Торино тарихы

Туринге футболды XIX ғасырдың соңында швейцариялық және ағылшын кәсіпкерлері әкелді. 1887 жылы Италиядағы ең көне футбол клубы саналатын Football & Cricket Club, 1889 жылы Nobili Torino құрылып, 1891 жылы бұл екеуі қосылып Internazionale Torino-ны құрады; 1894 жылы Football Club Torinese пайда болды. 1898 жылғы 8 мамырда Internazionale Torino, Football Club Torinese және Ginnastica Torino Генуямен бірге Италияның тұңғыш футбол чемпионатына бастау берді. 1900 жылы Football Club Torinese Internazionale Torino-ны құрамына қосып алды, ал 1906 жылғы 3 желтоқсанда Пьетро Микка көшесіндегі Voigt сыра қайнату орнында (қазіргі Norman бары) швейцариялық қаржыгер Альфред Дик бастаған ювентустық оппозиционерлер тобымен бірігу туралы келісімге қол жеткізілді. Осы бірігудің нәтижесінде Foot-Ball Club Torino дүниеге келді. Алғашқы ресми матчын 1906 жылғы 16 желтоқсанда Верчеллиде өткізіп, Про Верчеллиді 3:1 есебімен ұтты, ал 1907 жылғы 13 қаңтарда тұңғыш дербиде Ювентусты 2:1 жеңді. Бір айдан кейін көршісін 4:1 есебімен тізе бүктіріп, Италия чемпионатының қорытынды кезеңіне жолдама алды және Миланнан кейінгі екінші орынға тұрақтады. 1908 жылы шетелдік ойыншыларды пайдалануды шектейтін ереже қабылданғандықтан, клуб чемпионатқа қатыспай, беделді «Палла Дапплес» жүлдесін Про Верчеллиден тартып алды, La Stampa газеті ұйымдастырған халықаралық турнирдің финалында швейцариялық Серветтеден ұтылды. 1915 жылы Торино чемпионатқа нақты таласқа түскен еді: соңғы турға дейін екінші орында тұрып, көшбасшы Генуядан небәрі екі ұпай қалысқан, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы бұл мүмкіндікті жоққа шығарды.

Клубтың алғашқы жетістіктері граф Энрико Мароне Чинцано президенттік еткен тұста келді — «Филадельфия» стадионы да сол кезде салынды. Шабуыл сызығында Хулио Либонатти, Адольфо Балончьери және Джино Россеттиден құралған «Ғажайыптар үштігі» ойнады. Команда 1927 жылғы 10 шілдеде Болоньяны 5:0 жеңіп, тұңғыш скудеттосын қолға алды, бірақ сол жылдың 3 қарашасында «Аллеманди ісіне» байланысты атақтан айырылды. Келесі, 1927/28 маусымында Торино қайтадан Италия чемпионы атанды: «Ғажайыптар үштігі» бірлесіп 89 гол соқты, ал атақ 1928 жылғы 22 шілдеде Миланмен 2:2 есебімен аяқталған матчтан соң бекітілді. Чинцано отставкаға кеткен соң клуб 1930 жылдардың басында баяу құлдырап, көбіне кесте ортасында қалып жүрді. Жандану 1935/36 маусымында басталды: чемпионатта үшінші орын және тарихындағы тұңғыш Италия Кубогы. Италиядағы фашистік режим кезінде клуб Associazione Calcio Torino деп қайта аталды және техникалық директор Эрнест Эрбштейннің жетекшілігімен 1938/39 маусымында екінші орынды иеленді. 1939/40 маусымында бесінші орынмен аяқтаған клубқа президент болып Ферруччо Ново келді; қаржылай қолдау мен ұқыпты басқару арқасында, Антонио Янни, Джачинто Эллена және Марио Сперонеге сүйене отырып, ол кейін Grande Torino атанған команданы құрды.

