Сербия тарихы

Кейін Югославия деп аталған Серб, хорват және словен корольдігінің футбол федерациясы 1919 жылы Загребте Jugoslavenski nogometni savez деген атпен құрылды. Құраманың дебюттік халықаралық матчында — 1920 жылы Бельгиядағы Антверпен Олимпиада ойындарында Чехословакиядан 0:7 есебімен жеңілген кездесуде — ұлттық команда құрамында алғаш өнер көрсеткен серб Йован Ружич болды. 1921 жылы Белград футбол қосалқы қауымдастығы Франция құрамасы мен «серб өкілдері» аталған Белград құрамасы арасында жолдастық кездесу ұйымдастырды; 3 шілдеде SK Jugoslavija стадионында өткен ойында қонақтар 3:0 жеңіске жетті, матчқа регент ханзада Александр I мен ФИФА президенті Жюль Риме қатысты.

1930 жылғы әлем чемпионаты қарсаңында федерация штаб-пәтерін Загребтен астана Белградқа көшіруге байланысты дау туып, Загреб қосалқы қауымдастығы турнирді бойкоттап, өз мүшелеріне қатысуға тыйым салды. Нәтижесінде Бошко Симонович бапкерлік еткен, негізінен белградтық BSK, SK Jugoslavija және BASK ойыншыларынан құралған іс жүзіндегі серб командасы жартылай финалға жетіп, үй иесі әрі болашақ чемпион Уругвайдан 1:6 есебімен ұтылды. Корольдік кезеңде құрамада Благое Марьянович, Александр Тирнанич, Милорад Арсениевич, Джордже Вуядинович, Бранислав Секулич, Милутин Ивкович сияқты футболшылар өнер көрсетті. Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында федерация мен құрама жұмысын тоқтатты, соғыстан кейін қайта жандандырылды.

1945 жылы Светислав Глишович соғыстың аяқталуына арналған турнирде Сербия федеративті мемлекетін таныстырған алғашқы бейресми құраманы басқарды. Жаңадан құрылған «Црвена Звезда» ойыншылары енген серб командасы Черногория құрамасын 2:1, жартылай финалда Хорватия құрамасын 3:1 жеңіп, финалда Югославия Халық армиясының командасын Белградта 1:0 ұтып, турнир жеңімпазы атанды.

Қайта құрылған Югославия Еуропа чемпионатының финалына 1960 және 1968 жылдары шығып, екі ретте де күміс жүлдегер атанды, ал 1962 жылғы әлем чемпионатында төртінші орын алды. Социалистік дәуір бойы серб футболшылары — Райко Митич, Бранко Станкович, Владимир Беара, Вуядин Бошков, Тодор Веселинович, Милош Милутинович, Боривое Костич, Милан Галич, Владимир Дуркович, Велибор Васович, Драган Джаич, Йован Ачимович, Душан Баевич, Владимир Петрович және басқалары — Югославия құрамасында басты рөл атқарды. СФРЮ құрамасы соңғы ойынын 1992 жылы 25 наурызда өткізіп, Нидерландыдан 0:2 ұтылды.

Сербия мен Черногориядан тұратын Югославия Федеративтік Республикасы 1992 жылы 27 сәуірде құрылды, бірақ Югославиядағы қақтығысқа байланысты БҰҰ санкциялары салдарынан елдің барлық командаларына, оның ішінде футбол құрамасына, халықаралық жарыстарға қатысуға тыйым салынды. Құрама Еуро-1992 іріктеуінен өткеніне қарамастан турнирге жіберілмеді, 1994 жылғы әлем чемпионаты мен Еуро-1996 іріктеулеріне де қатыса алмады. Жаңа ел ретінде алғашқы ойынын тек 1994 жылы 23 желтоқсанда Порту-Алегриде Бразилияға қарсы өткізіп, 0:2 ұтылды; бұл тек серб және черногориялық ойыншылардан құралған алғашқы команда болды, ал оның тұңғыш бас бапкері Слободан Сантрач тағайындалды. Үш күннен кейін Буэнос-Айресте Аргентинадан 0:1 жеңілді.

