Марсель тарихы

Клубты 1892 жылы француз спорт қайраткері Рене Дюфор де Монмирай омниспорт қоғамы ретінде құрған. Алғашқы жеті жылда ол Football Club de Marseille деп аталды, ал 1899 жылы Olympique de Marseille атауын қабылдады: Olympique сөзі ежелгі Олимпиада ойындарынан алынған әрі қаланы шамамен 25 ғасыр бұрын негіздеген Фокеядан келген гректердің құрметіне берілген. Бастапқыда клубтың басты командалық спорт түрі регби болды, клубтың Droit au but (Тура қақпаға) ұраны да сол кезден қалған. 1898 жылдан USFSA құрамына кірген клубта футбол тек 1902 жылы, Андре Гаскардың айтуынша, ағылшындар мен немістердің арқасында ойнала бастады. Юво стадионында ойнаған команда қаладағы басқа клубтардан (Sporting, Stade, Phocéenne) бай әрі ұйымшыл болғандықтан, көш бастады. 1904 жылы Марсель алғашқы Жағалау чемпионатын жеңіп алды.

1920 жылдары клуб Франциядағы маңызды командаға айналып, 1924, 1926 және 1927 жылдары Франция Кубогын жеңді. 1924 жылғы кубок — сол кездегі француз футболында үстемдік еткен Сетке қарсы жеңіп алынған алғашқы ірі жетістік. 1929 жылы Клуб франсені ұтып, Франция чемпионатында жеңіске жетті. Сол жылдары құрамада Жюль Девакез, Жан Буайе, Жозеф Алькасар сияқты бірқатар Франция ұлттық құрамасының ойыншылары өнер көрсетті. 1932 жылы клуб кәсіпқой клубтар одағының мүшесі болды. 1937 жылы Марсель алғаш рет кәсіпқой дәуірдегі Франция чемпионы атанды — Сошоны гол айырмашылығымен (+30 және +17) басып озды. Араға салып 1935 және 1938 жылдары Франция Кубогын алды, ал 1934 жылы дубль жасауға Сет кедергі болды. 1938 жылы командаға Ларби Бенбарек қосылып, қара інжу атанды, бірақ оның мансабын Екінші дүниежүзілік соғыс қиып кетті.

1942–43 маусымы рекордтарға толы болды: 30 матчта 100 гол, оның ішінде бір кездесуде Авиньонға 20–2 есебімен жеңіс, онда Азнар 70 минут ойнап тоғыз гол соқты, оның сегізі бірінші болып тіркелді. Азнар сол маусымда чемпионатта 30 ойында 45, кубокта 11 гол соғып, 38 матчта 56 голдық көрсеткішке жетті. Сол маусымда Марсель Бордоны ұтып (4–0), кубокты жеңіп алды. 1948 жылы Сошомен тең ойнап, тағы да Франция чемпионы атанды. 1952 жылы команда лигадан түсу қаупінде тұрғанда, 31 гол соғып үздік бомбардир атанған Гуннар Андерссон құтқарды. 1953 жылы Андерссон бір маусымда 35 гол соғып рекорд жасады, ал клуб тарихындағы ең көп гол авторы атанды — 194 гол, бұл рекорд әлі бұзылған жоқ. 1954 жылы Марсель Франция Кубогының финалында Ниццаға 1–2 есебімен ұтылды, 1957 жылы Шарль Драго Кубогын жеңді. 1959 жылы клуб тарихында алғаш рет лигадан түсті және 1959–1965 жылдары, бір маусымды қоспағанда, екінші дивизионда ойнады.

1965 жылы президент болған Марсель Леклерк тұсында клуб қайта көтерілді: 1965–66 маусымында жоғарғы дивизионға оралды, 1969 жылы Франция Кубогын, 1971 жылы Йосип Скоблардың 44 голының арқасында чемпионатты жеңіп алды. Сент-Этьеннен Жорж Карнюс пен Бернар Боскье келген соң, команда 1972 жылы чемпионат пен кубокты қатар алды. 1971–72 және 1972–73 маусымдарында Еуропа чемпиондар кубогында ойнап, Йохан Кройфтың Аяксынан және Ювентустан ұтылды. 1972 жылдың 19 шілдесінде Леклерк клубтан кетуге мәжбүр болды: ол федерация әр командаға үш легионер тіркеуге рұқсат бермегеніне наразы болып, команданы Лига 1-ден шығарамын деп қорқытқан еді. Содан кейін дағдарыс дәуірі басталды: клуб тек 1976 жылы Франция Кубогын жеңді, кейін екінші дивизионға түсті. Қаржылық қиындықтардағы клуб негізінен жергілікті жас ойыншыларға — минотоларға сүйеніп, 1984 жылы жоғарғы дивизионға оралды. Солардың бірі — болашақ Франция құрамасының ойыншысы Эрик Ди Меко.