Клуб тарихындағы ең жарқын кезең — Grande Torino дәуірі. Бұл команда 1942-1949 жылдар аралығында қатарынан бес чемпиондық атақ, 1943 жылы Италия Кубогын жеңіп алды; сол маусымда Торино Италияда алғаш рет чемпиондық пен кубокты қатар иеленген клуб атанды. Торино ойыншылары сол тұста Италия құрамасының негізін құрады. Команданың капитаны әрі даусыз көшбасшысы — кейін ұлдары Ферруччо мен Сандро да футболшы болған Валентино Маццола еді. Негізгі құрам әдетте мынадай болатын: Бачигалупо; Балларин; Мароз; Грезар; Ригамонти; Кастильяно; Менти; Лоик; Габетто; Маццола; Оссола. Бұл жетістік 1949 жылғы 4 мамырда кенет үзілді: Лиссабонда Бенфикамен өткен жолдастық кездесуден оралып келе жатқан бүкіл команданы тасымалдаған Fiat G.212 ұшағы Туриндегі Суперга базиликасының тірек қабырғасына соғылды. Апаттың себебі ретінде қалың тұман және кабинадағы ақаулы биіктік өлшегіштен туған бағдардан жаңылу аталады. Қаза тапқандар қатарында негізгі және қосалқы құрам ойыншыларынан басқа бапкерлер Эгри Эрбштейн мен Лесли Ливсли, клубтың екі қызметкері, массажист, үш журналист және экипаждың төрт мүшесі болды.

Трагедиядан кейінгі жылдар ауыр өтті. Баяу құлдырау клубты 1958/59 маусымында Talmone Torino атауымен тарихындағы тұңғыш рет Серия В-ға түсірді, алайда ол жерде бір ғана маусым аялдап, 1960/61 маусымында элитаға оралды. 1963 жылы президент болған Орфео Пианелли Нерео Роккону бас бапкерлікке тағайындап, «Гранат түсті көбелек» атанған клуб тұлғасы Джиджи Меронимен келісімшарт жасады; 1964/65 маусымында команда үшінші орынды иеленді. 1967 жылғы 15 қазанда Мерони чемпионат матчынан кейін көшеден өтіп бара жатып көлік соғып кетуден қайтыс болды. Қайғыға қарамастан, Торино маусымды жетінші орында аяқтап, Италия Кубогын жеңіп алды, ал 1970/71 маусымында тағы бір кубокты қолға түсірді. 1971/72 маусымында Ювентустан бір ғана ұпай қалысып, үшінші орынға тұрақтады, одан кейінгі үш маусымда алтыншы, бесінші және тағы да алтыншы болды. 1975/76 маусымында клуб жетінші чемпиондық атағын иеленді: көктемде Ювентустан бес ұпай артта қалған команда көршісінің қатарынан үш жеңіліске ұшырауын (оның бірі — дерби) пайдаланып, кестеде алға шықты. Соңғы турда Торино Чезенамен тең түсіп қалды, бірақ Ювентус Перуджада ұтылды — Суперга қасіретінен 27 жыл өткенде скудетто екі ұпай айырмамен жеңіп алынды. Келесі маусымда дәл сол тартыс қайталанып, Торино 16 команда ойнайтын формат үшін рекордтық 50 ұпай жинаса да, 51 ұпайлы Ювентустан қалып қойды. 1978 жылы команда тағы екінші орынға тұрақтады, одан кейін Серия А-ның мықтыларының қатарында қала берсе де, бұрынғы нәтижелерін қайталай алмады; жалғыз ерекшелік — 1984/85 маусымындағы екінші орын.

