Монако тарихы

Франциялық клуб болмаса да, Монако Франция футболының ең титулды командаларының қатарына жатады: сегіз рет ел чемпионы атанған (1961, 1963, 1978, 1982, 1988, 1997, 2000, 2017), бес мәрте Франция кубогын (1960, 1963, 1980, 1985, 1991) және бір рет Лига кубогын (2003) жеңіп алған. Төрт рет Чемпиондар трофейін (1961, 1985, 1997, 2000), 1961 жылы Шарль Драго кубогын иеленген, 2013 жылы Лига 2 чемпионы болған. Еуропалық додалардағы ең жоғары жетістіктері — 1992 жылғы Кубок иелерінің кубогы мен 2003–2004 жылғы УЕФА Чемпиондар лигасының финалы. 2011 жылдың желтоқсанынан бері клуб акцияларының 66,67 пайызы ресейлік кәсіпкер Дмитрий Рыболовлевке тиесілі.

Еуропадағы басқа шағын мемлекеттерден өзгеше, Монакода ешқашан өз чемпионаты ұйымдастырылмаған және ел УЕФА мен ФИФА-ға жеке мүшелікке ұмтылмаған. Сол себепті клуб Франция лигалар жүйесінің толыққанды мүшесі болып, еуропалық турнирлерде Францияны ұсынады. 2013 жылы Франция кәсіпқой лигасы (LFP) ел чемпионатында ойнайтын клубтардың тіркелген кеңсесі Францияда болуын міндеттейтін ереже енгізген, бірақ 2015 жылы Франция Мемлекеттік кеңесі Монаконың пайдасына шешім шығарып, клубқа кеңсесін княздікте қалдыруға рұқсат берді. Осының арқасында клуб әлеуметтік төлемдерді француз клубтарына қарағанда аз (жалақының 55–60 пайызының орнына 35–40 пайызын) төлейді, ал шетелдік футболшылар Монакода табыс салығын төлемейді.

Клуб 1920 жылғы 1 тамызда Франция мен княздіктегі бірнеше жергілікті команданың бірігуінен құрылды. 1924 жылғы 23 тамызда Association Sportive de Monaco көпсалалы спорт қоғамы құрылып, футбол командасы оның бір бөлімшесіне айналды. Алғашқы жылдары команда Прованс — Альпі — Лазур жағалауы өңірінің әуесқой дивизиондарында ойнап, 1920 жылдары лигалар сатысымен жылдам көтерілді. 1929 жылы француз Бозолей коммунасында салынған «Монегетти» стадионына көшіп, онда 1939 жылға дейін өнер көрсетті. 1933 жылы Франция футбол федерациясы клубты кәсіпқойлыққа шақырды, алайда екінші дивизиондағы алғашқы маусым сәтсіз аяқталып, команда келесі жылы әуесқой лигаларға түсіп қалды. 1939 жылы клуб «Луи II» стадионына қоныс аударды, 1948 жылы кәсіпқой мәртебесін қайтарып, екінші дивизионға оралды, ал 1953 жылы тарихында тұңғыш рет жоғарғы дивизионға жолдама алды.

1960 жылы бас бапкер Люсьен Лёдюк командаға алғашқы кәсіпқой тақырын сыйлады: Франция кубогының финалында «Сент-Этьен» қосымша уақытта 4:2 есебімен жеңілді. Келесі жылы клуб тұңғыш рет ел чемпионы атанып, Еуропа кубогына жолдама алды, ал 1963 жылы тарихындағы алғашқы «қос тақты» жеңіп алды. Лёдюк кеткен соң команда ұзақ дағдарысқа ұшырап, он жылға жуық орта тұстағы орындарды иеленді және бірінші мен екінші дивизион арасында ауысып отырды. 1975 жылы клуб президенті болып бұрынғы басшы Шарль Капораның ұлы Жан-Луи Капора сайланды; ол Лёдюкті қайта шақырып, маман бірден жоғарғы дивизионға жолдама әперіп, 1978 жылы чемпиондыққа жеткізді. 1980 жылдары табыстар кезегі жалғасты: 1980 және 1985 жылдары Франция кубогы, 1982 жылы чемпиондық атақ, 1984 жылы кубок финалы. 1985–1986 маусымында клуб тарихындағы ең ірі жеңістердің бірі тіркелді — «Бордоны» 9:0 есебімен ұтты. Бірақ бұл жетістіктер еуропалық аренада қайталанбады: сол кезеңге дейін команда ешқандай еуропалық турнирде бірінші айналымнан өте алмай, 1981 жылы «Данди Юнайтедтен», 1982 және 1984 жылдары София ЦСКА-дан, 1985 жылы Крайова «Университатясынан» ұтылды.

