Бетис тарихы

Клуб атауы Севилья арқылы ағатын Гвадалквивир өзенінің римдік атауы Баэтистен шыққан. Атаудағы Реал (Корольдік) сөзі 1914 жылы клуб король Альфонсо XIII-нің қамқорлығына алынғаннан кейін қосылды. Командада Гелиополитанос, Эль Глориосо деген лақап аттар бар, жанкүйерлері бетикос деп аталады. Клубтың көп мәрте төменгі дивизионға түскен дүрбелеңді тарихына байланысты ұраны — Viva el Betis manque pierda! (Жеңілсе де, Бетис жасасын!).

Севильядағы алғашқы клуб 1905 жылдың қазанында құрылған Севилья болса, екінші команда Эспанья Балompié 1907 жылдың қыркүйегінде пайда болды. Оны жергілікті Политехникалық академияның студенттері ұйымдастырды, ал ресми түрде Sevilla Balompié деген атпен 1909 жылы танылды; дегенмен клубтың ресми құрылған күні болып 1907 жылғы 12 қыркүйек саналады. Севилья ішіндегі алауыздықтан кейін Betis Football Club құрылып, 1914 жылы ол Sevilla Balompié-мен бірікті. Сол жылы корольдік қамқорлық алынып, клуб Реал Бетис Балompié атауын иеленді. Жанкүйерлер 1930 жылдарға дейін команданы Балompié, өздерін лос баломпедистас деп атап келді, кейін Бетис және бетикос атаулары орнықты.

Алғашында команда көк жейде мен ақ шорт киді — мұндай қарапайым түстерді табу оңай болған. Кейін клуб негізін қалаушылардың бірі әрі команда капитаны Мануэль Рамос Асенсио Шотландияда оқыған кезіндегі байланыстарын пайдаланып, жасыл-ақ түсі Андалусия туымен үйлесетін Селтикпен хабарласып, сол клуб пайдаланатын матаны алдырды. Селтик бастапқыда тік жолақ киіп, кейін көлденең жолаққа көшкен еді, ал Рамос ол кезде Испанияда ешбір клуб қолданбаған тік жолақты таңдады. 2017 жылғы 28 ақпанда, Андалусия күні қарсаңында клуб Селтикпен байланысын ресми түрде мойындап, Малагаға қарсы матчта көлденең жолақты арнайы форма киді. Көк түс әлі де қонақтық формаларда жиі қолданылады.

1931 жылғы 21 маусымда Бетис алғаш рет Республика Президенті Кубогының финалына шығып, Мадридте Атлетик Бильбаодан 1:3 есебімен ұтылды. Клуб өзінің 25 жылдығын 1932 жылы Сегунда чемпионы атағымен атап өтті және Ла Лигада ойнаған Андалусиядан шыққан тұңғыш команда болды. 1935 жылғы 28 сәуірде ирландиялық бапкер Патрик О'Коннеллдің жетекшілігімен Бетис Мадрид ФК-дан бір ұпай басым түсіп, Ла Лига чемпионы атанды — бұл клубтың жоғары дивизиондағы жалғыз чемпиондығы болып қала береді. Қаржылық қиындық пен Азамат соғысы салдарынан құрам тарап кетті: чемпиондықтан кейінгі 15 айдан соң командада 1935 жылғы жеңіске үлес қосқан екі ғана ойыншы — Перал мен Саро қалды. 1936–1939 жылдары ресми чемпионат өткізілмеді, ал жарыс қайта басталған соң клуб чемпион атанғаннан дәл бес жыл өткенде төменгі дивизионға түсті.

Жоғары дивизионға бір маусымдық қысқа оралудан кейін құлдырау жалғасып, 1947 жылы клуб Терсера дивизионына дейін түсті. Көптеген жанкүйер осы санаттағы он жылды клубтың бірегейлігі мен жаны қалыптасқан кезең деп санайды. Дәл сол тұста Бетис стадионын толтыратын және қонақтағы матчтарға жаппай еріп баратын жанкүйерлерімен танылып, бұл көрініс Жасыл жорық деп аталды. Команда 1954 жылы екінші дивизионға оралғанда, Испаниядағы үш негізгі дивизионның да чемпионы атанған жалғыз клубқа айналды. Қараңғы кезеңнен алып шығудағы басты еңбек президент Мануэль Руис Родригеске тиесілі.