Югославия ФИФА мен УЕФА-ға 1994 жылы мүше болғаннан кейін 1998 жылғы әлем чемпионатының іріктеуіне қатысып, 6-топта Испаниядан кейін екінші орын алды, плей-оффта Венгрияны жалпы есеппен 12:1 ұтып, әлем чемпионатына жолдама алды. Финалдық кезеңде F тобында Иранды 1:0 (Синиша Михайловичтің голы), АҚШ-ты 1:0 (Слободан Комльеновичтің голы) жеңіп, Германиямен 2:2 тең ойнады, 2:0 алда келе жатып ұпай жоғалтты. Германиядан соғылған голдар айырмасымен қалып қойған құрама 1/8 финалда Нидерландыға 1:2 есебімен ұтылды: 1:1 кезінде Предраг Миятович пенальтиден соққан допты жібере алмады, ал матч соңында Эдгар Давидс 20 метрден соққан доппен жеңісті гол соқты.

Еуро-2000 іріктеуінде Югославия Хорватиямен бір топқа түсті — бұл Югославия ыдырағаннан кейінгі екі елдің алғашқы кездесуі болды. Милан Живадиновичты Вуядин Бошков ауыстырды. Мальтамен үй матчы НАТО-ның Югославияны бомбалауына байланысты Грекияның Салоники қаласына көшірілді, ал Белградтағы Хорватиямен ойын екінші таймның басында жарық өшіп қалуына байланысты 43 минутқа үзіліп, 0:0 аяқталды. Загребтегі соңғы турда Хорватиямен 2:2 тең ойнап, Ирландия Скопьеде қосылған уақытта гол өткізіп алғандықтан, Югославия тікелей жолдама иеленді. Финалдық кезеңде Словениядан 0:3 қалып келе жатып, екінші таймның алты минутында үш гол соғып, 3:3 тең ойнады, Норвегияны Саво Милошевичтің өкшемен соққан ерте голының арқасында 1:0 жеңді, ал Испаниядан қосылған уақытта 3:4 ұтылды. Үш матчтың әрқайсысында құраманың бір ойыншысы алаңнан қуылды (Михайлович, Матея Кежман, Славиша Йоканович). Ширек финалда Роттердамда Нидерландыдан 1:6 жеңілді, дегенмен Саво Милошевич бес голымен Патрик Клюйверттен бір матч кем ойнап, турнирдің үздік бомбардирі атанды.

2002 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде құрама Ресей мен Словениядан кейінгі үшінші орында қалып, плей-офф сатысынан бір ұпай алшақтап қалды. Еуро-2004 іріктеуі кезінде ел саяси өзгерістерге ұшырап, 2003 жылдың ақпанында Әзербайжанға қарсы матчта алғаш рет Сербия және Черногория атауымен өнер көрсетті. Деян Савичевич Әзербайжаннан 1:2 ұтылғаннан кейін отставкаға кетіп, орнына Илия Петкович келді; топ жеңімпазы Италиямен екі ойында тең ойнап, Уэльсті екі рет жеңгеніне қарамастан құрама турнирге шыға алмады.

2006 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде Сербия және Черногория алты жеңіс, төрт тең ойынмен Испания, Бельгия, Босния және Герцеговина, Литва мен Сан-Мариноны артта қалдырып, жеңіліссіз бірінші орын алды. Он матчта бар болғаны бір гол өткізген команда іріктеуге қатысқан 51 құраманың ішінде ең үздік қорғаныс көрсеткішіне ие болды. 2006 жылы 3 маусымда референдумнан кейін Черногория тәуелсіздігін жариялады, бірақ турнирге іріктеуден өткен бірлескен құраманың қатысатыны шешілді. Топтық кезеңде команда Нидерландыдан 0:1, Аргентинадан 0:6 (тарихындағы ең ауыр жеңіліс) ұтылды, ал Кот-д'Ивуарға қарсы бірінші таймның басым бөлігінде 2:0 алда келе жатып 2:3 жеңіліп, ұпайсыз қалды.