1986 жылы команданы «Аяксте» тотальды футбол идеясын дамытқан Штефан Ковач басқарды, алайда ол да нәтижеге жете алмады. Осыдан кейін клуб сол кезде «Нансиде» жұмыс істеген, кеңінен танымал емес Арсен Венгерді жұмысқа алды. Венгердің тұсында Монако тарихындағы ең табысты кезеңдердің бірін бастан өткерді: командаға Жорж Веа, Гленн Ходдл, Юрген Клинсман, Юри Джоркаефф келді, ал жасөспірімдер академиясы болашақ әлем чемпиондары Эмманюэль Пети, Лилиан Тюрам және Тьерри Анриді дайындады. Венгер алғашқы маусымында, 1988 жылы, чемпиондыққа жеткізді, 1991 жылы Франция кубогын жеңіп алды, команда Еуропа кубогының соңғы сатыларында тұрақты түрде ойнап, чемпиондық үшін күресті. 1993 жылы басты қарсыласы «Марсельдің» матчтарды сатып алғаны анықталды — бұл туралы Венгер бұрыннан айтып келген еді. 1994 жылы клуб басшылығы оған «Бавариямен» келіссөз жүргізуге тыйым салды, ал неміс клубы бос орынға басқа маманды тағайындағаннан кейін бірнеше апта өткенде Венгер қызметінен босатылды.

Венгер кеткен соң клуб тағы екі рет — 1997 жылы Жан Тигананың, 2000 жылы Клод Пюэльдің жетекшілігімен ел чемпионы атанды. Алайда ғасыр соңында қаржылық қиындықтар туралы қауесет тарады. 2003 жылы дағдарыс шегіне жетті: чемпионатта екінші орын алғанына қарамастан, клуб 50 миллион еуро қарызы үшін Франция кәсіпқой лигасының шешімімен Лига 2-ге түсірілді; апелляциядан кейін жаза футболшы сатып алуға тыйыммен алмастырылды, бірақ бұл 28 жыл басшылық еткен Жан-Луи Капораның кетуіне жеткілікті болды. Оның орнын футболда тәжірибесі жоқ әкімші Пьер Свара басты.

Қаржылық ахуалға қарамастан, келесі маусым алаңда ерекше сәтті өтті. Франция құрамасының бұрынғы капитаны Дидье Дешам бапкерлік еткен, құрамында Фернандо Морьентес, Людовик Жюли, Жером Ротен, Дадо Пршо сынды ойыншылар болған команда Лига 1-де үшінші орын алып, Чемпиондар лигасында Мадрид «Реалы» мен «Челсиді» ұтып, финалға дейін жетті. Сонымен бірге 2003–2004 маусымы клуб тарихындағы қаржылық тұрғыдан ең ауыр жыл болды: бір жыл ішінде Дешам қызметінен кетіп, Свараны Мишель Пастор алмастырды.

Одан кейінгі жылдар құлдыраумен есте қалды. Дешамның орнына келген Франческо Гвидолин бір ғана маусым жұмыс істеді, одан кейін Лоран Банид, Рикарду Гомеш командаға жетекшілік етті; төрт жылда алты бапкер ауысып, команда тек орта тұстан орын алғандықтан, 2008 жылы Пастор сын астында клубтан кетті. 2008 жылы президент болған Жером де Бонтен толық реформа уәдесін беріп, Пак Чу Ён мен Фредди Адуды шақырды, бірақ нәтиже болмай, маусым соңында отставкаға кетті; оның орнын банкир Этьен Франзи басты. 2009 жылы келген Ги Лакомб жас құраммен Лига 1-де сегізінші орынға шықты, алайда екінші маусымда команда 17-орынға ығысып, бапкер 2011 жылдың қаңтарында жұмыстан босатылды. Қайта оралған Лоран Банид те жағдайды түзей алмады: 2010–2011 маусымын 18-орында аяқтаған клуб Лига 2-ге түсті.

2011 жылдың желтоқсанында, команда Лига 2 турнир кестесінің түбінде тұрған кезде, клуб акцияларының 66,67 пайызы Дмитрий Рыболовлевке сатылды. Банидтің орнына келген Марко Симоне маусымды сегізінші орында аяқтады, бірақ басшылық жоғары лигаға оралуды мақсат етіп, итальяндық Клаудио Раньериді тағайындады. Шабуылшыл ойын стилімен 2012–2013 маусымында 64 гол соққан және бар болғаны төрт рет жеңілген Монако чемпион атанып, Лига 1-ге оралды. 2013 жылы клуб Еуропадағы ең көп қаражат жұмсаған командалардың біріне айналды — шамамен 140 миллион фунт, оның ішінде Мадрид «Атлетикосынан» Радамель Фалькао үшін клуб рекорды болған 50 миллион және «Портудан» Хамес Родригес үшін 40 миллион фунт төленді. 2013–2014 маусымында команда екінші орын алды, Раньериді Леонардо Жардим алмастырды. Келесі маусымда шығындар қысқарып, Родригес Мадрид «Реалына» 75 миллион еуроға сатылды, Фалькао «Манчестер Юнайтедке» жалға берілді, бірақ клуб Лига 1-де үшінші орын алып, Чемпиондар лигасында «Арсеналды» ұтқаннан кейін ширек финалда «Ювентустан» ұтылды. Маусымның үздік бомбардирі Антони Марсьяль жазда «Манчестер Юнайтедке» 60 миллион еуроға көшті — бұл футбол тарихында жасөспірім ойыншы үшін төленген ең жоғары сома; Жофре Кондогбия, Лейвин Курзава, Янник Каррасконың және басқалардың сатылуымен бірге клуб 180 миллион еуродан астам қаржы тапты.