1955 жылы Руис Родригес орнын клуб тарихындағы ең танымал президенті Бенито Вильямаринге берді. Оның тұсында Бетис 1958–59 маусымында жоғары дивизионға оралды, ал 1964 жылы чемпионатта үшінші орын алды. 1961 жылы Гелиополис стадионын сатып алуы клуб тарихындағы түбегейлі оқиға саналады — арена кейін оның құрметіне Бенито Вильямарин деп аталды. Вильямарин он жыл басшылықтан соң 1965 жылы кетті, ал бір жылдан кейін команда қайтадан екінші дивизионға түсіп, 1974–75 маусымында ғана жоғары дивизионда орнықты.

1977 жылғы 25 маусымда Висенте Кальдерон стадионында өткен Испания Кубогының финалында Бетис Атлетик Бильбаомен негізгі уақытта 2:2 тең ойнап, 21 он бір метрлік допқа созылған сериядан кейін 8:7 есебімен тұңғыш рет трофейді иеленді; сол маусымда клуб чемпионатта бесінші орынға шықты. Кубок иегерлері кубогында Бетис бірінші айналымда Миланды жалпы есеппен 3:2 еңсеріп, ширек финалға жетті, онда Мәскеу Динамосынан ұтылды. Еуропадағы сәтті өнеріне қарамастан, команда сол маусымда төменгі дивизионға түсті. Келесі жылы клуб жоғары дивизионға қайтып оралып, алдағы үш маусымда алғашқы алтылықтан үш рет көрінді әрі 1982 және 1984 жылдары УЕФА Кубогына іріктелді. 1982 жылдың жазында Бенито Вильямарин әлем чемпионатының екі матчын қабылдады, сондай-ақ Испания құрамасының Мальтаны 12:1 есебімен жеңген атақты ойыны да осы аренада өтті.

1992 жылы клуб акционерлік спорт қоғамы (SAD) болып қайта құрылуына байланысты 1 200 миллион песета табуға мәжбүр болды — бұл сол кезде екінші дивизионда ойнағанына қарамастан, бірінші және екінші дивизион командаларының көпшілігінен екі есе көп сома еді. Үш айдың ішінде жанкүйерлер 400 миллион песета жинады, ал сол кездегі вице-президент Мануэль Руис де Лопера қаржылық кепілдік беріп, клубтың басты акционеріне айналды. 1994 жылғы 11 қыркүйекте Бетис Ла Лигадағы 1000-шы матчын өткізді.

Лоренсо Серра Феррердің басшылығымен клуб 1994–95 маусымында жоғары дивизионға оралып, үшінші орынға шықты және УЕФА Кубогына іріктелді; еуропалық кезеңде Фенербахче (жалпы есеппен 4:1) мен Кайзерслаутернді (4:1) ысырып тастап, кейін финалист Бордоға (2:3) есе жіберді. 1997 жылы, алғашқы трофейден 20 жыл өткенде, команда Испания Кубогының финалына шығып, Сантьяго Бернабеуде Барселонадан қосымша уақытта 2:3 есебімен ұтылды. Серра Феррер сол жазда дәл сол Барселонаға кетті, орнына клубтың бұрынғы ойыншысы Луис Арагонес келді. Арагонес бір ғана маусым жұмыс істеп, команданы сегізінші орынға және Кубок иегерлері кубогының ширек финалына жеткізді, онда Бетис болашақ жеңімпаз Челсиден жалпы есеппен 2:5 ұтылды. Одан кейінгі даулы кезең Хавьер Клементенің атымен байланысты: ол жанкүйерге түкіріп, Андалусияны басқа ел деп атаған болатын; команда 11-орынға түсіп, УЕФА Кубогының үшінші айналымында Болоньядан ұтылды. Келесі маусымдарда клуб бірнеше бапкер ауыстырып, бір рет төменгі дивизионға түсіп, қайта көтерілді, содан соң Хуанде Рамоспен алтыншы орынға шықты. Рамос бір маусымнан кейін кетіп, орнына Кубок иегерлері кубогын жеңген бапкер Виктор Фернандес келді: екі жылда команда сегізінші және тоғызыншы орын алып, 2002–03 маусымында УЕФА Кубогының үшінші айналымында Осерден (жалпы есеппен 1:2) ұтылды.

