Манчестер Юнайтед тарихы

Команда 1878 жылы Ньютон-Хиттегі Ланкашир және Йоркшир теміржолының (LYR) вагон депосы жұмысшыларының бастамасымен «Ньютон Хит LYR» деген атпен құрылды. Алғашында басқа бөлімдер мен теміржол компанияларына қарсы ойнаған клуб тіркелген тұңғыш матчын 1880 жылғы 20 қарашада өткізіп, теміржол компаниясының жасыл-алтын түсті киімінде «Болтон Уондерерс» резервіне 0:6 есебімен ұтылды. 1888 жылы ол «Комбинейшн» аймақтық лигасының негізін қалаушылардың бірі болды, одан кейін жаңадан құрылған Футбол альянсына кірді, ал 1892/93 маусымын Бірінші дивизионда бастады; осы кезде клуб теміржол компаниясынан тәуелсіз болып, атауынан LYR аббревиатурасын алып тастады. Екі маусымнан соң команда Екінші дивизионға түсіп қалды.

1902 жылғы қаңтарда 2 670 фунт қарызы жиналған клубқа таратылу туралы сот шешімі тапсырылды. Команда капитаны Гарри Стаффорд клубты басқаруға тікелей қатысу құқығы үшін 500 фунттан салуға дайын төрт жергілікті кәсіпкерді тапты, солардың бірі Джон Генри Дэвис клуб президенті болды. 1902 жылғы 24 сәуірде «Манчестер Юнайтед» ресми түрде дүниеге келді. 1903 жылы бас бапкерлік қызметке кіріскен Эрнест Мангналлдің тұсында клуб 1906 жылы Екінші дивизионда екінші орын алып, Бірінші дивизионға көтерілді және 1908 жылы тұңғыш рет ел чемпионы атанды. Келесі маусым тарихтағы алғашқы Қайырымдылық қалқанындағы жеңіспен басталып, клубтың тұңғыш ФА Кубогымен аяқталды. Мангналл 1910 жылы команданың Олд Траффордқа көшуіне елеулі ықпал еткен адам саналады, ал 1911 жылы «Юнайтед» екінші чемпиондығын еншіледі. Келесі маусымнан кейін бапкер «Манчестер Ситиге» ауысты.

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін клуб 1922 жылы Екінші дивизионға түсіп, 1925 жылы ғана жоғарыға оралды. 1931 жылы қайтадан дивизион ауыстырған команда «лифт-клубқа» айналды: хатшы-бапкер Скотт Дунканның тұсында 1934 жылы Екінші дивизионда өз тарихындағы ең төмен 20-орынды иеленіп, Үшінші дивизионға түсуден әзер құтылды. Басты демеуші Джон Генри Дэвис 1927 жылы қайтыс болғаннан кейін клубтың қаржысы ушығып, 1931 жылғы желтоқсанда 2 000 фунт салып, басқаруды қолға алған Джеймс У. Гибсон болмағанда, команда банкрот болуы мүмкін еді.

1945 жылғы қазанда бас бапкер болып тағайындалған Мэтт Басби құрам таңдау, трансфер және жаттығу мәселелерінде бұрын-соңды болмаған дербестік талап етті. Оның басшылығымен клуб 1947, 1948 және 1949 жылдары чемпионатта екінші орын алып, 1948 жылы ФА Кубогын жеңді, ал 1952 жылы 41 жылдан бері күткен чемпиондық атағын қайтарды. 1956 және 1957 жылдары қатарынан чемпион болған, орташа жасы небәрі 22-де болған команданы баспасөз Басби бөбектері деп атап кетті. 1957 жылы «Манчестер Юнайтед» Футбол лигасының қарсылығына қарамастан, Еуропа чемпиондар кубогына қатысқан тұңғыш ағылшын клубы болды. Жартылай финалда «Реал Мадридтен» ұтылғанымен, жолшыбай Бельгия чемпионы «Андерлехтті» 10:0 есебімен жеңді — бұл клуб тарихындағы ең ірі жеңіс болып қалды.