Тәуелсіз Сербия құрамасын Еуро-2008 іріктеуіне елдің тұңғыш шетелдік бапкері Хавьер Клементе басқарды. Черногориядан бөлінуді құрама Чехияны 3:1 жеңумен атап өтті. А тобында жақсы бастаған команда Финляндия, Бельгия, Армения және Қазақстаннан ұпай жоғалтып, Польша мен Португалиядан кейінгі үшінші орында қалды, ал Клементе қызметінен босатылды. Орнына келген Мирослав Джукич федерациямен келіспеушілікке байланысты бірде-бір ресми ойын өткізбей кетті.

Радомир Антич басқарған құрама 2010 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде Франция, Румыния, Австрия, Литва және Фарер аралдарымен бір топта тұрақты ойын көрсетіп, Румынияны үйде 5:0 жеңумен жолдаманы бекітті. ОАР-дағы турнирде капитан Деян Станкович үш түрлі ұлттық атаумен әлем чемпионаттарында ойнаған жалғыз футболшы болды. Ганаға Александр Луковичтің қызыл картасы мен Здравко Кузманович қолмен ойнағаннан кейінгі пенальтиден 0:1 ұтылған Сербия келесі матчта Милан Йовановичтің голымен Германияны 1:0 жеңді — ФИФА-ның ресми YouTube арнасы бұл жеңісті «Сербия футбол тарихындағы ең әйгілі күн» деп атады. Плей-оффқа шығу үшін бір ұпай жеткілікті болса да, құрама Австралиядан 1:2 ұтылып, топта соңғы орында қалды.

Еуро-2012 іріктеуінде Словениямен үйде 1:1 тең ойнағаннан кейін Антич қызметінен босатылып, орнына Владимир Петрович келді. Эстониядан үйде 3:1 ұтылу және Генуядағы серб жанкүйерлерінің тәртіпсіздігі салдарынан тоқтатылған матчтың Италияға 0:3 есебімен берілуі командаға кедергі келтірді. Соңғы турда Словениядан қонақта 0:1 ұтылып (Неманья Видич пенальтиден соққан допты жібере алмады), Сербия Эстониядан бір ұпай артта қалып, қатарынан үшінші рет іріктеу кезеңінде сарапқа түсті.

2014 жылғы әлем чемпионатының іріктеуі алдында Деян Станкович пен Неманья Видич құрамадағы мансабын аяқтайтынын мәлімдеді, капитандық баудды Бранислав Иванович тақты, ал бапкерлікке 2012 жылы Синиша Михайлович тағайындалды. Уэльсті үйде 6:1 жеңумен басталған науқан Македония мен Бельгиядан жеңілістермен жалғасты. 2013 жылы 22 наурызда Загребте Хорватиядан 0:2 ұтылған матч екі елде де үлкен қызығушылық тудырды; жауап кездесуінде 18 жастағы Александр Митрович гол соғып, 1:1 тең ойнады. Станковичтің қоштасу ойыны Жапонияға қарсы жолдастық матчта өтті (2:0), ол мансабын құрама құрамындағы 103 матчпен аяқтап, Саво Милошевичтің 102 ойыннан тұратын рекордын жаңартты. Топта үшінші орын алған Сербия плей-офф сатысынан үш ұпай алшақ қалды.

2014 жылы бапкерлікке Дик Адвокат келді. Еуро-2016 іріктеуінде Белградтағы Албаниямен ойын алаң үстінде ұшырылған, Албания туы мен «Ұлы Албания» картасы ілінген дрон салдарынан туған тәртіпсіздікке байланысты тоқтатылды; УЕФА алдымен Сербияға 3:0 техникалық жеңіс беріп, үш ұпай шегерген еді, бірақ 2015 жылы 10 шілдеде Спорттық арбитраж соты бұл шешімді күшін жойып, жеңісті Албанияға берді. Даниядан 1:3 ұтылғаннан кейін Адвокат кетіп, орнына Радован Чурчич келді, ал құрама бес командалық топта төрт ұпаймен соңғының алдындағы орынды иеленді.

