Шотландия тарихы

Шотландия мен Англия — әлемдегі ең көне ұлттық құрамалар. Екі ел 1872 жылғы 30 қарашада Партиктегі «Хэмилтон Кресент» алаңында тарихтағы алғашқы ресми халықаралық футбол кездесуін өткізді, ойын 0:0 есебімен аяқталды. Сол күні Шотландия сапында шыққан он бір футболшының барлығы Глазгоның «Куинз Парк» әуесқой клубының ойыншылары болатын. Келесі қырық жыл бойы Шотландия тек Британ аралдарының құрамаларымен — Англия, Уэльс және Ирландиямен — кездесті. 1883 жылы басталған Британдық үй чемпионаты бұл матчтарды ресми бәсекеге айналдырды, ал Англиямен кездесулер ерекше қарсыластыққа ұласты.

Команда алғашқы 43 халықаралық кездесуінің екеуінде ғана жеңіліп қалды. Англиядан басқа құрамадан алған тұңғыш жеңілісі 1903 жылы Ирландиядан 0:2 есебімен ұтылған ойын болды. Осындай табыстардың арқасында 1876–1904 жылдар аралығында Шотландия Эло рейтингінде үнемі бірінші орында тұрар еді. Құрама Британдық үй чемпионатын 24 рет жеке дара жеңіп алып, 17 рет титулды басқа командалармен бөлісті. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі ең елеулі жетістіктердің бірі — 1928 жылы Англияны 5:1 есебімен ұтқан ойын, содан кейін сол құрам «Уэмбли сиқыршылары» атанды. Британ аралдарынан тыс жердегі алғашқы матчын Шотландия 1929 жылы Бергенде өткізіп, Норвегияны 7:3 есебімен жеңді.

1930 жылдары өткен үш әлем чемпионатына Шотландия қатыспады, себебі әуесқой ойыншылардың мәртебесіне байланысты келіспеушілікке орай төрт британдық қауымдастық ФИФА-дан шығарылған еді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін олар ФИФА-ға қайта оралды. 1950 жылғы әлем чемпионатына Шотландия іріктеуден өткенімен, SFA Британдық үй чемпионатында жеңіске жетпейінше барудан бас тартты, ал Англиядан 0:1 есебімен ұтылған команда екінші орынмен шектелді.

Әлем чемпионатындағы тұңғыш сапары 1954 жылы болды, бірақ дайындық өте нашар ұйымдастырылды: ФИФА 22 ойыншыға рұқсат бергенімен, SFA финалдық кезеңге тек 13 футболшы жіберді. Австриядан 0:1 есебімен ұтылғаннан кейін бас бапкер Энди Битти Уругвайға қарсы ойынның алдында қызметінен кетті, ал әлем чемпионы болып тұрған уругвайлықтар Шотландияны 7:0 есебімен ұтты — бұл құрама тарихындағы ең ірі жеңіліс. 1958 жылғы чемпионатта Югославиямен 1:1 тең ойнаған Шотландия Парагвай мен Франциядан ұтылып, топтан шыға алмады. Командаға Мэтт Басби жетекшілік етуі тиіс еді, алайда Мюнхен әуе апатында ауыр жарақат алғандықтан, жаттықтырушы Доусон Уокер басшылық етті.

Ян Макколл тұсында Шотландия 1962 және 1963 жылдары Британдық үй чемпионатын қатарынан жеңіп алды. 1967 жылы бас бапкер болған Бобби Браунның алғашқы матчы «Уэмблиде» әлемнің жаңа чемпионы Англияға қарсы өтті: Денис Лоу, Бобби Леннокс және Джим Маккаллиогтың голдарымен Шотландия 3:2 есебімен жеңіп, жанкүйерлер өз командасын «бейресми әлем чемпионы» деп атады. Дегенмен 1960 жылдары құрама бірде-бір ірі турнирге іріктеуден өте алмады.

1973 жылы тағайындалған Вилли Ормонд командасын 16 жылдағы алғашқы әлем чемпионатына — 1974 жылғы Батыс Германиядағы турнирге апарды. Онда Шотландия әлем чемпионаттарындағы ең сәтті өнерін көрсетті: Заирді ұтып, Бразилия және Югославиямен тең ойнап, бірде-бір жеңіліске ұшырамаса да, доп айырмасымен топтан шыға алмады. 1977 жылы келген Элли Маклауд тұсында команда Британдық үй чемпионатын жеңіп, «Уэмблиде» Англияны 2:1 есебімен ұтты — матчтан кейін шотланд жанкүйерлері алаңға басып кіріп, көгалды жұлып, қақпа сырығын сындырды.