Келесі маусымда Белградтағы «Црвена Звездамен» ширек финалдық кездесуден кейін ойыншылар, клуб қызметкерлері мен журналистер мінген ұшақ Мюнхенде жанармай құйып, ұшып көтерілу кезінде апатқа ұшырады. 1958 жылғы 6 ақпандағы Мюнхен әуе апаты 23 адамның өмірін қиды, олардың сегізі ойыншылар еді: Джефф Бент, Роджер Бирн, Эдди Колман, Дункан Эдвардс, Марк Джонс, Дэвид Пегг, Томми Тейлор және Билли Уилан. Басби емделіп жатқанда командаға көмекшісі Джимми Мерфи жетекшілік етіп, алып-қашпа құраммен ФА Кубогының финалына жетті, бірақ онда «Болтон Уондерерстен» ұтылды. Қазаға орай УЕФА клубты 1958/59 маусымдағы Еуропа чемпиондар кубогына шақырды, алайда Футбол лигасы іріктеуден өтпегендіктен команданың турнирге қатысуына рұқсат бермеді.

1960 жылдары Басби Денис Лоу мен Пэдди Крерандты сатып алып, Джордж Бест бастаған жас буынмен бірге жаңа команда құрды: 1963 жылы ФА Кубогы, 1965 және 1967 жылдары чемпиондық атағы жеңіп алынды. 1963 жылғы 20 мамырда «Ноттингем Форестке» қарсы матчта дебют жасаған Деннис Уокер клубтың тарихындағы алғашқы қаратүсті ойыншы болды. 1968 жылы «Манчестер Юнайтед» финалда «Бенфиканы» 4:1 есебімен ұтып, Еуропа чемпиондар кубогын жеңген тұңғыш ағылшын клубына айналды; сол құрамда Еуропаның үздік футболшысы атанған үш ойыншы — Бобби Чарльтон, Денис Лоу және Джордж Бест (Юнайтед үштігі деп аталған) болды. Сол жылы Континентаралық кубокта аргентиналық «Эстудиантеспен» кездесіп, Буэнос-Айрестегі жеңілістен кейін Олд Траффордтағы 1:1 нәтижесі жеткіліксіз болды. Басби 1969 жылы қызметтен кетті.

Басбиден кейінгі жылдарда клуб тұрақты жетістікке жете алмады. Уилф Макгиннесс, Фрэнк О'Фаррелл, Томми Дохерти ауысып келіп, 1974 жылы команда Екінші дивизионға түсіп кетті, ол кезде Бест, Лоу және Чарльтон клубтан кеткен болатын. Бірден жоғарыға оралған «Юнайтед» 1976 жылы ФА Кубогының финалында «Саутгемптоннан» ұтылса, 1977 жылы «Ливерпульді» 2:1 жеңіп, кубокты қолына алды. Дэйв Секстонның тұсында команда ірі трансферлерге қарамастан жүлде алмады, ал оның орнына келген Рон Аткинсон Британия рекордын жаңартып, «Вест Бромвич Альбионнан» Брайан Робсонды сатып алды. Аткинсонмен бірге клуб 1983 және 1985 жылдары ФА Кубогын, 1983 жылы Қайырымдылық қалқанын жеңді, бірақ 1986 жылғы қарашада команда түсіп қалу қаупінде тұрғанда бапкер жұмыстан босатылды.

