Солтүстік Ирландия тарихы

IFA құрылғаннан кейін 15 ай өткенде, 1882 жылдың 18 ақпанында Ирландия құрамасы Белфасттағы Блумфилдте Англиямен жолдастық кездесуде алғаш рет халықаралық сахнаға шықты және 0:13 есебімен жеңілді. Бұл күні бүгінге дейін құраманың ең ірі жеңілісі әрі Англияның ең ірі жеңісі болып қалып отыр. 1882 жылдың 25 ақпанында Рексемдегі Рейскорс Граундта өткен Уэльске қарсы екінші кездесуде Джонстон соққан гол құраманың тарихындағы тұңғыш доп болды.

1884 жылы Ирландия тұңғыш Британдық үй чемпионатына қатысып, үш ойынның үшеуінен де ұтылды. Алғашқы жеңісіне тек 1887 жылдың 19 ақпанында Белфастта Уэльсті 4:1 есебімен ұтқанда ғана қол жеткізді: дебютінен бергі аралықта 14 жеңіліс пен 1 тең ойыннан тұратын, XIX ғасырдағы ең ұзақ жеңіссіз кезең тіркелген еді. Одан кейін де ірі жеңілістер жалғасты: 1888 жылы Уэльстен 0:11, Шотландиядан 2:10, 1890 жылы Англиядан 1:9, 1899 жылы Англиядан 2:13, 1901 жылы Шотландиядан 0:11 есебімен ұтылды.

1899 жылы IFA елден тыс жерде ойнайтын футболшыларды шақыру ережесін өзгертті. Бұған дейін құрамаға тек Ирландия лигасының, әсіресе белфасттық Линфилд, Клифтонвилл және Дистиллери клубтарының ойыншылары ғана алынатын. 1899 жылдың 4 наурызында Уэльске қарсы матчта Англияда ойнайтын төрт ирландиялық сапқа қосылды, ал құрама 1:0 есебімен жеңіске жетті. Үш аптадан кейін солардың бірі — 34 жаста әрі 279 күндегі Арчи Гудалл Шотландиядан 1:9 жеңілген ойында гол соғып, XIX ғасырдағы халықаралық матчта доп соққан ең жасы үлкен футболшы атанды.

1920 жылы Ирландия Солтүстік және Оңтүстік Ирландия болып бөлінді, 1922 жылы Оңтүстік Ирландия Ирландия Еркін мемлекеті ретінде тәуелсіздік алды. Осы саяси өзгерістер тұсында 1921 жылы Дублинде бәсекелес Ирландия футбол қауымдастығы (FAI) құрылып, бөлек лига мен құрама ұйымдастырды. 1923 жылы ФИФА FAI-ды атауын өзгерту шартымен Еркін мемлекеттің басқару органы ретінде таныды, ал IFA өз құрамасын бүкілирландиялық негізде жинауды жалғастырды. 1928–1946 жылдары IFA ФИФА-ға мүше болмады, екі құрама қатар өмір сүріп, бір жарыста ешқашан кездеспеді. 1950 жылдың 8 наурызында әлем чемпионатының іріктеуінде Уэльспен 0:0 ойнаған матчта IFA сапына Еркін мемлекетте туған әрі бұған дейін FAI құрамасында ойнаған төрт футболшыны қосты. FAI-дың шағымынан кейін ФИФА араласып, ойыншылардың құқығын саяси шекара бойынша шектеді, ал 1953 жылы екі құраманың бірде-бірі Ирландия деп аталмайтынын шешіп, FAI құрамасын Ирландия Республикасы, IFA құрамасын Солтүстік Ирландия деп бекітті. Солтүстік Ирландия атауы бұдан бұрын, 1952 жылдың 11 қарашасында Коломбта Франциядан 1:3 есебімен ұтылған жолдастық кездесуде бір рет қолданылған болатын.

1950-жылдарға дейін құрама үшін басты жарыс Британдық үй чемпионаты болды. Құрама бұл турнирді сегіз рет жеңіп алды, оның үшеуінде жалғыз чемпион атанды. 1984 жылы өткен соңғы ойындарда да жеңіп шыққандықтан, қазір жабылған жарыстың соңғы чемпионы болып саналады, ал кубок IFA-ның меншігінде қалды.