1988/89 маусымының соңында Торино тарихындағы екінші рет Серия В-ға түсті, бірақ 1989/90 маусымында қайта оралып, күшті трансферлерден кейін Эмилиано Мондониконың жетекшілігімен УЕФА кубогына жолдама алды. Келесі маусымда клуб 1991/92 УЕФА кубогының жартылай финалында Реал Мадридті ойыннан шығарды, алайда финалда голландиялық Аяксқа Туринде 2:2, Амстердамда 0:0 ойнап, қонақтағы соғылған гол ережесімен есеп айырысты; чемпионатта сол маусым үшінші орынмен аяқталды. 1992/93 маусымында Торино финалда Романы жеңіп, бесінші Италия Кубогын иеленді, бірақ одан кейін ауыр қаржылық дағдарыс басталды. Президенттер мен бапкерлер жиі ауысты, нәтижелер нашарлай берді және 1995/96 маусымының соңында клуб үшінші рет лигадан түсті. 1997/98 маусымындағы плей-офф матчында Перуджаға 11 метрлік айыптыларда ұтылған команда 1998/99 маусымында Серия А-ға оралды, бірақ 1999/2000 маусымының соңында тағы да түсіп қалды. 2000/01 маусымында бірден жоғарылап, келесі жылы 11-орында аяқтап, Интертото кубогына жолдама алды; Вильярреалдан 11 метрліктерде ұтылғаннан кейін Торино Серия А-дағы ең нашар нәтижесін көрсетіп, соңғы орында қалды. Ренато Дзаккареллидің тұсында клуб 2004/05 маусымында жоғарылау құқығын жеңіп алды, алайда президент Франческо Чимминеллидің кезінде жиналған ауыр қарыздарға байланысты Серия А-ға жіберілмеді және 2005 жылғы 9 тамызда банкроттығы жарияланды. 16 тамызда Италия футбол федерациясы заңгер Пьерлуиджи Маренго бастаған кәсіпкерлер тобы құрған жаңа заңды тұлғаның ұсынысын қабылдап, клубқа Серия В-да тіркелу және Torino Calcio-ның барлық спорттық атақтарын иелену құқығын берді. 19 тамызда дәл сол Norman барында (бұрынғы Voigt сыра қайнату орны) Урбано Кайро клубтың жаңа президенті болып жарияланды, ал клуб Torino Football Club деген атауға көшті.

2005/06 маусымында плей-оффта жеңіске жетіп, Торино бірден Серия А-ға оралды, келесі жылы лигадан түсуден соңғының алдындағы турда ғана құтылды, ал үш маусымнан кейін қайтадан Серия В-ға кетті. 2011 жылғы 6 маусымда клубты Джан Пьеро Вентура басқарды және 2012 жылғы 20 мамырда Модена 2:0 жеңілген соң команда элитаға жолдама алды. 2013/14 маусымы айқын серпіліс әкелді: жетінші орын және Еуропа лигасына жолдама; сол маусымның жұлдыздары — Алессио Черчи мен Серия А-ның ең көп гол соққан ойыншысы атанған Чиро Иммобиле. 2014/15 маусымында Торино Еуропа лигасының 1/8 финалына шығып, Зенитттен ұтылды, чемпионатта тоғызыншы орында аяқтады және көктемде 20 жылда алғаш рет дербиде жеңіске жетті. 2015/16 маусымын 12-орында аяқтаған соң, бес жыл жұмыс істеген Вентура Италия құрамасына кетті; оның орнына келген Синиша Михайлович командасын тоғызыншы орынға жеткізді, ал қаңтарда басшылықты қолға алған Вальтер Маццарри 2017/18 маусымын да тоғызыншы орында түйіндеді. Келесі маусымда клуб жетінші орынға тұрақтап, бес жылдан кейін Еуропа лигасына жолдама алды әрі 1994 жылы үш ұпайлық жүйе енгізілгеннен бергі клуб рекордын жаңалап, 63 ұпай жинады; алайда іріктеу матчында Вулверхэмптон Уондерерстен ұтылып, топтық кезеңге өте алмады. Кейінгі жылдарда Марко Джампаоло мен Давиде Никола ауысқан маусымда команда лигада аман қалу үшін күресті, ал үш жыл жұмыс істеген Иван Юричтің тұсында екі рет оныншы, бір рет тоғызыншы орында аяқтады. Юричтен кейін клубты Паоло Ваноли басқарды, бірақ Дуван Сапата мен Сауль Коко сияқты ірі трансферлерге қарамастан, команда 11-орында қалып, Италия Кубогында Эмполиден ұтылды; одан кейін Марко Барони мен Роберто Д'Аверса жұмыс істеп, соңғысының тұсында клуб 12-орында аяқтағанымен, Италия Кубогының ширек финалына жетті.