1978 жылғы Аргентинадағы әлем чемпионатының алдында Маклауд команда елге медальмен оралатынын айтып, халықтың үмітін асқақтатты. Құрама Перуден 1:3 есебімен ұтылып, дебютант Иранмен 1:1 тең ойнады. Жалғасуға үш доп айырмасымен жеңіс керек болған ойында Шотландия Нидерландыны 3:2 есебімен ұтты: бір допты Кенни Далглиш, екеуін Арчи Джемилл соқты. Джемиллдің үш қорғаушыны алдап өтіп, қақпашы Ян Йонгблудтың үстінен асыра соққан екінші голы әлем чемпионаттары тарихындағы ең үздік голдардың бірі саналады. Бірақ бұл жеңіс жеткіліксіз болып, Шотландия қатарынан екінші чемпионатта доп айырмасымен шеттеді.

Маклаудтан кейін командаға «Селтикпен» қатарынан тоғыз рет чемпион атанып, Еуропа кубогын жеңген Джок Стейн келді. Оның тұсында Шотландия 1982 жылғы әлем чемпионатына іріктеуден өтіп, Жаңа Зеландияны 5:2 есебімен ұтты, Бразилиядан 1:4 есебімен жеңіліп, КСРО-мен 2:2 тең ойнады да, тағы да доп айырмасымен топтан шыға алмады. 1986 жылғы турнирге жолдама алу қайғылы жағдаймен есте қалды: Уэльске қарсы шешуші ойында Дэви Купер 1:1 есебін белгілейтін айып добын дәл орындағанмен, матчтан кейін Стейнді инфаркт жеңіп, ол көз жұмды. Командаға көмекшісі Алекс Фергюсон басшылық етті, Шотландия Австралияны екі ойында 2:0 есебімен ұтып, финалдық кезеңге шықты, бірақ Дания мен Батыс Германиядан ұтылып, Уругваймен тең ойнап, бір ғана ұпаймен қоштасты.

1986 жылы бас бапкер болған Энди Роксбургтың тұсында команда Францияны артта қалдырып, 1990 жылғы әлем чемпионатына жолдама алды, алайда Коста-Рика мен Бразилиядан ұтылып, тек Швецияны 2:1 есебімен жеңді. 1992 жылы Шотландия тұңғыш рет Еуропа чемпионатына іріктеуден өтті, бірақ Нидерланды мен Германияға қарсы жақсы ойын көрсеткеніне және ТМД құрамасын ұтқанына қарамастан топтық кезеңде тоқтады. 1994 жылғы әлем чемпионатына өте алмаған соң Роксбург қызметінен кетті.

Жаңа бапкер Крейг Браун командасын 1996 жылғы Еуропа чемпионатына апарды: Нидерландымен 0:0 тең ойнап, «Уэмблиде» Англиядан 0:2 ұтылды (Гари Макаллистер айып добын жібермей қойды, Пол Гаскойн гол соқты), Элли Маккойстың голымен Швейцарияны 1:0 есебімен жеңді, алайда нидерландтықтар соңғы сәтте соққан гол арқасында алға озды. 1998 жылғы әлем чемпионатының ашылу матчында Шотландия Бразилиядан 1:2 есебімен ұтылды (Джон Коллинз айып добынан есепті теңестірген, Том Бойд өз қақпасына гол соққан), Норвегиямен 1:1 тең ойнап, Мароккодан 0:3 есебімен жеңілді. 2000 жылғы Еуропа чемпионатының стыковка кезеңінде баспасөз «Британия шайқасы» атаған Англиямен кездесуде Шотландия жауап матчта Дон Хатчисонның голымен 1:0 ұтқанымен, жалпы есеппен 1:2 есебімен ұтылды.

2002 жылы құраманы Германия құрамасының бұрынғы бапкері Берти Фогтс басқарып, командадағы алғашқы шетелдік маман атанды. Оның тұсында Шотландия 2004 жылғы Еуропа чемпионатының плей-оффында «Хэмпден Паркте» Нидерландыны 1:0 есебімен жеңгенмен, жауап ойында 0:6 есебімен ұтылды, ал 2005 жылғы наурызда команда ФИФА рейтингінде тарихындағы ең төмен — 88-орынға түсті. Уолтер Смит пен Алекс Маклиш тұсында нәтижелер жақсарды: 2006 жылы Шотландия Жапонияда Кирин кубогын жеңіп алды, ал Еуропа-2008 іріктеуінде 2006 жылғы әлем чемпионатының күміс жүлдегері Францияны екі ойында да 1:0 есебімен ұтты. Бұл табыстар командаға 2007 жылғы қазанда ФИФА рейтингінде тарихындағы ең жоғары 13-орынды алып берді, бірақ турнирге жолдама алынбады.