Әлем чемпионаттарының финалдық кезеңіне құрама үш рет шықты. Ең жоғары нәтижесіне тұңғыш қатысуында — 1958 жылғы әлем чемпионатында қол жеткізді: қосымша ойында Чехословакияны 2:1 есебімен ұтып ширек финалға өтті, онда Франциядан 0:4 есебімен ұтылды. Сол кезде Солтүстік Ирландия әлем чемпионатына іріктелген ең аз халқы бар ел болды және бұл көрсеткіш 2006 жылы Тринидад пен Тобаго іріктелгенге дейін сақталды; ал бірнеше әлем чемпионатына қатысып, финалдық кезеңде жеңіске жеткен елдер ішінде халқы ең аз мемлекет болып қала береді. 1958 жылғы құраманың капитаны Дэнни Бланчфлауэр Англия лигасында Тоттенхэм Хотспурды да бастап ойнады және екі рет Англияның үздік футболшысы атанды. Оның інісі Джеки де құраманың негізгі ойыншысы болды, Манчестер Юнайтедпен екі рет чемпион атанды, бірақ 1958 жылдың ақпанындағы Мюнхен әуе апатында алған жарақатынан кейін мансабы аяқталды.

1960–1970-жылдары құрамада әлемдік деңгейдегі шабуылшы, манчестерлік Джордж Бест ойнағанымен, Солтүстік Ирландия ірі турнирлердің ешқайсысына іріктеле алмады. Құрама 1982 жылғы әлем чемпионатына жолдама алды. Сарагосадағы Ла Ромареда стадионында Югославиямен өткен алғашқы ойын 0:0 есебімен аяқталды; сол матчта 17 жастағы Норман Уайтсайд дебют жасап, әлем чемпионаттары тарихындағы ең жас футболшы атанды — бұл рекорд әлі бұзылған жоқ. Гондураспен 1:1 тең ойыннан кейін топтағы соңғы кездесуде Валенсиядағы Местальяда үй иесі Испанияны жеңу қажет болды. Испания қақпашысы Луис Арконаданың қателігін пайдаланған Джерри Армстронг жалғыз гол соғып, 60-минутта Мал Донахи алаңнан қуылғанына қарамастан, құрама 1:0 есебімен тарихи жеңіске жетті және топты бірінші орынмен аяқтады. Келесі кезеңде Висенте Кальдеронда Австриямен 1982 жылы 2:2 тең ойын тіркелді, ал жартылай финалға жолдама беретін матчта Мишель Платини бастаған Франция 4:1 есебімен жеңіп, Солтүстік Ирландияны жарыстан шығарды.

1986 жылғы әлем чемпионатында құрама топтық кезеңнен әрі аса алмады: Алжирмен тең ойнап, Испания мен Бразилиядан ұтылды. Екі чемпионатта да құраманы 1958 жылғы сапта ойнаған Билли Бингэм басқарды. Содан бергі әлем чемпионаттарының ешқайсысына жолдама алған жоқ. 2004 жылдың қаңтарында құрама басшылығына Лоури Санчес келді — оған дейін Сэмми Макилрой тұсында құрама 13 ойында гол соға алмаған еді, бұл Еуропадағы рекорд болып, тек 2008–2012 жылдары 20-дан астам матчта гол соқпаған Сан-Марино оны артқа тастады. Жеңіссіз 16 ойыннан тұратын кезең Санчестің екінші матчында, 2004 жылдың наурызында Эстонияны 1:0 есебімен ұтқанда аяқталды. 2005 жылдың 7 қыркүйегінде Уиндзор Паркте Солтүстік Ирландия әлем чемпионатының іріктеуінде Англияны 1:0 есебімен жеңді, жеңісті голды 73-минутта Дэвид Хили соқты. Бір жылға жетпей, 2006 жылдың 6 қыркүйегінде Еуро-2008 іріктеуінде Испанияны 3:2 есебімен ұтты, Хили хет-трик жасады. 2007 жылдың маусымында бас бапкер болып Найджел Уортингтон тағайындалды, ал 2012 жылдың ақпанында құраманы Майкл О'Нил қабылдап алды.

Майкл О'Нилмен бірге құрама ірі турнирлерге 30 жыл шыға алмағаннан кейін тұңғыш рет Еуропа чемпионатына іріктелді: 2015 жылдың 8 қазанында Уиндзор Паркте Грекияны 3:1 есебімен ұтып, Францияда өтетін Еуро-2016-ға жолдама алды. Турнирде құрама Польшадан 0:1 есебімен ұтылып, Украинаны 2:0 есебімен жеңді, Германиядан 0:1 есебімен жеңілді, ал 1/8 финалда Гарет Маколидің сәтсіз өз қақпасына соққан голынан кейін Уэльстен 0:1 есебімен ұтылды.

