Португалия тарихы

Құраманың алғашқы ресми матчы 1921 жылдың 18 желтоқсанында Мадридте өтті: Испаниядан 1:3 есебімен ұтылды. Тарихтағы ең ірі жеңіс — 2023 жылдың 11 қыркүйегінде Алмансилде Люксембургті 9:0 еңсеруі, ең ауыр жеңіліс — 1947 жылдың 25 мамырында Лиссабонда Англиядан 0:10 есебімен ұтылуы.

Алғашқы онжылдықтарда португалдықтар ірі турнирлерге жол таба алмады. 1930 жылғы әлем чемпионатына шақырылмады, 1934 жылғы іріктеуде Испанияға екі матчтың қорытындысы бойынша 1:11 есебімен ұтылды, 1938 жылғы іріктеуде Миландағы бейтарап алаңда Швейцариядан 1:2 есебінен жеңіліп қалды. 1950 жылғы іріктеуде Испанияға жалпы есеппен 3:7 ұтылғанымен, кейін жарыстан бас тартқан Түркияның орнына ойнауға шақырылды — Португалия бұл ұсыныстан бас тартты. 1954 жылғы іріктеуде Австриядан 1:9 есебімен ұтылды, ал іріктеу матчындағы алғашқы жеңісіне 1958 жылғы цикл кезінде қол жеткізді — үйде Италияны 3:0 еңсерді.

1960 жылы УЕФА Еуропа чемпионатын құрғанда Португалия алғашқы ойындарында ГДР құрамасын жалпы есеппен 5:2 ұтып озса, ширек финалда Югославиядан 3:6 есебімен ұтылды. 1964 жылғы іріктеуде Болгариямен 4:4 бейбарабар аяқталған қос кездесуден кейін Римдегі Олимпиада стадионында өткен қайта ойында Георги Аспарухов соңғы минуттарда гол соғып, португалдықтарды 1:0 есебімен тайдырды.

Ірі турнирдегі алғашқы сапары 1966 жылғы Англиядағы әлем чемпионаты болды. Іріктеу тобын Чехословакия, Румыния мен Түркияны артта қалдырып бірінші орынмен аяқтаған құрама финалдық кезеңде топтық сатыда үш рет жеңіске жетті: Венгрияны 3:1, Болгарияны 3:0, екі мәрте әлем чемпионы Бразилияны 3:1 еңсерді. Ширек финалда Солтүстік Кореядан 0:3 есебімен ұтылып тұрып, Эусебионың төрт голының арқасында 5:3 есебімен жеңді. Жартылай финалда Лондонда үй иесі Англиядан 1:2 есебімен ұтылды, ал үшінші орын үшін матчта КСРО құрамасын 2:1 еңсерді — бұл әлем чемпионаттарындағы ең үздік нәтижесі болып қалды. Тоғыз гол соққан Эусебио турнирдің үздік бомбардирі атанды. Бұдан кейін Португалия әлем чемпионатына 20 жыл бойы шыға алмады.

1984 жылғы Еуропа чемпионатында құрама топта Батыс Германиямен 0:0, Испаниямен 1:1 тең түсіп, Румынияны 1:0 еңсеріп, екінші орынмен жартылай финалға өтті. Онда үй иесі Францияға қосымша уақытта 2:3 есебімен ұтылды: қонақтар 2:1 алда келе жатқанда француздар 114 және 119-минуттарда жауап қайырды. 1986 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде Португалия Штутгартта Батыс Германияны жеңіп, германдықтарды өз алаңында ресми матчта еңсерген тұңғыш құрама болды. Мексикадағы финалдық кезеңде Англияны 1:0 ұтқанымен, Польша мен Мароккодан ұтылып, топтық сатыда тоқтады; сапар футболшылардың федерациядан жоғары сыйақы талап етіп жаттығудан бас тартуымен байланысты Салтильо оқиғасымен есте қалды.