1986 жылғы 12 сәуірде қала әкімі Гастон Деффердің көмегімен клуб президенті болған Бернар Тапи құрамды түбегейлі күшейтті. Алғашқы трансферлері — Карлхайнц Фёрстер мен Ален Жирес. Еуропа кубогын жеңу мақсатымен Тапи Жан-Пьер Папен, Крис Уоддл, Энцо Франческоли, Абеди Пеле, Клаус Аллофс, Эрик Кантона, Карлос Мозер, Жан Тигана, Дидье Дешам, Драган Стойкович, Базиль Боли, Марсель Десайи, Руди Фёллер, Фабьен Бартез, Ален Бокшич, Мартин Васкес, Франсуа Омам-Бийик сияқты ойыншыларды, сондай-ақ Франц Беккенбауэр, Жерар Жили, Раймон Гуталс сынды бапкерлерді шақырды. 1989–1992 жылдары Марсель қатарынан төрт рет чемпион болып, Франция Кубогын да жеңді. 1991 жылы алғаш рет Еуропа чемпиондар кубогының финалына шығып, Белград Цървена звездасынан пенальти сериясында ұтылды. Клуб тарихындағы басты жетістік — 1993 жылы жаңа форматтағы Чемпиондар лигасын жеңуі: Мюнхендегі Олимпия стадионында өткен финалда Базиль Боли Миланға жалғыз гол соқты. Бұл француз клубының тарихтағы алғашқы жеңісі болды, ал Дидье Дешам мен Фабьен Бартез сәйкесінше турнирді жеңген ең жас капитан және қақпашы атанды.

Алайда салтанаттан кейін құлдырау басталды. 1994 жылы қаржылық бұрмалаулар мен сол кездегі президент Бернар Тапи қатысқан матч жөндеу жанжалы салдарынан клуб күштеп екінші дивизионға түсірілді және онда екі жыл болды. Сонымен қатар 1992–93 чемпиондық атағынан, 1993–94 Чемпиондар лигасына, 1993 жылғы Еуропа Суперкубогына және Интерконтиненталды кубокқа қатысу құқығынан айырылды. l'affaire VA-OM деп аталған бұл жанжалды Валансьен ашты: оның ойыншылары Жак Гласман, Хорхе Бурручага және Кристоф Роберге Марсель футболшысы Жан-Жак Эйдели хабарласып, Чемпиондар лигасының финалы алдында ОМ-ға жол беруді әрі ойыншыларын жарақаттамауды сұраған болатын.

1996 жылы клуб Adidas басшысы Робер Луи-Дрейфустің қолдауымен жоғарғы дивизионға оралды. Бапкер Ролан Курби болды, Фабрицио Раванелли, Лоран Блан, Андреас Кёпке қатарға қосылды, ал команда 11-орын алды. 1998–99 маусымында жүз жылдығын атап өткен клуб Робер Пирес, Флориан Морис, Кристоф Дюгарри сынды жұлдыздарды жинап, чемпионатта Бордодан кейінгі екінші орынды иеленді және 1999 жылы УЕФА Кубогының финалында Пармаға ұтылды. 2004 жылы Марсель жолда Днепрді, Интернационалеге, Ливерпуль мен Ньюкасл Юнайтедті ұтып, УЕФА Кубогының финалына шықты, бірақ Валенсиядан жеңілді. 2005 жылы Лацио мен Депортивоны басып озып, Интертото кубогын жеңіп алды.

2007 жылы мамырда Франция Кубогының финалында Сошомен қосымша уақытта 2–2 ойнап, пенальти сериясында ұтылды, бірақ сол маусымда екінші орынға шығып, 2007–08 Чемпиондар лигасының топтық кезеңіне ілікті. Сол турнирде Марсель Энфилдте жеңіске жеткен алғашқы француз командасы атанды — 2007 жылғы финалист Ливерпульді 1–0 ұтты, алғашқы екі ойында алты ұпай жинады, бірақ топтағы шешуші матчта үйде Ливерпульге 0–4 есебімен ұтылып, А тобында үшінші орын алды. 2008–09 маусымын Бордомен тығыз күресте екінші орынмен аяқтап, Чемпиондар лигасының топтық кезеңіне тікелей жолдама алды.