Құрама сапында ең көп ойын өткізген футболшы — Стивен Дэвис (140 матч), ең көп гол соққан ойыншы — Дэвид Хили (36 гол). Ең ірі жеңісі Ирландия атауымен 1930 жылы Белфастта Уэльске қарсы тіркелген (7:0); Солтүстік Ирландия атауымен ең ірі жеңістері — 1971 жылы Кипрден 5:0, 1991 жылы Ландскрунада Фарер аралдарынан 5:0 және 2024 жылдың 15 қазанында Белфастта Болгариядан 5:0. Солтүстік Ирландия ретіндегі ең ірі жеңілісі — 2012 жылдың 2 маусымында Амстердамда Нидерландыдан 0:6. ФИФА рейтингіндегі ең жоғары орны — 2017 жылдың қыркүйегіндегі 20-орын, ең төменгісі — 2012 жылдың қыркүйегіндегі 129-орын.

Құрама үй матчтарын Белфасттағы Уиндзор Паркте, Линфилд клубының стадионында өткізеді; келісім 108 жылға жасалған, стадион иелеріне билет пен телетрансляция кірісінің 15 пайызы беріледі. 2000-жылдары Лисберн маңындағы Мейз түрмесінің орнында көпфункционалды стадион салу ұсынылғанымен, жанкүйерлердің басым бөлігі Белфастта қалуды қалап, бұл жоспарға қарсы шықты; 2009 жылы Шығыс Белфасттың Сиденхем ауданында 25 мың орындық стадион салу ұсынылды. Ақыры 2009 жылдың қыркүйегінде IFA Уиндзор Паркті қайта жаңғыртуды таңдады. 2011 жылы Солтүстік Ирландия үкіметі стадиондарды жаңғыртуға 138 миллион фунт бөліп, оның 28 миллионы Уиндзор Паркке арналды. Жоба бойынша стадион 18 мың орындық, толықтай отырғызып көретін аренаға айналуы тиіс еді; Крузейдерс клубының сотқа жүгінуіне байланысты жұмыс кешігіп, 2014 жылдың 6 мамырында басталды және 2015 жылы аяқталды.

Құраманың дәстүрлі түстері — жасыл мен ақ; жасыл түс Ирландияның тарихи нышаны саналады. Киім-кешекті 2012 жылдан бері Adidas, одан бұрын Umbro шығарды. Жанкүйерлер қауымы Жасыл-ақ армия (GAWA) деп аталады, құраманың тағы бір лақап аты — Норн Айрон. 2005 жылы Англия жеңілгеннен кейін билетке сұраныс күрт артты, ал трибуналарда «Біз Бразилия емеспіз, біз Солтүстік Ирландиямыз» секілді әзіл әндер танымал болды. Еуро-2016 қарсаңында Уилл Григг туралы «Will Grigg's on Fire» әні интернетте кең тарап, жанкүйерлердің сүйікті ұранына айналды. Елдің ең танымал футболшыларының бірі — 1968 жылғы Еуропаның үздік футболшысы, құрама сапында 37 матч өткізіп, 9 гол соққан Джордж Бест.

Бұрын жанкүйерлердің аз ғана бөлігі сектанттық көңіл күйімен сынға ілігетін. 2000 жылы IFA матчтардағы сектанттық пен нәсілшілдікке қарсы «Football For All» науқанын бастады. 1999 жылы әлем чемпионы Франциямен өткен ойында стадион толмай, трибунада сектанттық әндер мен нәсілшіл дүрсе қағу тіркелген еді. Уиндзор Паркте қорлауға ұшыраған католик дінін ұстанатын Селтик ойыншысы Нил Леннон лоялистерден өлтіремін деген қоқан-лоққы алып, 2002 жылы құрамадағы мансабын аяқтады; бұл оқиға сектанттыққа қарсы күрестегі бетбұрыс сәтке айналды. Кейін Леннонның өзі атқарылған жұмысты жоғары бағалады. 2006 жылы Солтүстік Ирландия жанкүйерлері қайырымдылық жұмысы, тәртібі және сектанттыққа қарсы әрекеті үшін Брюссельдің халықаралық жанкүйерлер сыйлығына ие болды — марапатты УЕФА мен Еуроодақ өкілдері сол жылдың қыркүйегінде Испаниямен матч алдында табыстады. Леннон кеткеннен кейінгі жиырма жылда құрама матчтарының билеттері үнемі сатылып бітетін болды, ал трибунадағы әйелдер мен балалардың қатары көбейді.