Ньюкасл тарихы

1882 жылдың тамызында қалада Ньюкасл Уэст Энд клубы құрылып, 1886 жылдың мамырында Сент-Джеймс Паркқа қоныстанды. Екі ұжым Солтүстік лигада бәсекелес болды. 1889 жылы Ист Энд кәсіпқойлыққа көшіп, келесі жылдың наурызында акционерлік қоғамға айналды. Ауыр қаржылық жағдайға тап болған Уэст Энд таратылып, оның бірқатар ойыншылары мен қызметкерлері Ист Эндке көшті, ал 1892 жылдың мамырында Ист Энд Сент-Джеймс Парктің жалгерлік құқығын иеленді. Қалада жалғыз ірі клуб қалған соң, даму қарқыны артты. Бірігуді атап өту үшін жаңа атау таңдалды: 1892 жылдың 9 желтоқсанында Ньюкасл Юнайтед нұсқасы бекітілді, оны Футбол қауымдастығы 22 желтоқсанда мақұлдады, ал заңды түрде клуб 1895 жылдың 6 қыркүйегінде тіркелді.

1893–1894 жылғы маусымның басында клуб Бірінші дивизионға қабылданбай, Ливерпуль және Вулвич Арсеналмен бірге Екінші дивизионға кірді. Дивизиондағы алғашқы ресми кездесуде Вулвич Арсеналмен 2:2 тең түсті. 1895–1896 жылдары көрермен саны өсіп, Бери қарсы ойынды 14 мың жанкүйер тамашалады. Сол маусымда клубтың хатшысы болған Фрэнк Уотт командасының 1898–1899 жылғы маусымға Бірінші дивизионға шығуына ықпал етті, алайда дебют маусымында Ньюкасл 13-орынмен шектелді.

Клубтың алғашқы алтын кезеңі 1904–1910 жылдарға келді: ұжым 1904–1905, 1906–1907 және 1908–1909 жылдары чемпион атанды, ал 1910 жылы финалда Барнслиді жеңіп, ФА Кубогын алғаш иеленді. Бұл кезеңде команда 1905, 1906, 1908 және 1911 жылдардағы ФА Кубогының финалдарында жеңіліске ұшырады. Қорғаушы Питер Мак-Уильям кейін сол құрамның ойынын қысқа әрі жылдам берілімге құрылған ұжымдық футбол деп сипаттаған. 1924 жылы Уэмбли стадионындағы екінші финалда Астон Виллаға есе жібермей, клуб ФА Кубогын екінші рет жеңіп алды. 1926–1927 жылдары Ньюкасл төртінші рет чемпиондыққа жетті, командаға клуб тарихындағы ең нәтижелі шабуылшылардың бірі Хьюи Галлахер капитандық етті; сол тұста Нил Харрис, Стэн Сеймур, Фрэнк Хадспет те негізгі ойыншылар болды. 1932 жылы клуб ФА Кубогын үшінші мәрте жеңді, бірақ 1933–1934 жылғы маусымнан кейін жоғарғы дивизионда 35 маусым өткізіп, Екінші дивизионға түсіп қалды.

Соғыстан кейінгі жылдарда командаға Джеки Милберн, Томми Уокер, Бобби Кауэлл келді, ал 1947–1948 жылғы маусым соңында Ньюкасл Бірінші дивизионға оралды. 1950 жылдары клуб бес жылда ФА Кубогын үш рет жеңді: 1951 жылы Блэкпулды, 1952 жылы Арсеналды, 1955 жылы Манчестер Ситиді ұтты. Осыдан кейін құлдырау басталып, 1960–1961 жылғы маусым соңында команда қайтадан Екінші дивизионға түсті. Бас бапкерлікке бұрынғы ойыншы Джо Харви келді, оның басшылығымен клуб 1964–1965 жылдары екінші дивизион чемпионы атанып, жоғарғы лигаға оралды. 1967–1968 жылғы маусымдағы сәтті өнерден кейін Ньюкасл алғаш рет еуропалық жарысқа жолдама алды және 1969 жылы Жәрмеңкелер кубогының финалында венгриялық Уйпештті екі кездесудің жиынтығында 6:2 есебімен жеңіп, трофей иеленді.