2004 жылы командаға қайта оралған Серра Феррер клубты чемпионатта төртінші орынға жеткізді. 2005 жылғы 11 маусымда Висенте Кальдеронда өткен Испания Кубогының финалында Бетис Осасунаны қосымша уақытта клуб академиясының түлегі Дани соққан голмен 2:1 жеңіп, трофейді екінші рет иеленді. Чемпионаттағы нәтиже клубқа УЕФА Чемпиондар лигасына жол ашты — Бетис бұл турнирде ойнаған алғашқы андалусиялық команда болды. Соңғы іріктеу айналымында Монакодан (жалпы есеппен 3:2) басым түсіп, топтық кезеңге шықты, G тобында Челсиді үйінде 1:0 жеңгеніне қарамастан үшінші орын алып, УЕФА Кубогына түсті, онда 1/8 финалда румын Стяуасынан үйінде 0:3 есебімен ұтылды. Чемпионатта сол маусым сәтсіз өтіп, клуб 14-орынмен шектелді.

2007 жылы Бетис жүз жылдығын атап өтті. Мерекелік іс-шаралар аясында 9 тамызда Еуропаның сол кездегі чемпионы Миланға қарсы ойын өтіп, үй иелері Марк Гонсалестің он бір метрлік добынан 1:0 жеңіске жетті. Жеті күннен кейін клуб Кадисте өткен Рамон де Карранса турнирін жеңіп алды: жартылай финалда Реал Мадридті, финалда он бір метрлік доптар сериясында Реал Сарагосаны ұтты. Мерейтой тұсында құрамда үлкен өзгеріс болып, 14 футболшы кеткен орынға сегіз жаңа ойыншы алынды; 2006 жылдың жазында Серра Феррердің орнын Луис Фернандес басты. Алайда мерейтойлық екі маусым (2006–07 және 2007–08) сәтсіз өтті: клубта төрт бапкер ауысып, екеуінде де команда әрең дегенде төменгі дивизионға түспей қалды.

2008–09 маусымында Бетис үйінде Реал Вальядолидпен 1:1 тең ойнап, кестеде 18-орында қалды және доп айырмасымен екінші дивизионға түсті. 2009 жылғы 15 маусымда 65 мыңнан астам бетикос, оның ішінде Рафаэль Гордильо, Дель Соль, Иполито Ринкон, Хулио Карденьоса сияқты тұлғалар Севильяда 15-J Yo Voy Betis ұранымен өткен наразылық шеруіне қосылып, басты иеленуші Руис де Лоперадан өзіне тиесілі 54 пайыз акцияны сатуды талап етті. Наразылыққа қарамастан, басшылықта өзгеріс болмады, ал команда жоғары дивизионға орала алмады.

Севилья судьясы Мерседес Алая Бетис пен Руис де Лопераға тиесілі басқа бизнестің байланысын тексеріп, оған алаяқтық бойынша ресми айып тағылды. 2010 жылғы 7 шілдеде, сот алдындағы алдын ала іс қарау басталуына бір апта қалғанда, Лопера өзіндегі акцияның 94 пайызын (клуб акциясының 51 пайызын) Луис Оливер басқарған Bitton Sport компаниясына небәрі 16 миллион еуроға сатты; бұған дейін Оливердің қол астында Картахена мен Херес клубтары банкроттық шегіне жеткен еді. Мәміле ресми бекітілмей тұрып, судья Лопераның акцияларын тоқтатып тастады. Оливер 1 миллион еуро кепілақы төлегенімен ештеңесіз қалып, үшінші тараптан аз мөлшерде акция сатып алып, директорлар кеңесіне сайланып, клубты басқаруды жалғастырды. Бұған жауап ретінде судья Лопераның акцияларын басқаруға Бетис, Реал Мадрид және Испания құрамасының бұрынғы ойыншысы Рафаэль Гордильоны тағайындады.