1986 жылғы 6 қарашада «Абердиннен» келген Алекс Фергюсон клуб тарихындағы ең ұзақ жұмыс істеген әрі ең көп жетістікке жеткен бапкер болды: 1986–2013 жылдары 38 жүлде, соның ішінде 13 чемпиондық атақ, бес ФА Кубогы және екі Чемпиондар лигасы жеңіп алынды. Оның қызметін 1990 жылғы ФА Кубогы финалындағы «Кристал Пэлеске» қарсы жеңіс сақтап қалды дейді. Келесі маусымда клуб УЕФА Кубок иегерлері кубогын, одан соң Олд Траффордта «Црвена Звезданы» 1:0 ұтып, Еуропа Суперкубогын, ал 1992 жылы «Ноттингем Форестті» 1:0 жеңіп, тұңғыш Лига кубогын иеленді. 1993 жылы жаңадан құрылған Премьер-лиганың алғашқы маусымында клуб 1967 жылдан бергі алғашқы чемпиондығын еншіледі, бір жылдан соң чемпиондық пен ФА Кубогын қатар жеңіп, тарихындағы тұңғыш «дубльді» жасады, ал 1995/96 маусымда мұны екі рет қайталаған алғашқы ағылшын клубы атанды. 1998/99 маусымда «Манчестер Юнайтед» Премьер-лига, ФА Кубогы және УЕФА Чемпиондар лигасын бір маусымда жеңіп, ағылшын футболы тарихындағы тұңғыш «трипл» иесі болды: Чемпиондар лигасының финалында «Бавариядан» 0:1 есебімен ұтылып тұрған команда қосымша уақытта Тедди Шерингем мен Уле Гуннар Сульшер соққан голдардың арқасында жеңіске жетті. Сол жазда Фергюсонға футболға сіңірген еңбегі үшін рыцарь атағы берілді, ал қарашада клуб Токиода «Палмейрасты» 1:0 ұтып, Континентаралық кубокты жеңген жалғыз британдық команда болды.

1999/2000 және 2000/01 маусымдарда чемпиондық жалғасып, клуб Англия чемпионатын қатарынан үш рет жеңген төртінші команда атанды. 2003 жылы тағы чемпион болған «Юнайтед» 2004 жылы Кардифтегі финалда «Милуоллды» 3:0 ұтып, ФА Кубогын рекордтық 11-мәрте жеңді, 2006 жылы Лига кубогында «Уиган Атлетикті» еңсерді. 2007 жылы Премьер-лигаға оралған команда 2008 жылы Мәскеудегі Чемпиондар лигасының финалында «Челсиді» 11 метрлік соққылар сериясында 6:5 ұтып, «еуропалық дубльді» жасады; сол матчта Райан Гиггз клуб тарихындағы рекордтық 759-матчын өткізіп, Бобби Чарльтонның көрсеткішін жаңартты. 2008 жылғы желтоқсанда финалда «ЛДУ Китоны» 1:0 жеңіп, ФИФА клубтық әлем чемпионатын иеленген тұңғыш британдық клуб болды, одан кейін Лига кубогын және қатарынан үшінші чемпиондық атағын алды. Сол жазда Криштиану Роналду «Реал Мадридке» әлемдік рекордтық 80 млн фунтқа сатылды. 2010 жылы Уэмблиде «Астон Вилланы» 2:1 жеңген команда Лига кубогын қорғап қалды, ал 2011 жылы рекордтық 19-шы, 2013 жылы 20-шы чемпиондық атағын еншіледі.