1971 жылдың жазында Харви клуб рекордын жаңартып, 180 мың фунт стерлингке шабуылшы Малкольм Макдональдты алды. Ньюкасл 1974 жылы ФА Кубогының финалында Ливерпульден ұтылды, бірақ 1974 және 1975 жылдары Тексако кубогын, ал 1973 жылы Англия-Италия кубогын жеңді. Гордон Ли командасын 1976 жылғы Лига кубогының финалына жеткізсе де, жеңіске жете алмады. 1977–1978 жылғы маусым соңында клуб тағы да Екінші дивизионға түсті. Артур Кокстың тұсында Питер Бирдсли, Крис Уоддл және Англия құрамасының бұрынғы капитаны Кевин Киган ойнаған ұжым 1983–1984 жылдары жоғарғы дивизионға көтерілді. Кейін Уоддл, Бирдсли және Пол Гаскойн сатылып, команда 1988–1989 жылғы маусымда қайта құлдырады.

1992 жылы клуб төрағасы Джон Холл команданы Кевин Киганға тапсырды, ол ұжымды Үшінші дивизионға түсіп қалудан сақтап қалды. Ойыншыларға қаржы бөлініп, Роб Ли, Пол Брэйсуэлл, Барри Венисон сатып алынды, ал 1992–1993 жылғы маусым соңында Ньюкасл Бірінші дивизион чемпионы атанып, Премьер-лигаға жолдама алды. Жоғарғы дивизиондағы алғашқы маусымда команда 1927 жылдан бергі үздік көрсеткішпен үшінші орынды иеленді, ал шабуылға құрылған ойын мәнері үшін Sky Sports ұжымды The Entertainers деп атады. Киганның жетекшілігімен Ньюкасл 1995–1996 және 1996–1997 жылдары қатарынан екі мәрте күміс жүлдегер атанды. 1996 жылдың 30 шілдесінде клуб сол кездегі әлемдік рекорд — 15 млн фунт стерлингке Алан Ширерді сатып алды, құрамда Давид Жинола мен Лес Фердинанд та өнер көрсетті.

1997 жылдың қаңтарында Киганның орнына Кенни Далглиш келді. 1997–1998 жылғы маусымда клуб лигада 13-орын алып, ФА Кубогының финалында ұтылды және Чемпиондар лигасының топтық кезеңінен шыға алмады, дегенмен үй алаңында Барселона мен Динамо Киевті жеңіп, Киевте 0:2-ден кейін 2:2-ге тең түсті. Далглиштің орнын басқан Рууд Гуллиттің тұсында команда қайтадан 13-орынмен шектеліп, 1999 жылғы ФА Кубогының финалында жеңіліп қалды. Гуллит 1999–2000 жылғы маусымның бесінші турынан кейін кетіп, клубты Бобби Робсон басқарды. Оның басшылығымен Ньюкасл 2001–2002 жылдары төртінші орынға шығып, Чемпиондар лигасына жолдама алды, келесі маусымда үшінші орынды иеленіп, турнирдің екінші топтық кезеңіне өтті әрі алғашқы үш ойында жеңіліп барып келесі кезеңге шыққан алғашқы команда атанды. 2004 жылдың тамызында Робсон жұмыстан босатылды.

Грэм Сунесс клуб рекордын жаңартып, Майкл Оуэнді 16,8 млн фунт стерлингке алды және командасын 2004–2005 жылғы УЕФА кубогының ширек финалына жеткізді, сол маусымда Алан Ширер турнирдің үздік бомбардирі атанды. 2006 жылы Ньюкасл тарихында тұңғыш рет Интертото кубогын жеңді. Ширер 2005–2006 жылғы маусым соңында барлық турнирлерде 206 гол соғып, клубтың ең нәтижелі ойыншысы ретінде мансабын аяқтады.