Келесі жылдары Джордж Берли, Крейг Левейн және Гордон Стракан тұсында команда ірі турнирлерге іріктеуден өте алмады. 2015 жылы Гибралтарға қарсы ойында Стивен Флетчер 1969 жылдан бергі алғашқы хет-трикті жасады. 2018 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде Шотландия 1999 жылдан кейін алғаш рет Англиямен ресми матчта кездесті: «Уэмблиде» 0:3 есебімен ұтылды, ал үй ойынында Ли Гриффитс соққан екі айып добынан кейін 2:1 алда келе жатқанда Гарри Кейн қосымша уақытта есепті 2:2-ге теңестірді. 2018–19 жылғы Ұлттар лигасында команда өз тобында бірінші орын алды, алайда Маклиш 2019 жылғы сәуірде Еуропа-2020 іріктеуіндегі нашар бастамадан кейін, оның ішінде рейтингте 117-орында тұрған Қазақстаннан 0:3 есебімен ұтылғаннан соң, қызметінен кетті.

2019 жылғы мамырда командаға Стив Кларк тағайындалды. Оның жетекшілігімен Шотландия плей-оффта Израиль мен Сербияны айыппен ұтып, 1998 жылдан кейінгі алғашқы ірі турнирі — Еуро-2020-ға шықты, бірақ Англиямен 0:0 тең ойнап, Чехия мен Хорватиядан ұтылып, топта соңғы орында қалды. 2022 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде команда тобында екінші орын алғанмен, плей-офф жартылай финалында «Хэмпденде» Украинадан 1:3 есебімен жеңілді, ал сол жылы Ұлттар лигасындағы тобын жеңіп, А дивизионына көтерілді.

Еуро-2024 іріктеуін Шотландия бес ойында бес жеңіспен бастап, «Хэмпденде» Испанияны 2:0 есебімен ұтты және екі тур қалғанда жолдама алды — бұл 1998 жылдан бергі іріктеу тобы арқылы ірі турнирге шыққан алғашқы жағдай болды. Финалдық кезеңде Германиядан 1:5, Венгриядан 0:1 есебімен ұтылып, Швейцариямен 1:1 тең ойнап, қайтадан топта соңғы орынды иеленді. Еуро-2024-ке шамамен 200 мың шотланд жанкүйері барды деп бағаланды.

2025 жылғы 18 қарашада Шотландия іріктеу тобының соңғы матчында үйде Данияны 4:2 есебімен ұтып, тоғызыншы рет әлем чемпионатына — 1998 жылдан бергі алғашқы турнирге жолдама алды. 2026 жылғы әлем чемпионатында команда С тобында Гаити, Марокко және Бразилиямен ойнады. Гаитиге қарсы ойында Джон Макгинн 28-минутта гол соғып, Шотландия 1:0 есебімен жеңді — бұл 1990 жылы Швецияны ұтқаннан бергі әлем чемпионатындағы алғашқы жеңісі әрі Еуро-1996-дағы Швейцарияға қарсы 1:0 есебінен кейінгі ірі турнирдегі тұңғыш жеңісі болды. Кейін Мароккодан 0:1, Бразилиядан 0:3 есебімен ұтылған команда турнирден шығып қалды, ал Стив Кларк отставкаға кетті.

Шотландия тоғыз әлем чемпионатына және төрт Еуропа чемпионатына қатысып, бірде-бір рет финалдық кезеңнің топтық кезеңінен аспады; осыншама рет әлем чемпионатына шығып, екінші кезеңге жетпеген басқа ел жоқ. Төрт жағдайда — 1974, 1978, 1982 және 2026 жылдары — команда келесі кезеңге доп айырмасымен өте алмай қалды. Британдық үй чемпионатында Шотландия 41 рет чемпион атанды, сондай-ақ 1985 жылы Роус кубогын, 2006 жылы Кирин кубогын және 2015 жылы Qatar Airways кубогын жеңіп алды.