Славольюб Муслин басқарған Сербия 2018 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде D тобында Уэльс, Австрия, Ирландия, Грузия және Молдованы артта қалдырып, бірінші орын алды; шешуші кездесулерде Ирландия (1:0, Александр Коларовтың голы) мен Грузия (1:0) жеңілді. Жолдама алынғанына қарамастан Муслин құрам таңдау мәселесіндегі келіспеушіліктерге байланысты, атап айтқанда Сергей Милинкович-Савичті шақырмағаны үшін сынға ұшырап, қызметінен босатылды; команданы әлем чемпионатында Младен Крстаич басқарды. Ресейдегі турнирде Сербия Коста-Риканы Коларовтың айыппұл соққысынан соққан голымен 1:0 жеңіп, сегіз жылдағы алғашқы жеңісін тіркеді, бірақ Швейцариядан 1:2 (90-минуттағы Джердан Шачиридің голы) және Бразилиядан 0:2 ұтылып, топтық кезеңде сарапқа түсті.

Ұлттар лигасының тұңғыш маусымында Сербия Черногория, Литва және Румыниямен бір топта бірінші орын алып, Еуро-2020 плей-офф жолдамасын иеленді және B дивизионына көтерілді; алты голымен Александр Митрович турнирдің үздік бомбардирі атанды. Еуро-2020 іріктеуінде Украинадан қонақта 0:5 жеңілгеннен кейін Крстаич босатылып, орнына Любиша Тумбакович келді. Плей-оффта Ослода Норвегияны қосымша уақытта 2:1 жеңген құрама үйдегі финалдық ойында Шотландиядан пенальти сериясында 5:4 есебімен ұтылып, Еуропа чемпионатына 20 жыл бойы шыға алмай келе жатқанын жалғастырды.

Драган Стойкович басқарған Сербия 2022 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде 2021 жылғы 14 қарашада Лиссабондағы «Эштадиу да Луш» алаңында Португалияны қонақта жеңіп (Душан Тадич тең есепті қалпына келтірді, Александр Митрович екінші таймның соңғы минуттарында шешуші гол соқты), Катарға тікелей жолдама алды. Турнирде G тобында Бразилиядан 0:2, Швейцариядан 2:3 ұтылып (соңғы матч бірнеше серб ойыншысы мен Гранит Джакасының арасындағы жанжалмен есте қалды), Камерунмен 3:3 тең ойнап, бір ғана ұпаймен шектелді. 2022–23 маусымындағы Ұлттар лигасының B дивизионында құрама Норвегия, Швеция және Словениядан озып, топты бірінші орында аяқтады әрі жоғары дивизионға көтерілді.

Еуро-2024 іріктеуінде Сербия G тобында 14 ұпаймен екінші орын алып, тәуелсіз ел ретінде тұңғыш рет әрі 24 жылда алғаш рет Еуропа чемпионатына жолдама алды. Литваны Каунаста 3:1 жеңген ойында Митрович хет-трик жасады; Венгриямен Белградтағы кездесу УЕФА-ның серб жанкүйерлерінің черногориялықтарға қарсы ұрандары үшін салған жазасына байланысты көрерменсіз өтті. Германиядағы финалдық кезеңде C тобында Англиядан 0:1 ұтылған команда Словениямен 1:1 тең ойнады (Лука Йович қосылған уақытта гол соқты), ал шығу үшін жеңіс қажет болған Дания матчы 0:0 аяқталып, Сербия турнирден шықты.

Сербия үшін ең қағытпалы қарсыластардың бірі — Хорватия; саяси тамырдан бастау алатын бұл қарсыластықты Goal.com әлемдегі он ірі халықаралық дерби қатарына, ал Bleacher Report саяси тұрғыдан ең шиеленісті дерби деп атаған. Екі ел өзара төрт рет кездесіп, Хорватия бір жеңіске жетіп, қалған үш ойын тең аяқталған. Албаниямен қарсыластық тарихи шиеленістер мен Косово мәселесінен туындайды: Албанияның екі, Сербияның бір жеңісі бар. Швейцариямен қарсыластық швейцария құрамасындағы албан диаспорасының ойыншыларымен байланысты; төрт кездесуде швейцариялықтар екі, сербтер бір рет жеңген.