Құрылғаннан бірнеше күн өткен соң киілген алғашқы форма — Про Верчеллиге қарсы ойында — Internazionale Torino мен Football Club Torinese-дің түстеріне ұқсас қызғылт сары-қара жолақты болған. Бірақ бұл түстер сол кездегі билеуші әулеттің тарихи қарсыластары Габсбургтердің түстеріне тым ұқсап кеткендіктен, орынсыз саналды да, құрылтайшылар ақыры гранат түсін — бургундияға жақын қою қызылды — таңдады. Ең кең тараған нұсқа бойынша, бұл түс 1706 жылы Турин француздардан азат етілгенде, жеңіс хабарын жеткізіп жүріп қаза тапқан шабарманның құрметіне қан түсті орамал алған Савой әулеті мен Абруцци герцогіне тағзым ретінде қабылданған. Басқа, сенімділігі төменірек деректерде құрылтайшы Альфред Дик жанкүйері болған женевалық Серветтеге немесе әлемдегі ең көне клуб саналатын ағылшынның Шеффилдіне сілтеме жасалады; түс қызыл жейделерді қара шұлықпен бірге жиі жуғаннан кездейсоқ пайда болып, жақсылық нышаны деп танылып, ресми түске айналды деген жорамал да бар. Бұған дейін клуб корольдік көк түсті пайдалануға рұқсат алмақ болған, бірақ Италия монархтары әулеттік түсті жеке бір командаға беруге құлықсыз болған. Содан бері үй формасы ақ түспен үйлесіп келеді, кейде гранат түсті шалбар мен гранат жиекті қара шұлық та киіледі, ал 1970-1980 жылдар тоғысында команда толықтай гранат түсті формаға көшкен. Қонақтағы форма әдетте керісінше — ақ жейде, ақ не гранат шалбар. Кейде көлденең диагональ гранат жолағы бар ақ жейде де пайдаланылады: бұл — Суперга апатынан бері Торинога жақын аргентиналық Ривер Плейтке тағзым; мұндай жейде алғаш рет 1953 жылғы 6 қаңтарда Миланмен 1:1 аяқталған матчта киілді.

Клуб эмблемасында әрқашан Турин қаласының нышаны — шұқшиған бұқа бейнеленген. Қазіргі таңба Torino Calcio банкрот болғаннан кейінгі алғашқы, 2005/06 маусымда қабылданды, кейін қалқанның сол жағына тарихи Foot-Ball Club Torino құрылған жылды білдіретін «1906» жазуы қосылды. 1980 жылдары эмблема шаршы пішінді болып, онда стильдендірілген бұқа мен «Torino Calcio» жазуы тұрған; жанкүйерлер арасында әлі де жоғары бағаланатын бұл таңба 2013 жылы Guerin Sportivo оқырмандарының дауыс беруі бойынша барлық уақыттағы ең әдемі клуб логотипі атанды. 1990 жылдан банкроттыққа дейін Grande Torino тұсындағы нұсқаға ұқсас эмблема қолданылды. 2017 жылы ирландиялық Wexford Youths клубы Wexford F.C. деп қайта аталып, Торинодан үлгі алған шұқшиған бұқалы жаңа таңба қабылдады — клуб төрағасы Мик Уоллес Торинонің жанкүйері.

Клуб құрылғаннан кейінгі алғашқы ресми матч — Ювентуспен дерби — 1907 жылғы 13 қаңтарда «Умберто» велодром-стадионында өтті. Кейін команда Пьяцца д'армиге, 1913 жылдың соңында Страдале Ступинигиге көшті, алайда Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда стадион әскери мұқтаждыққа алынды. 1925 жылғы 11 қазаннан бастап клуб «Филадельфия» салынып бітуін күтіп, Корсо Казале мотовелодромында ойнады. Grande Torino дәуірімен біте қайнасып кеткен «Фила» 1926 жылғы 17 қазанда Фортитудо Романың қатысуымен ашылып, 1958 жылғы 11 мамырға дейін (соңғы матчта Генуя 4:2 жеңілді) клубтың үй алаңы болды. 1958/59 маусымында команда «Комунале» стадионына қысқа мерзімге көшіп, сол жылы Серия В-ға түсіп қалғандықтан, ырымдап «Филадельфияға» қайта оралды. Сыйымдылығы 65 000 көрермен болған «Комуналеге» түпкілікті көшу 1963/64 маусымында аяқталды, ал клуб онда 1990 жылғы 27 мамырға дейін ойнап, «Делле Альпиге» ауысты. 1990 жылғы әлем чемпионатына арнайы салынған «Делле Альпи» 2006 жылға дейін Торинонің үйі болды. 2006 жылғы қысқы Олимпиада ойындарының ашылу және жабылу салтанаттарын өткізу үшін қайта жаңғыртылған «Комунале» «Олимпико» деп аталып, команда сонда оралды; қазіргі қауіпсіздік талаптарына сай сыйымдылық 27 958 отыратын орынға дейін, яғни шамамен 38 000-ға қысқартылды. 2016 жылғы сәуірде «Олимпико» Grande Torino құрметіне қайта аталды. «Филадельфия» 1926-1993 жылдары жаттығу базасы да болған; 2006-2017 жылдары команда Корсо Унионе Советика көшесіндегі Sisport базасында жаттықты, ал 2017/18 маусымында қайта салынған «Филадельфияға» оралды.