2013 жылғы 8 мамырда Фергюсон маусым соңында қызметтен кететінін мәлімдеді. Одан кейінгі жылдарда клуб тұрақтылықтан айырылды: Дэвид Мойес бір маусым толтырмай босатылды, Луи ван Гаалдың тұсында 2016 жылы 12-ші ФА Кубогы жеңіп алынды, ал Жозе Моуриньюмен бірге 2017 жылы Лига кубогы мен УЕФА Еуропа лигасы иеленді — осы жеңіспен «Юнайтед» УЕФА-ның үш негізгі клубтық турнирін де жеңген бес клубтың біріне айналды. 2017 жылғы қаңтарда Уэйн Руни клуб құрамындағы 250-ші голын соғып, Бобби Чарльтонның рекордын жаңартып, тарихтағы ең нәтижелі ойыншы атанды. Уле Гуннар Сульшердің тұсында команда 2021 жылғы Еуропа лигасының финалында «Вильярреалдан» 11 метрліктер сериясында ұтылды, сол маусымда «Саутгемптонды» 9:0 жеңіп, Премьер-лига тарихындағы ең ірі жеңіс рекордын қайталады. 2021 жылғы сәуірде клубтың Еуропалық Суперлиганы құрушылар қатарына кіруі жанкүйерлердің, серіктестер мен үкіметтің наразылығын тудырып, екі күннен кейін жобадан шығуға мәжбүр етті; наразылық толқыны Эд Вудвордтың отставкасына және 2 мамырда «Ливерпульге» қарсы матч алдындағы алаңға басып кіруге ұласты — бұл Премьер-лига тарихында жанкүйерлер наразылығы салдарынан кейінге шегерілген тұңғыш ойын болды. Эрик тен Хагпен бірге клуб 2023 жылғы Лига кубогын және 2024 жылы ФА Кубогының финалында «Манчестер Ситиді» 2:1 ұтып, 13-ші ФА Кубогын жеңді, бірақ 2023 жылғы 5 наурызда «Энфилдте» «Ливерпульден» 0:7 ұтылып, тарихындағы ең ауыр жеңілісті қайталады. 2024 жылғы қарашада бас бапкер болған Рубен Аморимнің тұсында команда Премьер-лигада 15-орында қалып, 1973/74 маусымдағы түсіп қалудан бергі ең нашар нәтижесін көрсетті әрі Еуропа лигасының финалында «Тоттенхэм Хотспурдан» 0:1 ұтылды. 2026 жылғы қаңтарда Аморим босатылып, уақытша Даррен Флетчер, кейін Майкл Каррик команданы басқарды; Премьер-лигада үшінші орынмен Чемпиондар лигасына жолдама алғаннан кейін Каррик кемінде 2028 жылға дейін бас бапкер болып бекітілді.

Клуб эмблемасы Манчестер қалалық кеңесінің елтаңбасынан бастау алады, одан қазіргі таңбада желкені желбіреген кеме ғана қалған. Үшайыр ұстаған шайтан бейнесі «Салфорд» регби клубынан шабыт алған Қызыл шайтандар деген лақап аттан шыққан: ол 1960 жылдары бағдарламалар мен шарфтарда пайда болып, 1970 жылы эмблемаға, 1971 жылы ойын жейдесінің кеудесіне енгізілді, ал 1975 жылы Герольдия коллегиясы оны геральдикалық белгі ретінде бекітті. Ньютон-Хит заманында команда жасыл-алтын, ақ-қызыл жейделер киген, ал 1902 жылғы атау ауысқаннан кейін қызыл жейде, ақ шалбар және қара ұйық клубтың дәстүрлі үй формасына айналды. Қонақтық форма көбіне ақ жейде, қара шалбар, ақ ұйықтан тұрды; 1995/96 маусымдағы толық сұр жиынтық бес матчтан кейін алынып тасталды, өйткені ойыншылар көрермен қарасында әріптестерін тани алмайтынын айтқан еді.