2007 жылы клубты Майк Эшли сатып алып, оны Лондон қор биржасынан шығарды. Бұл кезеңде Ньюкаслды Сэм Эллардайс, екінші мәрте Кевин Киган, Джо Киннир және уақытша Алан Ширер басқарды. 2008–2009 жылғы маусым соңында команда 1993 жылдан бері алғаш рет Премьер-лигадан түсіп қалды, бірақ Крис Хьютонның жетекшілігімен бірден Чемпионшип чемпионы атанып, 2010 жылы оралды. Алан Пардьюдің тұсында клуб 2011–2012 жылғы маусымда бесінші орынды иеленіп, Еуропа лигасына жолдама алды, ал Пардью Премьер-лиганың маусым үздік бапкері және LMA нұсқасы бойынша жылдың бапкері атанды. Келесі маусымда команда Еуропа лигасының ширек финалында Бенфикадан ұтылып, ішкі аренада құлдырау қаупіне жақындады. 2016 жылы Рафаэль Бенитестің тұсында клуб екінші мәрте төменгі дивизионға түсіп, 2017 жылдың мамырында Чемпионшип чемпионы ретінде қайта оралды.

2021 жылдың 7 қазанында 14 жыл иелік еткен Эшли клубты шамамен 305 млн фунт стерлингке Сауд Арабиясының Мемлекеттік инвестициялық қорынан (PIF), RB Sports & Media және PCP Capital Partners компанияларынан құралған консорциумға сатты. Мәміле Сауд Арабиясының адам құқықтары саласындағы жағдайын жасыруға бағытталған спорттық имидж жасау әрекеті деп сынға ілікті; Amnesty International және Human Rights Watch ұйымдары наразылық білдірді, ал Премьер-лига мемлекет клубты бақыламайтыны туралы заңды кепілдік алғанын мәлімдеді. 2021 жылдың 8 қарашасында бас бапкер болып Эдди Хау тағайындалды, оның тұсында команда маусымның алғашқы 14 турында жеңіске жетпесе де, лигада қалған әрі Премьер-лига тарихындағы мұндай көрсеткіштен кейін сақталып қалған алғашқы клуб болды. 2022–2023 жылғы маусым соңында Ньюкасл 20 жылда алғаш рет Чемпиондар лигасына іріктелді.

2025 жылдың 16 наурызында Ньюкасл Лига кубогының финалында Ливерпульды 2:1 есебімен жеңіп, 1955 жылдан бергі тұңғыш ішкі трофейін иеленді; жеңіс голдарын Дэн Бёрн мен Александр Исак соқты. Сол маусымда команда бесінші орын алып, Чемпиондар лигасына жолдама алды. 2026 жылдың шілдесінде Эдди Хау қызметінен кетіп, тамызда клубты Маттиас Яйссле басқарды.

Клубтың дәстүрлі түстері — қара-ақ жолақты жейде, қара шалбар, қара немесе ақ гетр. Алғашында команда Ист Эндтен қалған қызыл жейдемен ойнаған, ал қара-ақ жолақ 1894 жылы қабылданды: бұл түстер бірігуге қатысқан екі клубтың бірде-біреуіне тиесілі болмағандықтан таңдалды. Қазіргі эмблема 1988–1989 жылғы маусымда енгізілді және Ньюкасл-апон-Тайн қаласының елтаңбасының элементтерін — теңізбен байланысты білдіретін екі теңіз атын және қала қамалын қамтиды. Қала елтаңбасы жейдеге алғаш рет 1969 жылы тігілген. Клубтың лақап аты — Сауысқандар, жанкүйерлер Тоон Армия немесе джорди деп аталады.

