Тоттенхэм тарихы

Клуб 1882 жылдың 5 қыркүйегінде Бобби Баклдың бастауымен бірнеше мектеп оқушысының күшімен Hotspur Football Club деген атпен құрылды. Олар Hotspur крикет клубының мүшелері еді, ал футбол клубы қыс айларында спортпен шұғылдану үшін ұйымдастырылды. Бір жылдан кейін балаларға All Hallows шіркеуінің ұстазы Джон Рипшер көмектесті, ол клубтың алғашқы президенті әрі қазынашысы болды. 1884 жылдың сәуірінде Лондондағы Hotspur атты басқа клубпен шатастырмау үшін ұжым «Тоттенхэм Хотспур футбол клубы» деп өзгертілді. Атау Нортумберленд әулетінің белгілі өкілі Гарри Хотспурдың есімінен шыққан.

Алғашқы тіркелген матч 1882 жылғы 30 қыркүйекте жергілікті «Радикалс» командасына 0:2 есебімен жеңілумен өтті. 1885 жылғы 17 қазанда Лондон қауымдастығының кубогында «Сент-Олбансты» 5:2 ұтып, алғашқы ресми жеңісіне жетті. Клуб 1895 жылдың 20 желтоқсанында кәсіпқойлыққа көшті, 1896 жылдың жазында Оңтүстік лиганың бірінші дивизионына қабылданды, ал 1898 жылғы 2 наурызда шектеулі жауапкершілікті компанияға айналды. Алғашқы бас бапкері Фрэнк Бреттелл болды, одан кейін клубты ойнаушы-бапкер ретінде Джон Кэмерон басқарды. Кэмеронның тұсында Тоттенхэм алғашқы тағылымын — 1899/1900 маусымдағы Оңтүстік лига чемпиондығын жеңіп алды. Келесі жылы 1901 жылғы Англия кубогының финалында «Шеффилд Юнайтедпен» 2:2 тең түсіп, қайта ойнауда 3:1 жеңіске жетті. Осылайша клуб 1888 жылы Футбол лигасы құрылғаннан бері кубокты иеленген жалғыз лигадан тыс команда болып қалды.

1908 жылы Тоттенхэм Футбол лигасының екінші дивизионына енгізіліп, алғашқы маусымда екінші орын алып, бірінші дивизионға жолдама алды. 1912 жылы командаға Питер Маквильям бас бапкер болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін лигаға қайта оралғанда екінші дивизионға түсіп қалған клуб 1919/20 маусымда сол дивизионның чемпионы атанып, қайта көтерілді. 1921 жылғы 23 сәуірде Маквильямның қол астында «Вулверхэмптон Уондерерсті» 1:0 ұтып, Англия кубогын екінші рет иеленді. 1927/28 маусымда команда тағы да дивизионнан түсті, 1930-40 жылдардың көп бөлігін екінші дивизионда өткізді.

1949 жылы клубтың бұрынғы ойыншысы Артур Роу бас бапкер болып тағайындалды. Ол «push and run» атанған ойын стилін қалыптастырып, 1949/50 маусымда екінші дивизионда бірінші орын алып, команданы жоғарғы дивизионға қайтарды. Келесі жылы, 1950/51 маусымда Тоттенхэм тарихында тұңғыш рет бірінші дивизион чемпионы атанды. Роу 1955 жылдың сәуірінде денсаулығына байланысты қызметтен кетті, бірақ оған дейін клуб тарихындағы беделді ойыншылардың бірі Дэнни Бланчфлауэрді шақырды — ол Тоттенхэмде жүріп FWA нұсқасы бойынша жылдың үздік футболшысы атағын екі мәрте иеленді.

