Швейцария тарихы

Ресми жарыстардағы ең жоғары жетістігі — 1924 жылғы Париж Олимпиада ойындарындағы күміс жүлде: финалда швейцариялықтар Уругвайдан 0:3 есебімен ұтылды. ФИФА 1924 және 1928 жылғы олимпиадалық турнирлерді әлем чемпионатының финалдық сатысына теңестіреді.

Әлем чемпионатындағы дебюті 1934 жылы болды: 1/8 финалда Нидерландыны 3:2 жеңіп, ширек финалға шықты, онда Чехословакиядан ұтылды. 1938 жылы 1/8 финалдың қайта ойынында Германияны 4:2 жеңіп, тағы ширек финалға жетті, бірақ Венгриядан 0:2 жеңілді. 1950 жылғы чемпионатта Бразилия, Югославия және Мексикамен бір топта ойнап, Югославиядан 0:4 ұтылды, Бразилиямен 2:2 тең түсті, Мексиканы 2:1 жеңіп, топта үшінші орын алды.

1946 жылғы 22 шілдеде Люксембургте Швейцария 1954 жылғы әлем чемпионатын өткізу құқығын қарсылассыз иеленді. Үй иесі ретінде ол топта Англиядан кейінгі екінші орынға ілікті: Италияны жеңіп, Англиядан ұтылды, ал ширек финалға жолдаманы италиялықтармен қосымша матчта алды. Ширек финалда Австриядан 5:7 есебімен ұтылды — бұл кездесу әлем чемпионаттары тарихындағы ең нәтижелі матч болып қала береді. 1962 және 1966 жылғы чемпионаттарда команда топтағы үш ойынының үшеуінен де жеңіліп, соңғы орында қалды.

1992 жылы құраманы ағылшын маманы Рой Ходжсон басқарды. Ол келген кезде швейцариялықтар 1966 жылдан бері бірде-бір ірі турнирге іріктеле алмаған еді. Ходжсонның тұсында команда 1993 жылдың тамызында ФИФА рейтингінде 3-орынға көтерілді — бұл бүгінге дейінгі ең жоғары көрсеткіші. Италия, Португалия және Шотландия бар іріктеу тобында бір ғана матчта ұтылған Швейцария 1994 жылғы әлем чемпионатына жолдама алды. Детройттағы Понтиак Силвердоум жабық аренасында өткен алғашқы ойында үй иесі АҚШ-пен 1:1 тең түсіп, Румынияны 4:1 жеңді, Колумбиядан 0:2 ұтылды және топтан шықты, ал 1/8 финалда Испаниядан 0:3 есебімен жеңілді.

1996 жылғы Еуропа чемпионатына іріктеу тобын бірінші орында аяқтаған құрама Англиядағы финалдық сатыда Англиямен 1:1 тең түсті, Нидерландыдан 0:2, Шотландиядан 0:1 ұтылып, топта соңғы орында қалды. 1998 жылғы әлем чемпионатына іріктеуде төртінші орын алып, турнирден тыс қалды.

Кёби Кунның тұсында команда Ресей, Ирландия, Албания және Грузия бар топты 21 ұпаймен жеңіп, 2004 жылғы Еуропа чемпионатына шықты, алайда Хорватия, Англия және Франциямен бір топта соңғы орында қалды. Турнирдегі жалғыз голын Франциямен ойында соққан Йохан Фонлантен Еуропа чемпионаттары тарихындағы ең жас гол авторы атанып, төрт күн бұрын ғана Уэйн Руни орнатқан рекордты үш айға жаңартты. 2006 жылғы әлем чемпионатына Швейцария Стамбулда Түркиямен кездесуде қонақтағы гол ережесімен жолдама алды. Франция, Оңтүстік Корея және Того бар топты бірінші орында аяқтаған команда 1/8 финалда Украинадан пенальти сериясында ұтылды. Сөйтіп Швейцария әлем чемпионаты тарихында бірде-бір гол өткізбей жарыстан шыққан жалғыз құрама болды; ол 2010 жылы Чилиге қарсы матчтың 75-минутына дейін қақпасын таза сақтап, әлем чемпионаттарында гол өткізбей өткізген 559 минуттық рекорд орнатты.

2008 жылғы Еуропа чемпионатын Швейцария Австриямен бірлесіп қабылдады, бірақ топтық кезеңнен өте алмады: Чехиядан 0:1, Түркиядан 1:2 ұтылып, соңғы матчта Португалияны 2:0 жеңді. Оттмар Хитцфельдтің басшылығымен команда 2010 жылғы әлем чемпионатының бірінші матчында болашақ чемпион Испанияны Желсон Фернандештің голымен 1:0 жеңгенімен, Гондураспен 0:0 тең түсіп, топта қалып қойды. 2012 жылғы Еуропа чемпионатына іріктеуде үшінші орын алды; сол кезеңде Болгарияға қарсы хет-трик жасаған Шердан Шакири төрт голымен команданың ең нәтижелі ойыншысы болды. 2014 жылғы әлем чемпионатында Гондурасты 3:0 жеңіп (Шакиридің хет-тригі), 1/8 финалға шықты, онда Аргентинадан 118-минутте Анхель Ди Мария соққан голдан кейін 0:1 ұтылды.

