоу R&F клубына 8,5 миллион долларға сатылды. 2016–2017 жылдары Шота Арвеладзе ұжымды Еуропа лигасының топтық кезеңіне шығарды (Зенит, Алкмаар, Дандолк), сол маусымда Хапоэль Тель-Авивті 5:0 ұтып, 1969–1970 жылдары қойылған дербидегі ең ірі жеңіс рекорды қайталанды. 2017–2018 жылдары бас бапкер болған Жорди Кройфпен клуб қатарынан екінші рет топтық кезеңге жетіп, Испанияда Вильярреалды 1:0 жеңді және Тото Кубогын алды. 2018 жылы келген серб бапкер Владимир Ивич тұсында Маккаби бірнеше рекорд орнатты: чемпиондықты қарсыласынан 31 ұпай алда, 89 ұпаймен (клуб рекорды) және наурыз айының соңында — ең ерте мерзімде жеңіп алды, қатарынан екінші Тото Кубогын (финалда Маккаби Хайфа 2:1) қолға түсірді. Келесі маусымда ұжым чемпиондықты қорғап, 14 матчта қақпасын таза сақтап, лигада тек 10 гол жіберіп, Израиль жоғарғы дивизионының барлық уақыттағы рекордын жаңартты.

2020–2021 жылдары бас бапкер грек Георгиос Донис болып, клуб Суперкубок пен Тото Кубогын алды. 2023 жылдың маусымында бас бапкер қызметіне Робби Кин тағайындалды. Еурокубоктардағы үздік көрсеткіштері — Чемпиондар лигасының топтық кезеңі (2004–2005, 2015–2016), Еуропа лигасының 1/16 финалы (2013–2014, 2020–2021) және Конференция лигасының 1/8 финалы (2023–2024).

Клубтың алғашқы ойын алаңдары — Флорентин ауданындағы Палмс (1923–1926) және Неве-Шаанан мен Шапира арасындағы Маккаби алаңы (1926–1935). 1935–1969 жылдары ұжым Яркон өзенінің жанындағы, 20 мың орындық Маккабиа стадионында 26 маусым өткізді, 1985–2000 жылдары негізінен 41 583 орындық Рамат-Ган стадионын пайдаланды. 1969 жылдан бастап басты арена — Тель-Авивтегі, 29 400 орындық Блумфилд стадионы, мұнда жанкүйерлердің негізгі секторы — Маккаби Фанатикс отыратын 11-қақпа. Кирьят-Шалом ауданындағы жаттығу базасында клуб командалары 1970 жылдардың ортасынан бері дайындалады; 2012 жылғы 6 наурызда базадағы жасөспірімдер кешені марқұм Ави Коэнның атына берілді.

Басты қарсыласы — Хапоэль Тель-Авив, екі ұжымның кездесуі «Тель-Авив дербиі» аталып, елде үлкен қызығушылық туғызады. Израильдің ең көп тітул жинаған екі клубы ретінде Маккаби Хайфамен ойындар «израиль класикосы» деп аталады. 2012 жылғы наурызда жүргізілген сауалнама бойынша Маккаби Тель-Авив израильдік жанкүйерлер арасында 23 пайыз қолдаумен екінші (Маккаби Хайфа — 28 пайыз), ал Тель-Авив тұрғындарының 33 пайызы осы клубты жақтайды. New Israel Fund қорының есептерінде клуб жанкүйерлері нәсілшілдік деңгейі бойынша Бейтар Иерусалимнен кейін екінші орында аталады; араб және қара нәсілді ойыншыларға, соның ішінде Махаран Ради мен Барух Догоға жанкүйерлер тарапынан қорлау айтылған жағдайлар болды. Маккаби Фанатикс 2000 жылдардан бері Аякстың VAK410 ультрастарымен достық байланыста.

Клуб жанкүйерлері бірнеше халықаралық дау-дамайға тартылды. 2024 жылғы қарашада Амстердамда Аякспен Еуропа лигасындағы матчтан кейін Маккаби жанкүйерлері мен Палестинаны қолдаушы топ арасында қақтығыс болып, Амстердам соты шабуылға қатысқан төрт жергілікті тұрғынды бас бостандығынан айырды. Қауіпсіздік себебімен 2024 жылғы 28 қарашада Бешиктабпен ойын бейтарап елде — Венгриядағы Дебрецен стадионында, көрерменсіз өтті. 2025 жылғы қазанда Уэст-Мидлендс полициясы Бирмингемде Астон Виллаға қарсы матчқа клуб жанкүйерлерін жібермеу туралы шешім қабылдады; 2026 жылғы қаңтарда тәуелсіз тексеру қауіп дәрежесінің асыра бағаланғанын және дәл емес деректерге сүйенгенін анықтады, нәтижесінде полиция басшысы Крейг Гилдфорд 16 қаңтарда зейнетке шықты.

Клубтың негізгі рекордтары: жоғарғы дивизионда 69 маусым (1949 жылдан бері) және бірде түсіп қалмау, лигадағы ең төмен орын — 12-орын (1987–1988), жеті «дубль», бір ішкі «үштік» (2014–2015), екі маусымда (1953–1954 және 1957–1958) лигада және Кубокта бірде ұтылмау, лигадағы 44 ойын бойы жеңіліссіз серия (1951 жылғы қазан — 1955 жылғы мамыр), бір маусымдағы ең көп 103 гол (1949–1950) және 85 гол айырмасы, бір маусымда ең аз 10 гол жіберу (2019–2020). Ең ірі жеңіс — Маккаби Ришон ле-Ционға қарсы 13:0 (1950), ең ауыр жеңіліс — Маккаби Хайфадан 0:10 (1988); еурокубоктардағы ең ірі жеңіс — Жальгирис (2001) және Железничарға (2011) 6:0. Клуб тарихының ең көп гол соққан ойыншысы — Ави Нимни (174 гол), ең көп ойын өткізген футболшы — Менахем Бело (498 матч); 8-нөмірлі жейде Нимниге, 12-нөмір Мени Левиге арнап алып қойылды. 1948 жылға дейінгі чемпиондықтар санына қатысты ұзақ дау 2024 жылы Израиль футбол федерациясы 1939 жылғы тітулды ресми чемпиондық ретінде танығаннан кейін шешілді.