1958 жылдың қазанында командаға Билл Николсон басшылық етті. Ол клуб тарихындағы ең табысты бапкер саналады: 1961 жылы «дубль», 1962 жылы Англия кубогы, 1963 жылы Кубоктар иегерлерінің кубогы жеңіп алынды. Николсон 1959 жылы Дэйв Маккей мен Джон Уайтты, 1961 жылы ағылшын футболының жоғарғы дивизионы тарихындағы ең нәтижелі шабуылшысы Джимми Гривзді командаға қосты. 1960/61 маусым 11 жеңіспен басталып, одан кейін бір тең ойын мен тағы төрт жеңіс тіркелді — бұл сол кездегі Англияның жоғарғы дивизионындағы ең үздік бастама еді. Чемпиондық 1961 жылғы 17 сәуірде, үш тур қалғанда «Шеффилд Уэнсдиді» үйде 2:1 ұтқан кезде шешілді, ал Англия кубогының финалында «Лестер Ситиді» 2:0 жеңіп, ХХ ғасырдағы алғашқы «дубль» жасалды — мұндай жетістік 1897 жылғы «Астон Вилладан» кейін қайталанбаған болатын.

1963 жылғы 15 мамырда Тоттенхэм Кубоктар иегерлерінің кубогы финалында «Атлетико Мадридті» 5:1 жеңіп, еуропалық тағылымды иеленген тұңғыш британдық команда атанды. 1971/72 маусымда УЕФА кубогын алып, екі түрлі еуропалық тағылымды жеңіп алған алғашқы британдық клуб болды — ол құрамда Мартин Чиверс, Пэт Дженнингс және Стив Перримен ойнады. Бұған қоса 1967 жылы Англия кубогы, 1971 және 1973 жылдары Лига кубогы бағындырылды, 1962/63 маусымда чемпионатта екінші орын алынып, 1973/74 маусымда УЕФА кубогының финалистері атанды. Жалпы Николсон клубта өткізген 16 жылда сегіз ірі тағылым жеңіп алды.

1970 жылдардың басындағы табыстардан кейін клуб құлдырауға ұшырады, Николсон 1974/75 маусымның нашар басталуынан соң отставкаға кетті. Кит Беркиншоудың тұсында команда 1976/77 маусымның қорытындысымен төмен түсті, бірақ бапкер оны тез арада жоғарғы дивизионға қайтарды. Ол Гленн Ходдл және екі аргентиналық — Освальдо Ардилес пен Рикардо Вилья ойнаған құрам жасақтады, ал сол кезде Британ аралдарынан тыс жерден келген футболшылар сирек кездесетін. Бұл команда 1981 және 1982 жылдары Англия кубогын, 1984 жылы УЕФА кубогын иеленді. 1980 жылдары Уайт Харт Лейнде ауқымды қайта құру жұмыстары басталып, клуб басшылығы да өзгерді: Ирвинг Шолар клубты коммерциялық бағытқа бұрды. Қарыздар тағы да басшылықтың ауысуына әкелді, 1991 жылдың маусымында 1987 жылдан бері бапкер болған Терри Венейблс кәсіпкер Алан Шугармен бірігіп клубты басқаруға алды. Венейблс Пол Гаскойн мен Гари Линекерді шақырды және оның жетекшілігімен Тоттенхэм 1990/91 маусымда Англия кубогын жеңіп, тарихта сегіз мәрте кубок иеленген тұңғыш клуб болды.

Тоттенхэм Премьер-лиганың құрылуын қолдаған бес клубтың бірі еді. 2001 жылдың ақпанында Шугар өз акцияларын Джо Льюис пен Дэниел Леви басқаратын ENIC компаниясына сатып, төрағалық қызметтен кетті. Премьер-лига дәуірінің алғашқы онжылдықтарында Тедди Шерингем, Юрген Клинсман, Давид Жинола сияқты ойыншыларға қарамастан клуб көбіне кесте ортасында аяқтап, тағылымдарды сирек алды: 1999 жылы Джордж Грэмнің, 2008 жылы Хуанде Рамостың басшылығымен Лига кубогы жеңіп алынды. Гарри Реднаппың тұсында Гарет Бэйл мен Лука Модрич ойнаған команда 2010 жылдардың басында алғашқы бестікке енді.