1996 жылғы Еуропа чемпионатында құрама топта бірінші орын алып, ширек финалда Чехиядан 0:1 есебімен ұтылды. 1998 жылғы әлем чемпионатына іріктелмей қалды. 2000 жылғы Еуропа чемпионатында Англияны 3:2, Румынияны 1:0, Германияны 3:0 еңсеріп топ жеңімпазы атанды, ширек финалда Түркияны ұтты, ал Францияға қарсы жартылай финалда қосымша уақытта Зинедин Зиданның 11 метрлік айыппен соққан голынан кейін 1:2 есебімен жарыстан шықты; Абел Шавьердің ойын қолмен тоқтатқаны үшін тағайындалған бұл айыптан соң төрешіге тиіскен Шавьер, Нуну Гомеш пен Паулу Бенту ұзақ мерзімге шеттетілді.

2002 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде топты жеңіп алған құрама финалдық кезеңде АҚШ-тан 2:3 есебімен ұтылып, Польшаны 4:0 еңсергенімен, соңғы матчта үй иесі Оңтүстік Кореядан жеңіліп, топта үшінші орында қалды; турниртен кейін бас бапкер Антониу Оливейра қызметінен босатылды.

2004 жылғы Еуропа чемпионаты Португалияда өтті, құраманы Луис Фелипе Сколари басқарды. Үй иелері алғашқы матчта Грециядан 1:2 есебімен ұтылды, бірақ Ресейді 2:0, Испанияны 1:0 еңсерді, ширек финалда Англиямен 2:2 тең түсіп, 11 метрліктер сериясында озды, жартылай финалда Нидерландыны 2:1 ұтты, ал финалда Грециядан 0:1 есебімен жеңілді. Турниртен кейін алтын буын өкілдерінің көбі ұлттық құрамадағы мансабын аяқтады, тек Луиш Фигу ғана қалды; сонымен бірге Еуропа чемпионатының символикалық құрамасына енген Криштиану Роналду шықты.

2006 жылғы әлем чемпионатында Португалия Анголаны 1:0, Иранды 2:0, Мексиканы 2:1 еңсеріп топты жеңіп алды. 1/8 финалда Нидерландыны 1:0 ұтқан кездесу төрешісі Валентин Ивановтың көптеген ескерту мен қуу карточкаларына байланысты Нюрнберг шайқасы деген атпен белгілі болды. Ширек финалда Англиямен 0:0 тең түсіп, 11 метрліктерде 3:1 есебімен озған құрама 1966 жылдан бергі алғашқы әлем чемпионатының жартылай финалына шықты, онда Франциядан 0:1, үшінші орын үшін матчта үй иесі Германиядан 1:3 есебімен ұтылды. Құрама сол турнирде ең көрермендік ойын көрсеткен команда атанды.

2008 жылғы Еуропа чемпионатында топтағы алғашқы екі матчта Түркия мен Чехияны ұтқанымен, Швейцариядан жеңіліп, ширек финалда Германиядан 2:3 есебімен ұтылды; осыдан кейін Сколари Челсиге кетіп, құраманы Карлуш Кейрош қабылдады. 2010 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде екінші орын алып, стыковка матчтарында Босния және Герцеговинаны еңсерген құрама финалдық кезеңде небәрі үш гол жіберген 19 матчтық жеңіліссіз сериясын 1/8 финалда болашақ чемпион Испаниядан 0:1 есебімен ұтылып аяқтады. Кейрош допинг-бақылауға кедергі келтіргені және тексерушілерді балағаттағаны үшін шеттетіліп, кейін федерация басшылығына қарсы мәлімдемелерінен соң қызметінен босатылды, орнына Паулу Бенту келді.