Владимир Петковичтің тұсында құрама 2016 жылғы Еуропа чемпионатында Албанияны 1:0 жеңіп, Румыниямен және Франциямен тең түсіп, 1/8 финалға шықты. Польшаға қарсы матчта Шакири велосипед тәсілімен есепті теңестіргенімен, Гранит Джака пенальти сериясында допты соға алмай, Швейцария 4:5 есебімен жарыстан шықты. 2018 жылғы әлем чемпионатына іріктеуде команда еуропа чемпионы Португалияны 2:0 жеңіп бастады, топта екінші орын алып, плей-оффта Солтүстік Ирландияны екі матчтың қорытындысымен 1:0 еңсерді. Ресейдегі финалдық сатыда Бразилиямен 1:1, Коста-Рикамен 2:2 тең түсіп, Сербияны 2:1 жеңді; сербтерге қарсы ойында Шакири мен Джаканың қос басты бүркіт бейнесін көрсеткен гол тойлауы дау туғызды. 1/8 финалда Швецияға 0:1 есебімен ұтылды. 2019 жылғы Ұлттар лигасының финалдық кезеңінде команда төртінші орын алды. 2021 жылға ауысқан Еуропа чемпионатында топта үшінші орынмен плей-оффқа ілігіп, 1/8 финалда әлем чемпионы Франциядан 1:3 артта қалғаннан кейін есепті 3:3-ке теңестіріп, пенальти сериясында жеңіске жетті — бұл 1938 жылдан бергі ірі турнирлердегі алғашқы плей-офф жеңісі еді. Ширек финалда Испаниямен де іс пенальтиге жеткенімен, швейцариялықтар төрт соққының тек біреуін ғана дәл орындап, жарыспен қоштасты.

2021 жылғы 9 тамызда құраманы Мурат Якин басқарды. Оның тұсында команда 2022 жылғы әлем чемпионатына іріктеу тобында Италиядан озып, бірінші орынды иеленді, Катардағы турнирде топта екінші болып, 1/8 финалда Португалиядан 1:6 есебімен ұтылды. 2024 жылғы Еуропа чемпионатында топта екінші орын алған Швейцария 1/8 финалда әрекеттегі чемпион Италияны жеңіп, тарихында екінші рет ширек финалға шықты. 2026 жылғы әлем чемпионатына іріктеуде Косово, Словения және Швециядан озып, топты бірінші орында аяқтады. Финалдық сатыда 7 ұпаймен топ жеңімпазы атанып, бірлескен үй иесі Канададан озды, жаңадан енгізілген 1/16 финалда Алжирді, 1/8 финалда пенальти сериясында Колумбияны жеңіп, 1954 жылдан бергі алғашқы ширек финалға жетті. Ширек финалда әрекеттегі чемпион Аргентинадан қосымша уақытта 1:3 есебімен жеңілді: Дан Ндойе есепті теңестіргеннен кейін Брель Эмболо симуляция үшін екінші сары карточка алып, бейнетөреші тексерісінен соң төреші Жоау Пиньейрудың шешімімен алаңнан шығарылды. Бірнеше аптадан кейін ХФАК бейнетөреші хаттамасы дұрыс қолданылмағанын, Эмболоны алаңнан шығаруға болмайтынын мәлімдеді, сөйтіп ойыншы Ұлттар лигасындағы келесі матчтарға жіберілді.

Құраманың дәстүрлі үй формасы — қызыл жейде, ақ шалбар және қызыл гетр, қонақтағы жиынтығы керісінше ақ жейде, қызыл шалбар, ақ гетрден тұрады; кейде толықтай қызыл немесе ақ нұсқалары да киіледі. 1895 жылы құрылғаннан бері команда ел туының түстерін сақтап келеді, ал 1998 жылдан бері форманы Пума шығарады. Құрама сапында ең көп — 152 матч өткізген рекордшы әрі капитан Гранит Джака, ең көп гол соққан ойыншы — 42 голымен Александер Фрай. Тарихындағы ең ірі жеңісін 1924 жылғы 25 мамырда Парижде Литваны 9:0 ұтып алса, ең ауыр жеңілістерін 1909 жылы Базельде Англиядан 0:9 және 1911 жылы Будапештте Венгриядан 0:9 есебімен көрді. ФИФА рейтингіндегі ең жоғары орны — 1993 жылғы тамыздағы 3-орын, ең төмені — 1998 жылғы желтоқсандағы 83-орын.