2014-2019 жылдары командаға Маурисио Почеттино басшылық етті. Оның тұсында академия түлегі Гарри Кейн мен кореялық Сон Хын Мин жұлдызға айналып, клуб «үлкен алтылық» атанған топтың қатарына берік енді. 2016/17 маусымда Тоттенхэм екінші орынға шығып, 1962/63 маусымнан бергі ең үздік нәтижесін көрсетті, ал 2019 жылы тарихында тұңғыш рет УЕФА Чемпиондар лигасының финалына жетіп, онда «Ливерпульден» 0:2 жеңілді. Жаңа стадион салынып жатқан кезде үй матчтары «Уэмбли» стадионында өтті. Почеттино 2019/20 маусымның сәтсіз басталуынан кейін қызметтен босатылды, одан кейін клубты 2021 жылдың сәуіріне дейін Жозе Моуринью, төрт ай бойы Нуну Эшпириту Санту басқарды. Антонио Конте 2021/22 маусымда команданы төртінші орынға және Чемпиондар лигасына шығарды, бірақ 2023 жылдың наурызында өзара келісіммен клубтан кетті. 2023 жылдың ақпанында Гарри Кейн Джимми Гривзді басып озып, клуб тарихының ең нәтижелі ойыншысы атанды, сол маусымның соңында «Бавария Мюнхенге» ауысты.

2023 жылдың 1 шілдесінен бас бапкер қызметін Анге Постекоглу атқарып, Премьер-лигада бесінші орын алып, 2024/25 маусымдағы УЕФА Еуропа лигасына жолдама алды. Келесі маусымда клуб 2025 жылғы Еуропа лигасының финалында «Манчестер Юнайтедті» 1:0 ұтып, 17 жылға созылған тағылымсыз кезеңді аяқтады. Алайда ішкі чемпионатта алған 17-орын Премьер-лига дәуіріндегі ең нашар көрсеткіш болып, Постекоглу жұмыстан босатылды. Одан кейін Томас Франк пен Игор Тудор қысқа мерзімде ауысты — Тудор небәрі 44 күн жұмыс істеді, ал кейін келген Роберто Де Дзерби команданы дивизионнан түсуден құтқарып, қатарынан екінші рет 17-орында қалдырды.

Алғашқы жылдары команда Тоттенхэм батпақтарындағы қоғамдық жерде ойнады, алаңды өздері белгілеп, дайындайтын. 1887 жылы дәл сол алаңда болашақ басты бақталасы — сол кездегі «Роял Арсеналмен» тұңғыш рет кездесті: Тоттенхэм 2:1 алда келе жатқанда, қонақтардың кешігіп келуінен матч жарықтың жетіспеуіне байланысты тоқтатылды. 1888 жылы клуб Нортумберленд Парктегі алаңды жылына 17 фунтқа жалға алды. 1898 жылдың сәуірінде «Вулидж Арсеналмен» ойынға 14 мың жанкүйер жиналып, буфет шатырының төбесіне шыққандардың салмағынан құрылыс құлап, бірнеше адам жарақат алды. Алаң көп көрерменді сыйдыра алмайтындықтан, клуб 1899 жылы Уайт Харт Лейнге көшті.

Уайт Харт Лейн Чаррингтон сыра қайнату зауытына тиесілі бос питомник жерінде, Тоттенхэм Хай Роудтағы «Уайт Харт» атты сыраханының артында бой көтерді. Алғашында жер жалға алынды, ал 1905 жылы клуб оны толық сатып алуға қаражат жинады. Футбол лигасына қабылданғаннан кейін Арчибальд Лейч жобалаған трибуналар екі жарым онжылдық бойы салынды: 1909 жылы Батыс трибуна қосылды, 1921 жылғы Англия кубогынан түскен пайдаға Пакстон Роуд жағындағы жабық трибуна тұрғызылды. 1934 жылы Шығыс трибунаның бітуімен стадион сыйымдылығы 80 мыңға жетті. 1980 жылдардан бастап жаңа қайта құру кезеңі басталды, ал Тейлор баяндамасынан кейін 1992-1995 жылдары арена толығымен отыратын орындарға көшіп, алғашқы алып Sony Jumbotron экраны орнатылды. 2006 жылғы өзгерістерден кейін сыйымдылық 36 310 орынды құрады.