2012 жылғы Еуропа чемпионатында өлім тобы атанған квартетте Германиядан 0:1 ұтылып, Данияны 3:2, Нидерландыны 2:1 (Роналду дубль жасады) еңсерген құрама ширек финалда Чехияны Роналдудың бас соққысынан кейін 1:0 ұтты, ал жартылай финалда Испаниямен 0:0 тең түсіп, 11 метрліктерде 2:4 есебімен ұтылды. 2014 жылғы әлем чемпионатының стыковка матчтарында Швецияны жалпы есеппен 4:2 еңсерді — төрт голды да Роналду соқты. Финалдық кезеңде Германиядан 0:4 есебімен ұтылды (әлем чемпионаттарындағы ең ірі жеңілісі), АҚШ-пен 2:2 тең түсіп, Ганаға қарсы 2:1 жеңіске жеткенімен, голдар айырмасы бойынша жарыстан шықты.

2014 жылдың қыркүйегінде Бентудың орнына келген Фернанду Сантуш тұсында құрама тұңғыш ірі жеңістерге қол жеткізді. 2016 жылғы Еуропа чемпионатында топта үш рет тең түсіп, үшінші орын алған үздік командалардың бірі ретінде плей-оффқа шықты, 1/8 финалда Хорватияны қосымша уақытта 1:0, ширек финалда Польшаны 11 метрліктерде 5:3 еңсерді, жартылай финалда Уэльсті 2:0 ұтты. Үй иесі Францияға қарсы финалда Роналду жарақат алып ойыннан шықты, ал қосымша уақыттың 109-минутында ауыстырудан шыққан Эдер 25 ярдтан соққан добымен Уго Ллористі бағындырып, жеңісті гол соқты.

2017 жылғы Конфедерациялар кубогында Португалия топты жеңіп алды, жартылай финалда Чилимен 0:0 тең түсіп, 11 метрліктерде ұтылды, ал үшінші орын үшін матчта қосымша уақытта Мексиканы 2:1 еңсерді. 2018 жылғы әлем чемпионатында Испаниямен 3:3 тең түскен кездесуде Роналду хет-трик жасады, Марокко 1:0 еңсерілді, Иранмен 1:1 тең түсті, ал 1/8 финалда Уругвайдан 1:2 есебімен ұтылды. Әлем чемпионатынан кейін құрама Портудағы Эштадиу ду Драгауда өткен тұңғыш УЕФА Ұлттар лигасының финалында Нидерландыны Гонсалу Гедештің 60-минутта соққан жалғыз голымен ұтып, жарыс жеңімпазы атанды.

2020 жылғы Еуропа чемпионатында Франция, Германия және Венгриямен бір топқа түскен құрама Венгрияны ұтып, Франциямен тең түсіп, Германиядан ұтылып плей-оффқа шықты, онда Бельгиядан 0:1 есебімен ұтылды. 2022 жылғы әлем чемпионатына стыковка матчтарында Түркия мен Солтүстік Македонияны еңсеріп іріктелді. Финалдық кезеңде Ганаға қарсы 3:2, Уругвайға қарсы 2:0 жеңістерден кейін 1/8 финалда Швейцарияны 6:1 ұтты — бұл 1966 жылдан бергі плей-офф матчындағы ең нәтижелі ойыны, ал Гонсалу Рамуш хет-трик жасады. Ширек финалда Мароккодан 0:1 есебімен ұтылғаннан кейін, 15 желтоқсанда Фернанду Сантуш қызметінен босатылды.

2023 жылдың 9 қаңтарында құраманы Роберту Мартинес басқарды. Оның тұсында Португалия 2024 жылғы Еуропа чемпионатының іріктеуін он матчтан он жеңіспен аяқтап, ел тарихында тұңғыш рет мінсіз цикл өткізді: 36 гол соғып, тек екі гол жіберді және тоғыз рет қақпасын таза сақтады. Словакияны 3:2 еңсергеннен кейін құрама ірі турнирге тарихындағы ең жылдам іріктелген еуропалық командалардың бірі болды. Финалдық кезеңде Чехия мен Түркияны ұтып, Грузиядан ұтылған Португалия топ жеңімпазы ретінде 1/8 финалға шықты, онда Словениямен 0:0 тең түсіп, қақпашы Диогу Кошта қарсыластың барлық айып соққысын қағып қалғаннан кейін 11 метрліктерде озды. Ширек финалда Франциямен де 0:0 тең түсті, бірақ Жоау Феликс пенальтиді өткізе алмай, француздар 5:3 есебімен жеңді.