Пепе Мелдің басшылығымен Бетис 2011–12 маусымын қатарынан төрт жеңіспен бастады; алдыңғы маусымда 27 гол соққан Рубен Кастро нәтижелілігін сақтап қалды, ал команда Ла Лигаға оралған бірінші маусымда 13-орынға шықты. 2012–13 маусымында клуб жетінші орын алып, 2013–14 УЕФА Еуропа лигасына іріктелді — бұл 2005–06 маусымындағы Чемпиондар лигасынан бергі алғашқы еуроқұрамалық жолдама еді. Ол кезең ширек финалда қалалық бәсекелес Севильядан он бір метрлік доптар сериясында ұтылумен аяқталды. 2013–14 маусымында Бетис үш тур қалғанда төменгі дивизионға түсті, бірақ бірден чемпион ретінде екі тур қалғанда қайта көтерілді.

2017–18 маусымында Кике Сетьеннің басшылығымен клуб Ла Лигада алтыншы орын алып, Еуропа лигасына жолдама жеңіп алды. 2018–19 маусымы да табысты болды: команда Испания Кубогының жартылай финалына шығып, Еуропа лигасында топта бірінші орын алды, 1/16 финалда Ренннен ұтылды. 2020 жылғы 9 шілдеде бас бапкер болып Мануэль Пеллегрини тағайындалып, алдыңғы маусымдағы 15-орыннан кейін команданы алтыншы орынға және Еуропа лигасына жеткізді. Валенсияға қарсы Испания Кубогының финалында 120 минутта 1:1 тең ойналып, Бетис он бір метрлік доптар сериясында 5:4 жеңіске жетті — бұл 2005 жылдан бергі 17 жылдағы алғашқы трофей болды. Пеллегрини тұсында клуб қатарынан үш маусым Еуропа лигасына іріктеліп, 2021–22 маусымында бесінші, 2022–23 маусымында алтыншы орын алды. 2023–24 маусымындағы жетінші орыннан кейін Конференция лигасына жолдама алып, келесі маусымда клуб тарихындағы тұңғыш еуропалық финалға шықты, алайда онда Челсиден 1:4 есебімен ұтылды. 2025–26 маусымында бесінші орынға шығып, Бетис жиырма жылда алғаш рет УЕФА Чемпиондар лигасына іріктелді.

Бетистің басты бәсекелесі — қалалық көрші Севилья ФК. Екі команда ресми турнирлерде 114 рет кездесіп, Севилья жеңістерінің үлесі 45 пайызды, Бетистікі 31 пайызды құрайды. Алғашқы кездесу 1915 жылғы 8 ақпанда өтіп, Севилья 4:3 есебімен алда келе жатқанда көрермендер алаңға басып кіргендіктен, төреші матчты тоқтатуға мәжбүр болды. 1916 жылы Севилья аймағының алғашқы ресми дербиі саналатын Андалусия Кубогы өткізіле бастады: турнир 17 рет ұйымдастырылып, Севилья 14 рет, Бетис бір рет жеңімпаз атанды; 1918 жылы Бетис жасөспірімдер құрамын шығарған ойын 22:0 есебімен аяқталған. Чемпионатта алғаш рет Сегундада 1928–29 маусымында кездесіп, екі команда да үй матчтарында жеңіске жетті (3:0 және 2:1). Жоғары дивизиондағы тұңғыш дерби 1934–35 маусымында өтті: Севилья үйінде 0:3 ұтылып, Бетис алаңында 2:2 тең аяқталды, ал сол маусымда Бетис чемпион атанды. 1943 жылғы 17 қаңтарда Бетис Севилья алаңында 5:0 жеңіліп, маусым соңында төменгі дивизионға түсті. Рамон Санчес Писхуан стадионындағы алғашқы ойында, 1958 жылғы 21 қыркүйекте, жасыл-ақ түстілер 4:2 жеңіске жетті.