Жаңа ғасырдың басында Уайт Харт Лейннің сыйымдылығы Премьер-лиганың басқа ірі клубтарының стадиондарынан төмен болды. Талқылаудан кейін клуб Нортумберленд даму жобасын таңдап, жаңа арена ескі стадионды қамтитын кеңірек жерде салынатын болды. 2016 жылы стадионның солтүстік-шығыс бұрышы бұзылғандықтан сыйымдылық еуропалық матчтарға жетпей қалды, сондықтан 2016/17 маусымдағы барлық еуропалық үй матчтары «Уэмбли» стадионында өтті. Соңғы матчтан кейінгі күні қирату жұмыстары басталып, 2017 жылдың шілдесінің соңына қарай Уайт Харт Лейн толығымен жойылды. Құрылыс кезінде 2017/18 маусымдағы барлық үй ойындары «Уэмблиде» өтті. Тоттенхэм жаңа аренаға 2019 жылдың 3 сәуірінде ресми түрде көшіп, Премьер-лигада «Кристал Пэласты» 2:0 ұтты.

Клубтың алғашқы жаттығу базасы Хартфордширдегі Чешант қаласында орналасты — 1952 жылы 35 мың фунтқа сатып алынған 11 акр жер. Кейін база Эссекстегі Чигуэллдегі Spurs Lodge-қа көшірілді, ол 2014 жылға дейін пайдаланылды. 2007 жылы клуб Энфилдтегі Буллс Кросстан жер сатып алып, 45 млн фунтқа жаңа база тұрғызды, ол 2012 жылы ашылды. 77 акр аумақта 15 шөп алаңы, жасанды жабындылар, гидротерапия және жүзу бассейндері, жаттығу залдары, медициналық орталық пен академия ойыншыларына арналған сынып бөлмелері бар. 2018 жылы 45 бөлмелі қонақ үй қосылды, оны алғаш пайдаланғандардың бірі 2018 жылғы ФИФА Әлем кубогына дайындалған Бразилия құрамасы болды.

1921 жылғы Англия кубогының финалынан бері клуб эмблемасында футбол добының үстінде тұрған әтеш бейнеленген. Клубқа атау берген Гарри Хотспур шайқаста атын тездету үшін тебінгісін қатты қолданғаны үшін осындай лақап атқа ие болған, ал тебінгі төбелесетін әтештермен де байланысты. Клубтың бұрынғы ойыншысы Уильям Джеймс Скотт 35 фунтқа доптың үстінде тұрған әтештің қола мүсінін жасады, оның биіктігі 2,90 метр болды және 1909/10 маусымның соңында Батыс трибунаның төбесіне орнатылды. 1956-2006 жылдары клуб жергілікті нысандар бейнеленген геральдикалық қалқанды пайдаланды: ондағы қамал — стадионнан 400 ярд жердегі Брюс қамалы, ал ағаштар — Севен Систерс. Таңбада латынша Audere Est Facere (батылдық — іс жүзінде әрекет ету) ұраны жазылды. 1983 жылы рұқсатсыз өнім шығаруға тосқауыл қою мақсатында қалқанның екі жағына Нортумберленд әулетінің елтаңбасынан алынған қызыл арыстандар қосылды. 2006 жылы клуб бейнесін жаңарту үшін кәсіби дизайн жасалып, ескі доптың үстінде тұрған неғұрлым талғампаз әтеш бейнесі енгізілді.