Клубтың тұрақты үй алаңы — Сент-Джеймс Парк, Англияның солтүстік-шығысындағы ең көне әрі ең ірі футбол стадионы. ХХ ғасырдың басында сыйымдылығы 30 мың болса, 1900–1905 жылдардағы қайта жаңғыртудан кейін 60 мыңға жетіп, біраз уақыт Англиядағы ең үлкен арена саналды. 1987 жылы Милберн трибунасы, 1993 жылы сэр Джон Холл трибунасы салынып, 1998–2000 жылдары екі трибуна екі қабатты болып, сыйымдылық қазіргі деңгейге жетті. Арена 2012 жылғы жазғы Олимпиада ойындары мен 2015 жылғы регбиден әлем чемпионатының кездесулерін қабылдады, онда 11 халықаралық футбол матчы өтті. 2009 жылы Эшли стадион атауын жарнамаға беріп, 2011 жылы оны Sports Direct Arena деп өзгерткен, бірақ 2012 жылы бұрынғы атауы қайтарылды. Клубтың жаттығу базасы — Бентондағы Дарсли Паркте орналасқан Ньюкасл Юнайтед жаттығу орталығы, команда онда 2003 жылдың шілдесінен бері дайындалады.

Жанкүйерлердің негізгі бөлігі Англияның солтүстік-шығысында шоғырланған, 2016 жылы Wor Flags тобы құрылып, Сент-Джеймс Паркте ауқымды туфо көріністерін ұйымдастырады. Қолдаушылар True Faith, The Mag фэнзиндерін шығарады, 1996 жылдан NUFC.com сайты жұмыс істейді, ал 2008 жылы жанкүйерлер тресті құрылды. Матч алдында команда алаңға Марк Нопфлер жазған Going Home әуенімен шығады, трибуналар дәстүрлі Blaydon Races әнін орындайды. 2016–2017 жылғы маусымда екінші дивизионда ойнаса да, клуб кездесулеріне орта есеппен 51 106 көрермен келген. Басты қарсыласы — Сандерленд, онымен Тайн-Уир дербиі өтеді, сондай-ақ Мидлсброумен Тайн-Тис дербиінде бәсекелеседі.

Ньюкасл жоғарғы дивизионда 94 маусым өткізген, Премьер-лиганың бүкіл тарихындағы кестеде сегізінші орында тұр және он бір ірі трофеймен ағылшын клубтары арасында тоғызыншы көрсеткішке ие. Клуб төрт мәрте чемпион атанған, ФА Кубогын алты рет, Лига кубогын бір рет, Қайырымдылық қалқанын бір рет, сондай-ақ Жәрмеңкелер кубогы мен Интертото кубогын жеңген. Ең көп матч өткізу рекорды Джимми Лоуренске тиесілі — 1904–1921 жылдары 496 кездесу. Ең нәтижелі ойыншы — 1996–2006 жылдары 206 гол соққан Алан Ширер, ал бір маусымдағы рекорд Энди Коулдікі: 1993–1994 жылдары 41 гол. Шей Гивен Ирландия құрамасында 134 матч өткізіп, клубтың ең көп шақырылған ойыншысы атанды. Лигадағы ең ірі жеңісі — 1946 жылы Ньюпорт Каунтиді 13:0 есебімен ұту, ең ауыр жеңілісі — 1895 жылы Бертон Уондерерстен 0:9. Үй алаңындағы ең көп көрермен саны — 1930 жылдың 3 қыркүйегінде Челсиге қарсы ойындағы 68 386 адам. Клуб тарихындағы ең қымбат сатылым — 2025 жылдың қыркүйегінде Александр Исактың Ливерпульға 125 млн фунт стерлингке ауысуы, ең қымбат сатып алу — 2025 жылдың тамызында Штутгарттан 69,3 млн фунт стерлингке келген Ник Вольтемаде.