2017 жылғы 17 мамырда Монако «Сент-Этьенді» 2:0 есебімен ұтып, 17 жылдан кейінгі алғашқы чемпиондығын тойлады; Радамель Фалькао 30, Килиан Мбаппе 26 гол соқты. Маусымның соңғы 20 ойынында команда жеңіліс көрмей, соның 18-інде жеңіске жетті. 2016–2017 жылғы Чемпиондар лигасында Монако 1/8 финалда «Манчестер Ситиге» қонақта 3:5 есебімен ұтылып, үйде 3:1 есебімен жеңіп, қонақтағы голдардың есебінен келесі кезеңге шықты, одан соң «Боруссия Дортмундты» екі матчтың қорытындысы бойынша 6:3 есебімен ұтып, жартылай финалда «Ювентустан» 1:4 есебімен ұтылды. Жазда Мбаппе 180 миллион еуроға сатып алу міндетімен ПСЖ-ға жалға берілді — бұл Неймардан кейінгі тарихтағы екінші ең қымбат трансфер болды; Бернарду Силва мен Бенжамен Менди «Манчестер Ситиге» жалпы 100 миллион еуродан астам сомаға, Тьемуэ Бакайоко «Челсиге» 40 миллион еуроға, кейін Фабиньо «Ливерпульге» 42 миллион еуроға сатылды. 2017–2018 маусымында клуб ПСЖ-дан 13 ұпай артта қалып, екінші орынға тұрақтады.

2018 жылдың қазанында сәтсіз бастамадан кейін Жардимның орнына Тьерри Анри келді, бірақ ол қаңтарда қызметінен шеттетіліп, Жардим қайта оралды; маусым 17-орынмен аяқталып, команда өтпелі ойындардан екі ұпаймен ғана құтылды. 2019 жылдың желтоқсанында Жардим 14 ай ішінде екінші рет жұмыстан босатылып, Испания құрамасының бұрынғы бапкері Робер Морено тағайындалды. 2019–2020 маусымы COVID-19 пандемиясына байланысты мерзімінен бұрын аяқталып, клуб тоғызыншы орында қалды. Морено маусым соңында қызметінен кетті, оның орнын басқан Нико Ковач келесі маусымда 38 матчтың 24-інде жеңіске жетіп, 78 ұпаймен үшінші орын алды. 2022 жылдың басында Ковачты алмастырған Филипп Клеманның тұсында клуб Чемпиондар лигасының топтық кезеңіне іліге алмай, Еуропа лигасында ойнады, ал соңғы маусымында алтыншы орын алып, еуротурнирлерге жолдама ала алмады. 2023 жылғы 4 шілдеде екі жылдық келісімшартқа отырған Ади Хюттер алғашқы маусымында команданы 2023–2024 жылғы чемпионатта екінші орынға және 2018–2019 маусымынан кейінгі алғаш рет Чемпиондар лигасының топтық кезеңіне шығарды. 2025–2026 маусымы дағдарыспен есте қалды: сәтсіз бастамадан кейін 2025 жылғы 11 қазанда Хюттердің орнына Себастьен Поконьоли келді, бірақ команда чемпионатта жетінші орынмен шектелді. 2026 жылдың шілдесінде бас бапкер қызметіне «Фламенгоның» бұрынғы жаттықтырушысы Филипе Луис тағайындалды.

Команда 1939 жылы салынған алғашқы «Луи II» стадионында ойнады, ал 1985 жылы оның орнын жақын маңда, Жерорта теңізінен тартып алынған жер телімінде тұрғызылған жаңа арена басты — теңіз жағалауы стадионның танымал көрінісіне айналды. Монако князі Луи II-нің құрметіне аталған стадион 18 523 көрерменді сыйдырады және тоғыз аркасымен ерекшеленеді. Мұнда көптеген жеңіл атлетика жарыстары мен Еуропа кубогының финалдары өтті, ал 1998 жылдан 2012 жылға дейін жыл сайын тамыз айында УЕФА Суперкубогының матчы осында ойналды; 2013 жылдан бастап УЕФА бұл кездесуді әртүрлі стадиондарда өткізуге көшті.