1883 жылы тіркелген алғашқы форма көк жейде мен ақ шалбардан тұрды. Кейінгі жылдары құрама «Блэкберн Роверсті» еліктеген төрт бөлікті форма, қызыл жейде мен көк шорт (сол кезде команда «Тоттенхэм Редс» атанған), ал 1895 жылы шоколад пен алтын түсті жолақты киім пайдаланылды. 1898/99 маусымда, Нортумберленд Парктегі соңғы жылы, клуб ақ жейде мен көк шортқа көшті — содан бері ақ пен қою көк түс клубтың негізгі түстері болып қалды, ал ақ жейде командаға «Лилиуайтс» лақап атын сыйлады. 1921 жылы жейдеге әтеш таңбасы қосылды, ал Тоттенхэм соғыс жылдарын есептемегенде әр матчта ойыншы жейдесінде клуб эмблемасын тағып шыққан тұңғыш ірі клуб болды. 1939 жылы жейде арқасында нөмірлер пайда болды. 1961 жылы Билл Николсон еуропалық матчтарда ойыншыларды көк емес, ақ шортпен алаңға шығарды — бұл дәстүр күні бүгінге дейін жалғасып келеді. 1991 жылы клуб ұзын шорт киген алғашқы команда болды. Форма жеткізушілері арасында Bukta, Umbro, Admiral, Le Coq Sportif, Hummel, Pony, Adidas, Kappa, Puma және Under Armour болды, ал 2017 жылдан Nike киім жеткізеді — 2018 жылдың қазанында тараптар 2033 жылға дейінгі 15 жылдық келісімге қол қойды. Жейдедегі алғашқы коммерциялық демеуші 1983 жылдың желтоқсанында Holsten болды.

Клуб 1898 жылғы 2 наурызда қаражат тарту мақсатында шектеулі жауапкершілікті компанияға айналды: 8000 акция бір фунттан шығарылды. 1943-1984 жылдары клуб төрағалары Уэйл, Ричардсон және Бирман отбасыларының өкілдері болды. 1982 жылдың қарашасында жанкүйер Ирвинг Шолар клубтың 25 пайызын 600 мың фунтқа сатып алды, ал 1983 жылы Tottenham Hotspur plc Лондон қор биржасына шықты — бұл қор нарығында тіркелген тұңғыш еуропалық спорт клубы еді. 1991 жылдың маусымында Терри Венейблс пен Алан Шугар клубты тең серіктес ретінде сатып алды, кейін Шугар басым иеленушіге айналды. 2001 жылдың ақпанында акциялардың негізгі бөлігі ENIC International Ltd компаниясына сатылды. Миллиардер Джо Льюис құрған ENIC-тің үлесі жылдар өте артып, 2010 жылғы есепте акционерлік капиталдың 85 пайызына жетті, ал 2022 жылғы жаңа акциялар шығарылымынан кейін 86,58 пайызды құрады. 2001-2011 жылдары акциялар AIM индексінде тізімделді, ал 2012 жылдың қаңтарында клуб акцияларын нарықтан шығарып, жеке меншікке көшті. 2025 жылғы 4 қыркүйекте атқарушы төрағалықтан Дэниел Леви кеткені жарияланып, оның орнына атқарушы емес төраға ретінде Питер Чаррингтон келді. Deloitte компаниясының есебі бойынша 2024 жылы клубтың құны 2,6 млрд фунт стерлингке бағаланып, ол дүниежүзіндегі табысы бойынша тоғызыншы футбол клубы болды.

Тоттенхэмнің Ұлыбританиядағы жанкүйерлер қауымы көбіне Солтүстік Лондон мен іргелес графтықтардан құралған. 1950-1962 жылдар аралығында клуб бес мәрте Англиядағы ең жоғары орташа көрермен санын тіркеді. 2017/18 маусымда «Уэмблиде» ойнаған кезде Премьер-лигада көрермен саны бойынша екінші орында болды. Тарихи тұрғыда клубтың шығыс және солтүстік Лондондағы еврей қауымдарынан шыққан елеулі қолдауы болған: 1930 жылдары жанкүйерлердің шамамен үштен бірі еврейлер деп бағаланған. Бәсекелес командалардың жанкүйерлері 1960 жылдардан бері антисемиттік ұрандар айтып келеді, ал оған жауап ретінде Тоттенхэм жанкүйерлері 1970 жылдардың аяғы мен 1980 жылдардың басынан бастап сол сөздерді өздеріне қабылдап, «Yid Army» деген ұранды қолдана бастады. Бұл тәжірибе даулы саналып, Дүниежүзілік еврей конгресі мен Британия еврейлері депутаттар кеңесі оны айыптады.