Кейінгі жылдары бірқатар дерби зорлық-зомбылықпен де есте қалды: Севилья жанкүйерінің күзетшіге балдақпен шабуыл жасауы, Бетис қақпашысы Тони Пратсқа жасалған шабуыл, Севилья бапкері Хуанде Рамосқа су бөтелкесінің тиюі — соңғы оқиғадан кейін 2007 жылғы Испания Кубогының матчы тоқтатылып, үш аптадан соң Хетафеде көрерменсіз өткізілді. 2009 жылғы 7 ақпанда Бетис Писхуанда 2:1 жеңіске жетті, бірақ маусым соңында жоғары дивизионнан шығып қалды, ал Севилья үшінші орын алды. 2019 жылғы 9 қарашада дербиге дейінгі жаттығуға 10 мыңнан астам Бетис жанкүйері келді.

Клуб Ла Лигада 61, Сегунда дивизионында 28, үшінші дивизион ретіндегі Терсерада жеті маусым өткізген; УЕФА Чемпиондар лигасына бір, УЕФА Кубогына жеті, Кубок иегерлері кубогына екі рет қатысқан. Жетістіктері: Ла Лига чемпионы (1934–35), Сегунда дивизион чемпионы жеті рет (1931–32, 1941–42, 1957–58, 1970–71, 1973–74, 2010–11, 2014–15), Терсера дивизион чемпионы (1953–54), Испания Кубогының үш мәрте иегері (1976–77, 2004–05, 2021–22), Испания Федерация Кубогының иегері (1953–54), УЕФА Конференция лигасының финалисті (2024–25), сондай-ақ бұрын өткізілген Оңтүстік аймақтық чемпионаты (1927–28) мен Картахена шығанағы кубогының (2002) жеңімпазы.

Клуб рекордтарының ішінде Ла Лигадағы ең жоғары көрсеткіш — бірінші орын (1934–35), ең төмені — 20-орын (1990–91, 2013–14). Үйдегі ең ірі жеңіс — Сарагосаны 7:0 (1958–59), қонақтағы ең ірі жеңіс — Кадисті 0:5 (1977–78), ең ірі жеңіліс — Атлетик Бильбаодан 1:9 (1932–33). Ойыншылар арасында клуб тарихында ең көп ойын өткізген — Хосе Рамон Эснаола (574 матч, оның ішінде 460 ресми және Ла Лигада 378 ойын), еуропалық турнирлерде ең көп шыққан — Хоакин (23 матч). Ла Лигадағы ең нәтижелі ойыншы — Иполито Ринкон (78 гол), барлық турнирді қоса алғанда — Рубен Кастро (148 гол), еуроқұрамалық турнирлерде — Седрик Бакамбу (9 гол). Испания құрамасында клубтан алғаш ойнаған футболшы — Симон Лекуэ (1934), құрамада ең көп ойнағаны — Рафаэль Гордильо (75 матч). 26-нөмір клубта 2009–2012 жылдары өнер көрсеткен, қайтыс болған Мики Рокенің құрметіне алынып тасталған.

Құрылған кезінде клуб Кампо дель Уэрто де Мариана алаңында ойнады, 1909 жылы Кампо дель Прадо де Санта Хустаға, екі жылдан соң Севильямен ортақ пайдаланылған Кампо дель Прадо де Сан Себастьянға көшті. 1918 жылы Бетис Кампо дель Патронато Обреро аренасына ауысты; ондағы алғашқы ойын 1918 жылғы 1 қарашада Севильяға қарсы өтіп, 1:5 жеңіліспен аяқталды. 1920 жылдары арена клуб президенті Игнасио Санчес Мехиастың тұсында бірнеше рет жаңғыртылды. 1929 жылы бой көтерген, қазіргі үй алаңының бұрынғы атауы болған Эстадио де ла Экспосисьонға клуб ресми түрде 1936 жылы көшті. Сыйымдылығы 60 720 орындық Бенито Вильямарин 2000 жылдары клуб иеленушісінің құрметіне Мануэль Руис де Лопера деп аталды, алайда 2010 жылғы 27 қазанда клуб мүшелерінің шешімімен бұрынғы атауына қайтарылды. Ауқымды жаңғырту жұмыстарына байланысты команда 2025–26 маусымынан бастап 2028 жылға дейін Ла Картуха стадионында ойнайды.