2025 жылдың 9 маусымында Португалия Ұлттар лигасының финалында Еуропа чемпионы Испанияны 11 метрліктер сериясында 5:3 еңсеріп, жарыс тарихындағы бірінші болып екінші мәрте чемпион атанды. Сол жылы құрама Globe Soccer Awards нұсқасы бойынша үздік ұлттық команда деп танылды. 2026 жылғы әлем чемпионатында Колумбия, Конго Демократиялық Республикасы және Өзбекстанмен бір топқа түскен Португалия 17 маусымда КДР-мен 1:1 тең түсіп бастады, топта екінші орын алды, ал 1/8 финалда Испаниядан 0:1 есебімен ұтылды; матчтан кейін Мартинес отставкаға кететінін мәлімдеді.

Жоржи Жезуш тұсында құрама Ұлттар лигасындағы алғашқы төрт матчын жеңіп, ширек финалға іріктелген тұңғыш команда болды және жарыстың А дивизионында басталған төрт ойынның бәрін ұтқан жалғыз құрама ретінде тіркелді. Осы кезеңде Норвегияға қарсы 2:1 жеңіс матчында орындық қалдырылған Криштиану Роналду мен бапкер арасында келіспеушілік туып, футболшы Данияға қарсы ойын алдында жиыннан кетті; 6 қазанда Роналду Жезушты ойын уақытына қатысты уәдесін бұзды деп айыптағанымен, кеткені үшін кешірім сұрады, екі тарап та оның оралу мүмкіндігіне ашық екенін білдірді.

Құраманың рекордшылары — Криштиану Роналду: 234 матч және 146 гол. Ол әлем чемпионаттарында 27 ойын өткізіп, 11 гол соқты, Еуропа чемпионаттарында 30 матчта 14 гол салды, оның ішінде 2020 жылғы турнирде бес рет дәл соқты. Роналду ұлттық құрамада он хет-трик жасады (соның ішінде Андорраға 2016 жылдың 7 қазанында және Литваға 2019 жылдың 10 қыркүйегінде төрт голдан соқты), 100 матчқа 27 жасында, 200 матчқа 38 жасында жеткен ең жас футболшы болды, ал ұлттық құрамадағы мансабы 23 жылдан астамға созылды. Бір әлем чемпионатында ең көп гол соғу рекорды Эусебиода — 1966 жылы тоғыз гол. Ең жас голшы — 1976 жылы Кипрге қарсы матчта 17 жасында дәл соққан Фернанду Шалана, ең жас дебютант — 1983 жылы Финляндияға қарсы ойында алаңға шыққан Паулу Футре.

Құрама дәстүрлі түрде ел туының түстеріне сай жасыл әрленген қызыл жейдемен ойнайды; жылдар бойы қызыл түстің реңкі қою бордодан ашық қызылға дейін өзгеріп отырды, шорт та қызыл, та жасыл болды. Қонақтағы форма әртүрлі: көбіне ақ түс көк шортпен немесе қызыл-жасыл әрлеумен, соңғы жылдары толықтай қара және көгілдір-жасыл нұсқалар қолданылды — соңғысы 2016 жылғы чемпиондық жорықта кеңінен пайдаланылды.

Португалияны ел туының элементіне сүйене отырып Seleção das Quinas деп, сондай-ақ Lusos деп атайды. Басты бәсекелестері — тарихи көрші Испания, сондай-ақ Еуропа және әлем чемпионаттарындағы маңызды кездесулерге байланысты Франция. ФИФА рейтингіндегі ең жоғары көрсеткіші — 3-орын, ең төмені — 1998 жылғы тамызда 43-орын.