Ньютон-Хит алғашында Норт-Роуд алаңында (шамамен 12 000 орын), 1893 жылдан Клейтондағы Бэнк-Стритте ойнады; соңғысы кейін төрт жағынан да жабылып, шамамен 50 000 көрерменді сыйдырды. 1908 жылғы чемпиондық пен 1909 жылғы ФА Кубогынан кейін Бэнк-Стрит тарлық етіп, 1909 жылғы ақпанда шамамен 60 000 фунтқа сатып алынған жерде Олд Траффорд клубтың жаңа үйі болып жарияланды. Жобаны сәулетші Арчибальд Лейтч 30 000 фунт бюджетпен жасады; бастапқы жоспардағы 100 000 орын қаржы тапшылығынан 77 000-ға дейін қысқарды. Стадионның көрермен рекорды 1939 жылғы 25 наурызда — «Вулверхэмптон Уондерерс» пен «Гримсби Таун» арасындағы ФА Кубогының жартылай финалында 76 962 адам тіркелді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі бомбалау арена ғимаратының көп бөлігін қиратып, қалпына келтіру кезінде команда «Манчестер Ситидің» Мейн-Роуд стадионында ойнады. Тейлор баяндамасының талабымен 1993 жылға қарай сыйымдылық шамамен 44 000-ға дейін төмендесе, кейінгі реконструкциялар оны 55 000-ға, одан кейін 67 000-ға, 2006 жылы 8 000 орын қосылғаннан кейін одан да жоғары деңгейге көтерді; 2007 жылғы 31 наурызда «Блэкберн Роверске» қарсы 4:1 аяқталған ойынға 76 098 көрермен келіп, Премьер-лига рекордын орнатты, ал 2009 жылы орындар қайта бөлініп, сыйымдылық 75 957-ге дейін өзгерді. 2025 жылғы 11 наурызда клуб Олд Траффордтың жанында 100 000 орындық жаңа стадион салу үшін Foster and Partners компаниясын тартқанын хабарлады.

«Манчестер Юнайтед» — әлемдегі жанкүйері ең көп клубтардың бірі. Клубтың мәліметінше, оның ресми жанкүйерлер қоғамының (MUSC) кемінде 24 елде 200-ден астам бөлімшесі бар, ал Deloitte компаниясының бағалауынша, әлемде 75 миллион жанкүйері бар. Жанкүйерлерді екі тәуелсіз ұйым — IMUSA және MUST өкілдік етеді; 2005 жылы Глейзерлер отбасы клубты сатып алғаннан кейін наразы жанкүйерлер «F.C. United of Manchester» командасын құрды. Олд Траффордтағы Стретфорд-Энд трибунасы ең белсенді қолдаудың дәстүрлі ошағы саналады.

Клубтың ең өткір қарсыластары — «Ливерпуль» мен қала көршісі «Манчестер Сити»; тарихында «Арсенал», «Лидс Юнайтед» және «Челсимен» де бақталастық болған. «Манчестер Ситиге» қарсы матчтар Манчестер дербиі деп аталады және британ футболындағы ең ірі жергілікті дербилердің бірі саналады. «Ливерпульмен» бақталастық Өнеркәсіптік төңкеріс кезіндегі екі қаланың бәсекесінен бастау алады; екі клуб бірлесіп 40 чемпиондық атақ, 9 Еуропа чемпиондар кубогы, 21 ФА Кубогын жеңген әрі олардың кездесулері ағылшын футболындағы ең атақты матч саналады. Бақталастықтың қаттылығы сонша, 1964 жылдан бері бірде-бір ойыншы бір клубтан екіншісіне тікелей ауысқан жоқ. «Лидспен» қарсылық Алқызыл раушандар соғысынан тарайтын «Раушандар бақталастығы» деп аталса, «Арсеналмен» бәсеке Алекс Фергюсон мен Арсен Венгер тұсындағы чемпиондық таласқа байланысты өршіді.

1991 жылы Лондон қор биржасына шыққан клуб 2005 жылы америкалық кәсіпкер Малколм Глейзердің қарызға негізделген мәмілесінен кейін жеке меншікке өтті: шамамен 800 млн фунтқа бағаланған сатып алудың 500 млн фунттан астамы клубтың қарызына айналды. 2012 жылдан клубтың акцияларының бір бөлігі Нью-Йорк қор биржасында айналымға түсті, ал бақылау пакеті Глейзерлер отбасында қалды. 2023 жылғы 24 желтоқсанда Ineos иесі Джим Рэтклифф клубтың 25 пайызын сатып алып, футбол бөлімін басқаруды қолға алғаны хабарланды, 2024 жылғы желтоқсанда оның үлесі 28,94 пайызға жетті. Клубтың әйелдер командасы 2018 жылы құрылып, 2024 жылғы 12 мамырда финалда «Тоттенхэм Хотспурды» 4:0 ұтып, Әйелдер арасындағы ФА Кубогын жеңді.