Сербия футбол қауымдастығының эмблемасы ел елтаңбасындағы серб крестіне негізделген: ол төрт шақпақ пен крестің өзгертілген нұсқасынан және қосымша футбол добынан тұрады. Құраманың лақап аты — «Қыраңдар», ол Сербияның ұлттық нышаны болған ақ қос басты қыранға сілтеме; екінші лақап аты — «Көктер», бұл 1920 жылдардан 2006 жылға дейін және қайтадан 2025 жылдан бері киілген көк формамен байланысты. 2022 жылы қауымдастық бренд пен маркетинг мақсатында Сербия Республикасының кіші елтаңбасынан шабыт алған, құрамаға арналған жаңа эмблема ұсынды.

СФРЮ ыдырағаннан кейінгі жылдары құрама бірегейлік дағдарысын бастан өткерді: 1994–2006 жылдары коммунистік дәуірдің «Һей, славяндар» әнұранын үй жанкүйерлері ысқырықпен қарсы алса, ойыншылар сөзін айтудан бас тартты, ал команда ресми түрде ескі «Плави» лақап атын, эмблемасы мен югослав триколорына негізделген форма дизайнын сақтады. 2006 жылы Черногория бөлінгеннен кейін құрама серб триколорының құрметіне қызыл жейде, көк шалбар және ақ шұлық кие бастады; 2010–2016 жылдары жейдеге ел елтаңбасынан шабыт алған крест өрнегі енгізілді. ФИФА-ның форма ережелеріне байланысты кей жылдары толық қызыл формамен ойнады, қонақтағы жиынтық негізінен ақ түсті болды. 2025 жылы команда дәстүрлі көк жейдесіне ресми түрде оралды, бұл шешімді көпшілік қолдады. Форма жеткізушісі ретінде Umbro, кейін Puma, ал 2025 жылдың қаңтарынан Capelli Sport серіктес болды.

Сербияның ресми ұлттық стадионы жоқ, команда ел аумағындағы түрлі алаңдарда ойнайды; ең жиі пайдаланылатын арена — астана Белградтағы «Райко Митич» стадионы, одан кейін сол қаладағы «Партизан» стадионы.

Құраманың ең ірі жеңістері қатарына Югославия атауымен 1972 жылы Куритибада Венесуэлані 10:0 жеңуі, ал Сербия атауымен Бакуде Әзербайжанды 6:1 (2007), Белградта Болгарияны 6:1 (2008) және Ресейді 5:0 (2020), Нови-Садта Уэльсті 6:1 (2012) жеңуі кіреді. Ең ауыр жеңілістер — Югославия ретінде Чехословакиядан (1920, 1925) және Уругвайдан (1924) 0:7, Сербия ретінде 2019 жылы Львовта Украинадан 0:5 және 2025 жылы Белградта Англиядан 0:5 ұтылуы. Құрама ФИФА рейтингінде ең жоғары 6-орынға 1998 жылдың желтоқсанында, ең төмен 101-орынға 1994 жылдың желтоқсанында жетті.

Жетістіктер қатарында Олимпиада ойындарының 1960 жылғы Римдегі алтын медалі, 1948, 1952 және 1956 жылдардағы күміс және 1984 жылғы қола медальдары, Еуропа чемпионатындағы екі күміс (1960, 1968), Балқан кубогындағы екі жеңіс (1934–35, 1935) және Жерорта теңізі ойындарының 1971 және 1979 жылдардағы алтын медальдары бар — бұлардың барлығы Югославия атауымен жеңіп алынған. Сондай-ақ команда 1945 жылғы югослав турнирін, 1995 жылғы Lunar New Year Cup және 2001 жылғы Millennium Super Cup жарыстарын жеңіп, 1997 жылғы Корея кубогы мен 2004 жылғы Кирин кубогында екінші орын алды, ал 1997 жылы ФИФА-ның «Жылдың ең үлкен ілгерілеуі» атағына ие болды.

Құрама үшін ең көп матч өткізген ойыншы — 115 кездесуге қатысқан Душан Тадич, ал ең көп гол соққан футболшы — 64 гол авторы Александр Митрович. Сербия әлем чемпионаттарына (барлық атаулармен) 13 рет, Еуропа чемпионаттарына 6 рет қатысты.