2010 жылғы наурызда Франция Стадионында Бордоны 3–1 ұтып, Лига кубогын жеңіп алды — бұл Чемпиондар лигасындағы жеңістен кейінгі 17 жылдағы алғашқы ірі тағзым. Екі айдан соң Ренді 3–1 ұтып, екі тур қалғанда 18 жылдағы алғашқы чемпиондығын тойлады. Маусым алдында Радестегі 7 Қараша стадионында ПСЖ-ды пенальтиде ұтып, 2010 жылғы Чемпиондар жүлдесін алды. 2011 жылғы 23 сәуірде Монпельені 1–0 жеңіп, Лига кубогын қатарынан екі рет алған алғашқы команда болды. Сол маусымда 1993 жылдан бергі алғашқы рет Чемпиондар лигасының 1/8 финалына шығып, Олд Траффордта Манчестер Юнайтедке 1–2 ұтылды, ал Жилинаны 7–0 жеңіп, турнир тарихындағы ең ірі қонақтағы жеңіс рекордын орнатты. 2011 жылы қатарынан бесінші рет Чемпиондар лигасына іліккен клуб рекорд жасады, ал 27 шілдеде Танжердегі стадионда Лилльді 5–4 ұтып, Чемпиондар жүлдесін қайталады: бес минут қалғанда 1–3 есебімен ұтылып тұрған ОМ соңғы бес минутта бес гол соқты, Андре Айю хет-трик жасады.

2011–12 маусымында алты турдан соң кестенің түбіне түскен команда есін жиып, Боруссия Дортмундты 3–0, қарсылас ПСЖ-ды да 3–0 ұтты. 2012 жылғы ақпанда 13 ойында жеңіске жете алмаса да, 1993 жылдан бергі алғашқы рет Чемпиондар лигасының ширек финалына шықты, онда болашақ финалист Бавариядан ұтылды, ал Лига 1-де тек оныншы орын алды. Сонымен бірге финалда Лионды 1–0 ұтып, Лига кубогын қатарынан үшінші рет жеңді. 2012 жылдың жазында Дешам отставкаға кетіп, кейін Франция құрамасын басқарды. Элис Бо тұсында клуб Лоик Реми, Сесар Аспиликуэта, Стефан Мбиа сияқты негізгі ойыншыларды сатып жіберсе де, 2012–13 маусымында екінші орын алды. Димитри Пайе, Флориан Товен, Джанелли Имбула секілді ойыншыларға 40 миллион еуроға жуық қаржы жұмсаған клуб Чемпиондар лигасында алты ойынның бәрін ұтылып, топтық кезеңде бірде-бір ұпай жинамаған алғашқы француз командасы болды. 2013 жылғы 7 желтоқсанда Бо қызметінен босатылып, оның орнына уақытша Жозе Аниго келді; команда екі кубоктан шығып, 2014 жылы алтыншы орынмен аяқтап, он жылда алғаш рет еуротурнирлерге жолдамасыз қалды.

2014 жылғы 2 мамырда клуб Марсело Бьелсамен келісімге келді — ол клуб тарихындағы алғашқы аргентиналық бапкер әрі тамызда ашылған, жаңғыртудан өткен Велодромда команданы алғаш басқарған маман болды. Бірінші маусымында команда жеті ай бойы кестені бастап келіп, төртінші орынмен аяқтады және Еуропа лигасына іліктір. 2015 жылы Андре-Пьер Жиньяк, Андре Айю және Димитри Пайе клубтан кетті. Жаңа маусымның алғашқы турында Канға 0–1 ұтылған соң, Бьелса басшылықпен сенім жоғалғанын айтып, күтпеген жерден отставкаға кетті. 19 тамызда бапкер болып Мишель тағайындалды, бірақ команда алты айдан астам уақыт Лига 1-де үйде жеңіске жете алмады, ал сәуірде ол жұмыстан босатылды. Уақытша басшы Франк Пасси тұсында Марсель тоғыз жылдағы алғашқы рет Франция Кубогының финалына шығып, ПСЖ-дан 2–4 ұтылды, ал чемпионатты 15 жылдағы ең нашар нәтижемен — 13-орынмен түйіндеді. 2016 жылдың жазында клуб қаржылық міндеттемелерге байланысты бірқатар ойыншысын сатты: ұзақ жылғы капитан Стив Манданда Кристал Пэласқа, Никола Нкулу Лионға кетті, ал Миши Батшуайи клуб рекорды — 40 миллион еуроға Челсиге ауысты.