Торино Серия А-ның барлық уақыттағы жиынтық кестесінде сегізінші орында тұр. Италия чемпионатында команда сегіз рет бірінші (бірақ атағы жеті), жеті рет екінші, тоғыз рет үшінші орынды иеленген; жалпы 100 маусымда — оның 18-і бір айналымды форматқа дейінгі чемпионаттарда, 73-і Серия А-да, 12-сі Серия В-да — жүлделі үштікті жағдайлардың 23 пайызында көрген. 2006/07 маусымында Торино тарихында тұңғыш рет Ювентустан жоғары дивизионда ойнады: Calciopoli жанжалынан кейін көршісі Серия В-да өнер көрсетті. Клубтың ресми матчтар рекорды Джорджо Ферриниге тиесілі — 1959-1975 жылдары 566 кездесу өткізіп, 56 гол соққан. Ең көп гол соққан ойыншы — 1967-1982 жылдары 437 матчта 172 гол салған Паоло Пуличи. Торинонің сегіз ойыншысы Италия чемпионатының үздік бомбардирі атанған: алғашқысы — 1923/24 маусымында 22 гол соққан австриялық Генрих Шёнфельд, одан кейін 1927/28 маусымында 35 гол салған италиялық-аргентиналық Хулио Либонатти мен 1928/29 маусымында 36 гол соққан Джино Россетти; Россеттидің 36 голы осы атақты жеңіп алған ойыншылардың ең жоғары көрсеткіші болып қала береді. Соғыстан кейінгі алғашқы маусымда (1945/46) Эузебио Кастильяно 13 голмен, 1946/47 маусымында Валентино Маццола 29 голмен үздік болды. Содан кейін клуб шамамен 30 жыл күтті: Паоло Пуличи 1972/73 (17), 1974/75 (18) және 1975/76 (21) маусымдарында бомбардирлік атақты иеленді, ал тағы 40 жылдай үзілістен соң 2013/14 маусымында Чиро Иммобиле 22 голмен үздік атанды.

Торино Италия құрамасына ойыншы берген клубтар ішінде бесінші орында: клуб тарихында 74 футболшы ұлттық құрамада өнер көрсеткен. Құрама сапында ең көп матч (47) өткізіп, ең көп гол (20) соққан торинолық — Франческо Грациани. 1947 жылғы 11 мамырда Италия мен Венгрия арасындағы 3:2 аяқталған жолдастық кездесуде Витторио Поццо Торинонің 10 ойыншысын бірден алаңға шығарды — бұл Италия құрамасы тарихында бір матчта бір клубтан шыққан ойыншылардың ең көп саны болып қалды. 2017 жылғы 11 маусымда Андреа Белотти Лихтенштейнге қарсы әлем чемпионатының іріктеу матчында торинолықтардың құрама жейдесіндегі 100-гөлін соқты. Клуб тәрбиеленушілері арасында әлем чемпионы атанған Джузеппе Доссена мен Франко Сельваджи (1982), Еуропа чемпиондары Джорджо Феррини мен Лидо Виери (1968), Андреа Белотти мен Сальваторе Сиригу (2020) бар.