Глазгодағы «Хэмпден Парк» — Шотландия құрамасының дәстүрлі үй алаңы әрі SFA оны ұлттық стадион деп атайды. Қазіргі стадион 1903 жылы ашылып, 1906 жылдан бастап команданың негізгі алаңына айналды. 1937 жылғы Англияға қарсы матчта тіркелген 149 415 көрермен әлемдік рекорд болды; ол 1950 жылғы әлем чемпионатының шешуші матчында ғана жаңартылды, алайда күні бүгінге дейін Еуропадағы рекорд болып қала береді. Қауіпсіздік талаптарына байланысты сыйымдылық 1977 жылға қарай 81 мыңға дейін азайып, 1990 жылдары толық реконструкциядан кейін 52 мыңды құрады. Стадион УЕФА жіктемесі бойынша төртінші (элиталық) санатқа жатады. Реконструкция кезінде және кейбір жолдастық кездесулерде «Селтик Парк», «Айброкс», «Питтодри», «Истер Роуд», «Регби Парк» және «Тайнкасл» стадиондары пайдаланылды. 2020 жылы SFA «Хэмпден Паркті» «Куинз Парктен» сатып алды.

Шотландия дәстүрлі түрде қою көк жейде, ақ шорт және қою көк гетр киеді — бұл алғашқы халықаралық матчта елді таныстырған «Куинз Парк» командасының түстері. Жейдеде Шотландияның корольдік туындағы арыстан бейнесіне негізделген елтаңба кестеленген. 1994–1996 жылдары шотланд шекпенінің өрнегімен безендірілген форма қолданылды, Еуро-1996-дағы үш матчтың барлығында команда сол формада ойнады. 1881–1951 жылдар аралығында Шотландия бірнеше рет SFA-ның құрметті президенті Розбери лордының жирен және қызғылт түстерінде шықты; бұл түстер Еуро-2016 іріктеу матчтарында қайта жаңғыртылды. Қазіргі елтаңба — 1961–1988 жылдардағы нұсқаға ұқсас дөңгелек белгі, оның ішінде қалқан, жоғарғы жағында «Scotland», төменгі жағында «Est 1873» деген жазу, қалқан бетінде елдің ұлттық гүлі — он бір шеңгел мен арыстан бейнеленген. 2005 жылдан бері SFA формада шотланд гель тілінің қолданылуын қолдайды.

Шотландия жанкүйерлері жиынтық түрде «Тартан армиясы» деп аталады. 1970 жылдары олар Англиядағы бұзақылығымен белгілі болды, әсіресе 1977 жылғы матчтан кейін «Уэмбли» алаңына басып кіріп, қақпа сырықтарын сындырғаннан кейін. Содан бері «Тартан армиясы» қызу қолдауы, достық мінезі мен қайырымдылық жұмысы үшін УЕФА-дан марапаттар алды, Бельгия олимпиада комитетінің «Әділ ойын» сыйлығына ие болды, 1992 жылғы Еуропа чемпионатында үздік жанкүйерлер атанды, спорттағы зорлық-зомбылыққа қарсылық үшін кубокпен марапатталды және 1998 жылғы Франциядағы әлем чемпионатында журналистердің дауысымен үздік деп танылды.

Құрама сапында ең көп матч өткізу рекорды Кенни Далглишке тиесілі: ол 1971–1986 жылдары 102 ойын өткізді; кемінде 100 кездесу өткізген екінші ойыншы — Энди Робертсон. Далглиш 30 гол соғып, ең көп гол авторы атағын Денис Лоумен бөліседі, ол 1958–1974 жылдары 55 матчта 30 рет дәл соққан. Нәтижелілігі бойынша ең өнімді ойыншы — Хьюи Галлахер: ол 20 ойында 24 гол соққан. SFA құрама сапында 50-ден астам матч өткізген әрбір футболшы үшін Құрмет тізімін жүргізеді; 2026 жылғы мамырдағы жағдай бойынша онда 43 мүше бар, ең соңғы болып Киран Тирни қосылды. Ең ірі жеңісін Шотландия 1901 жылы Британдық үй чемпионатында Ирландияға қарсы 11:0 есебімен тіркеген.

Бас бапкер лауазымы 1954 жылғы мамырда енгізілді, оған дейін командадағы ойыншыларды SFA іріктеу комитеті таңдайтын. Содан бері бұл қызметті 24 маман атқарды, Энди Битти, Джок Стейн және Алекс Маклиш екі мәрте жұмыс істеді. Ең ұзақ — тоғыз жыл бойы — командада Крейг Браун болды, оның тұсында 71 матч өткізіліп, екі ірі турнирге қатысылды. Статистикалық тұрғыдан ең табысты бапкер Алекс Маклиш саналады: алғашқы жұмысында он ойынның жетеуінде жеңіске жетті; кемінде он матч өткізгендердің ішінде ең сәтсізі Джордж Берли болды — 14 ойында үш жеңіс.