2016 жылғы 29 тамызда америкалық кәсіпкер Фрэнк Маккорттың клубты Маргарита Луи-Дрейфустен сатып алуға келіскені жарияланды; мәміле 17 қазанда шамамен 45 миллион еуроға аяқталды. Маккорт президент етіп Жак-Анри Эйроды, бас бапкер етіп Рюди Гарсияны, спорттық директор етіп Андони Субисарретаны тағайындады. 2018 жылғы 3 мамырда Марсель жартылай финалда Ред Булл Зальцбургты жалпы есепте 3–2 ұтып, 2004 жылдан бергі алғашқы рет еуротурнир финалына шықты, бірақ Еуропа лигасының финалында Атлетико Мадридтен жеңілді. 2019–20 маусымында Андре Виллаш-Боаш басшылығында команда пандемияға байланысты мерзімінен бұрын аяқталған чемпионатта екінші орын алып, 2013–14 маусымынан кейін алғаш Чемпиондар лигасына жолдама алды.

2021 жылғы ақпанда жеңілістер сериясынан, ойыншылармен қақтығыстардан кейін, жанкүйерлердің жаттығу базасындағы тәртіпсіздігінен үш күн өткен соң Виллаш-Боаш отставка ұсынды; клуб оны босатып, орнына аргентиналық Хорхе Сампаолиды шақырды, ал президент болып Жак-Анри Эйроның орнына Пабло Лонгория тағайындалды. 2022 жылғы қаңтарда Пап Геенің Уотфордтан ауысуына байланысты істе ФИФА ойыншыны төрт айға шеттетіп, клубқа екі трансфер терезесіне тыйым салды және 2,5 миллион еуро төлеуді міндеттеді; Марсель шешімге шағымданды. 2021–22 маусымында клуб екінші орынды иеленіп, Чемпиондар лигасына оралды.

Марсельдің басты қарсыласы — Пари Сен-Жермен, олардың кездесуі Le Classique деп аталады. Атауы Барселона мен Реал Мадрид арасындағы Эль Класикодан алынған. Бұл қарсыластық астана мен провинцияны, Париждің дәстүрлі байлығы мен жоғары мәдениетін Марсельдің индустриялық әрі космополит дәстүрлерімен қарсы қояды, оны жиі Солтүстік пен Оңтүстіктің текетіресі деп те атайды. Қарсыластық 1990 жылдары, ПСЖ иесі Canal+ телеарнасы мен Марсель иесі Бернар Тапидің маркетингтік мүддесімен күшейді. ПСЖ мен Марсель — ірі еуропалық трофей жеңіп алған жалғыз екі француз клубы: ПСЖ 1996 жылы Кубоктар иегерлері кубогын, 2025 жылы Чемпиондар лигасын, Марсель 1993 жылы Чемпиондар лигасын жеңген. Лионмен кездесу Choc des Olympiques (немесе Olympico) деп аталады: екі клубтың да атауында Olympique сөзі бар, ал қарсыластық өшпенділіктен емес, бәсекелестіктен туған. Марсель, Лион, Сент-Этьен және ПСЖ — Франция чемпионатын қатарынан төрт рет жеңген жалғыз клубтар, Марсель мұны екі мәрте жасаған.

1904 жылдан 1937 жылға дейін клуб өзіне тиесілі Юво стадионында ойнады. Бір кезде клубтың бұрынғы регбишісі әрі кейін Ұлттық жиналыс мүшесі болған Фернан Бюиссонның құрметіне аталған бұл арена 1920 жылдардың басында жанкүйерлердің қаржылық көмегімен жаңартылып, сыйымдылығы 15 000 орынға жетті. 1937 жылы клуб қаладан жалдау ақысын түсіруді талап еткен соң, едәуір үлкен Велодромға көшті. Велодром Евро-1984 алдында жаңғыртылған кезде, 1982–83 маусымында команда қайта Ювода ойнады. 1998 жылғы әлем чемпионатына арена тағы қайта жасалып, екі бұрыштық трибунасы (Солтүстік және Оңтүстік вираж) бар, сондай-ақ Жан Буэн мен Ганэ трибуналары бар алып стадионға айналды. Евро-2016 қарсаңында муниципалитет трибуналарды шатырмен жауып, сыйымдылықты 67 000 орынға дейін ұлғайтты. Әр үй матчының алдында Van Halen тобының Jump әні, ал гол соғылғанда Puff Daddy орындайтын Come with Me әні қосылады.