Торино жастар жүйесі ерлердің төрт командасынан (Примавера, Беретти және екі деңгейдегі Allievi Nazionali) және үш өңірлік командадан тұрады. Клуб жастар академиясын 1930 жылдары-ақ құрған Италиядағы алғашқылардың бірі және елдегі ең мықты мектептердің бірі саналады. Ішкі жарыстарда Торино Примавераның ұлттық чемпионатында тоғыз, Данте Берретти чемпионатында он рет жеңіске жетіп, екеуінде де рекорд орнатқан, сондай-ақ Примавера Кубогын сегіз рет (рекорд) және беделді Виареджо турнирін алты рет жеңіп алған. Мектеп түлектерін бір кезде клуб тұлғасы, 1932 жылы Торинодағы мансабын аяқтаған Адольфо Балончьеридің құрметіне «Балон-бойс» деп атаған. Академия тәрбиеленушілерінің арасында негізгі құрамдағы дебютінен кейін өнерге бет бұрған актер әрі журналист Раф Валлоне де бар.

Торино жанкүйерлерінің атында бірнеше тұңғыш жетістік бар: 1951 жылы құрылған Fedelissimi Granata — Италиядағы алғашқы ұйымдасқан жанкүйерлер тобы, олар «Филадельфияда» ұйымдасқан клубтың алғашқы баннерін ілген және 1963 жылы Романың қарсы ойынға ұшақпен барған итальяндық футболдағы бірінші көшпелі сапарды ұйымдастырған. Дәл сол «Филадельфияда» «Ora e per sempre» фильмі арқылы танымал болған керней тартқыш жанкүйер Оресте Болмида өнер көрсететін. 1970 жылдары жанкүйерлер клубтың алғашқы хореографияларын ұйымдастырды, олар келесі онжылдықта француздық Renault автоқұрастырушысының жарнамаларында пайдаланылды. 1979 жылы Maratona трибунасы француздық Onze Mondial журналының нұсқасы бойынша «Еуропадағы ең әдемі трибуна» атанды, ал оның суреті сол жылғы 21 желтоқсанда France Football мұқабасына шықты. Торино жанкүйерлері Фиорентина жанкүйерлерімен туыс: байланыс 1970 жылдардың басында ортақ ювентусқа қарсы көңіл-күй және Суперга қасіретінен кейінгі жақындық негізінде пайда болған. Бразилиялық Коринтианспен достық 1914 жылдан басталады: сол жылы Торино Оңтүстік Америкаға турне жасаған тұңғыш итальяндық клуб атанып, алты жолдастық матчтың екеуін Коринтианспен өткізген; 1949 жылғы 4 мамырда Коринтианс ойыншылары Португезамен ойынға Торинонің формасын киіп шығып, қаза тапқандарды еске алды. Аргентинаның Ривер Плейті де Суперга апаты тұсынан бері туысқан клуб саналады: трагедиядан кейін аргентиналықтар жолдастық матч пен қаражат жинау науқанын ұйымдастырып, 1949 жылғы 26 мамырда Туринге ұшып келіп, Италия футбол федерациясы ұйымдастырған қайырымдылық матчында сол кезеңнің күшті итальяндық футболшылары жиналған «Torino symbol» құрамасымен ойнады. Лиссабондағы Бенфикамен де байланыс мықты — Grande Torino апатқа дейінгі соңғы матчын сол командамен өткізген. Сондай-ақ ағылшындық Манчестер Ситидің жанкүйерлерімен де достық бар.

Торинонің тарихи қарсыластары — Сампдория, Пьяченца, Верона, Лацио, Перуджа, Интернационале, Аталанта, Тернана және Анкона. Генуямен достық 2009 жылғы 24 мамырдағы Торино - Генуя матчынан кейін өшпенділікке ұласты: генуялықтардың сол жеңісі Торинонің Серия В-ға түсуіне ықпал етті, ал 2012 жылғы 16 желтоқсанда екі клубтың Торино элитаға оралғаннан кейінгі алғашқы кездесуінде ұйымдасқан жанкүйерлер арасында қақтығыс болды. Ең өткір бәсеке — қаладағы көрші Ювентуспен: Делла Моле дербиі Италиядағы ең танымал дербилердің бірі әрі әлі күнге өткізіліп келе жатқан ең көне дерби саналады.