1986 жылға дейін клубтың дәстүрлі формасы ақ жейде, ақ шалбар және көк гетр болды. 1986 жылдан бастап толық ақ түсті жиынтық қолданылды, ал 2012–2013 жылдары клуб бастапқы нұсқасына оралып, көк гетр киді. Көк пен ақ Марсель қаласының туынан алынған; қаланы гректер негіздегендіктен және ол жиі Фокей қаласы деп аталатындықтан, түстердің шығу тегі грек дәстүрімен байланыстырылады. Клуб негізін қалаушы Рене Дюфор де Монмирай алғашқы елтаңбаны өзінің жеке мөріндегі өрілген D және M әріптерінің негізінде жасады. Droit au but ұраны клубтың басты спорты регби болған, Football Club de Marseille атанған кезден қалған. Алғашқы белгі O әрпінің үстіне салынған әшекейлі M және ұраннан тұрды; ол 1935 жылға дейін қолданылып, кейін ар-деко стиліндегі қалқанға ауысты. 1972 жылы логотип қайта жасалды, 1986 жылы клуб алғашқы елтаңбасына оралды, ал 1993 жылы Чемпиондар лигасындағы жеңісті белгілейтін жұлдыз қосылды. 1999 жылғы жүз жылдыққа алтын O мен көгілдір M-нен тұратын нұсқа, 2009–10 маусымында 110 жылдыққа ұқсас белгі пайдаланылды. Қазіргі нұсқа 2004 жылғы 17 ақпанда таныстырылды.

Марсель — бір стадионда алты жанкүйерлер тобы жиналған әлемдегі жалғыз клуб: олар Оңтүстік және Солтүстік вираждарда, сондай-ақ Ганэ мен Жан Буэн трибуналарында орналасқан. Велодромдағы атмосфераны негізінен қақпалардың артындағы топтар жасайды. Солтүстік вираж 2002 жылы Marseille Trop Puissant тобының негізін қалаушы Патрис де Перетти (1972–2000) есімімен аталды. Оңтүстік вираж 1720 жылғы Марсель обасы кезінде аурухана ашқан дворян Никола Розаның құрметіне аталған; мұнда 1984 жылы құрылған, Франциядағы алғашқы ультра тобы Commando Ultra '84 және South Winners орналасқан. Марсель жанкүйерлерінің грек АЕК Афины, итальяндық Ливорно және неміс Санкт-Паули клубтарының жанкүйерлерімен тығыз достық қарым-қатынасы бар.

Клуб жалпы 29 трофей жеңіп алған, оның 28-і ірі атақтар, бұл көрсеткіш бойынша Францияда ПСЖ-дан кейінгі екінші орында тұр. Марсельдің тоғыз чемпиондық атағы бар (ПСЖ-дан және Сент-Этьеннен кейін), оның алғашқысы 1929 жылы, кәсіпқой дәуірге дейін жеңіп алынған. Франция Кубогын он рет (елдегі екінші көрсеткіш), Лига кубогын үш рет, Чемпиондар жүлдесін үш рет, Шарль Драго Кубогын бір рет, Лига 2 чемпионатын бір рет жеңді. 1972 және 1989 жылдары чемпионат пен кубокты қатар алып, дубль жасады. Халықаралық деңгейде 1993 жылы Чемпиондар лигасын, 2005 жылы Интертото кубогын жеңді, ал 1991 жылы Чемпиондар кубогында, 1999, 2004 және 2018 жылдары УЕФА Кубогы мен Еуропа лигасында финалист атанды.

Марсельде ойнап жүріп UNFP жылдың үздік ойыншысы сыйлығын Дидье Дрогба (2004), ал жылдың үздік жас ойыншысы сыйлығын Франк Рибери (2006), Самир Насри (2007) және Уильям Салиба (2022) алды. 2016 жылы клубтың 95 пайыз үлесін сатып алған америкалық кәсіпкер Фрэнк Маккорт негізгі иесі болып қала береді, тағы 5 пайызы Маргарита Луи-Дрейфуске тиесілі. 2023–24 маусымы қорытындысымен клуб Deloitte Football Money League тізіміне еніп, шамамен 287 миллион еуро табысымен әлемде 19-орынды иеленді, ал 2025 жылы Brand Finance рейтингінде бренд құны бойынша 26-, бренд күші бойынша 21-орында болды.