Клубпен байланысты әндердің ішіндегі ең танымалы — «Glory Glory Tottenham Hotspur». Ол 1961 жылы «дубльден» кейін Тоттенхэм Еуропа кубогына алғаш қатысқан кезде пайда болды. Поляк чемпионы «Гурник Забжеден» 2:4 жеңілген соң, поляк баспасөзі тоттенхэмдіктерді «періште емес» деп жазды. Осыған ашуланған үш жанкүйер Уайт Харт Лейндегі жауап матчқа ақ шаршыдан тігілген киім, сандалет пен жасанды сақал киіп, періште кейпінде келді. Олардың қызуы үй жанкүйерлерін қыздырып, трибунада «Glory Glory Hallelujah» шырқалды, ал команда кездесуде 8:1 жеңіске жетті. Билл Николсон өмірбаянында 1961/62 маусымда Уайт Харт Лейндегі еуропалық матчтарда бұл әнді 60 мың жанкүйер айтқанын және ол стадионды діни сезім сияқты билеп алғанын жазған. Сонымен бірге 1970-1980 жылдары клуб жанкүйерлері қатысқан хулигандық оқиғалар тіркелді, оның ішінде 1974 жылғы УЕФА кубогының «Фейенорд» қарсы өткен финалында Роттердамдағы тәртіпсіздіктер бар.

Клубтың ең өткір бәсекелестігі — Солтүстік Лондон дербиінде кездесетін «Арсеналмен» қарсыластық. Ол 1913 жылы «Арсеналдың» Плам­стедтен Хайберидегі стадионға көшуінен басталып, 1919 жылы «Арсенал» күтпеген жерден бірінші дивизионға көтерілгенде күшейе түсті — Тоттенхэм ол орынды өзіміздікі деп санаған еді. Клуб сондай-ақ лондондық «Челси» және «Вест Хэм Юнайтедпен» бәсекелеседі: «Челсимен» қарсыластық 1967 жылғы Англия кубогының финалында, яғни тарихтағы тұңғыш толықтай лондондық финалда Тоттенхэмнің жеңісімен басталды.

Клуб жетістіктерінің қатарында екі чемпиондық (1950/51, 1960/61), екінші дивизионда екі жеңіс (1919/20, 1949/50), сегіз Англия кубогы (1900/01, 1920/21, 1960/61, 1961/62, 1966/67, 1980/81, 1981/82, 1990/91), төрт Лига кубогы (1970/71, 1972/73, 1998/99, 2007/08) және жеті Қайырымдылық қалқаны бар. Еуропада бір Кубоктар иегерлерінің кубогы (1962/63) мен үш УЕФА кубогы/Еуропа лигасы (1971/72, 1983/84, 2024/25) жеңіп алынды, сондай-ақ 2018/19 маусымда Чемпиондар лигасының финалисі атанды. Тоттенхэм 1950 жылдардан 2000 жылдарға дейінгі алты онжылдықтың әрқайсысында кемінде бір ірі тағылым иеленді — мұндай көрсеткішті «Манчестер Юнайтед» қана қайталады.

Клуб рекордтарының арасында Стив Перрименнің 1969-1986 жылдары өткізген 854 матчы (оның 655-і чемпионатта) және Гарри Кейннің 280 голы бар. Чемпионаттағы ең ірі жеңіс — 1977 жылғы 22 қазанда екінші дивизионда «Бристоль Роверсті» 9:0 ұтуы, кубоктағы рекордтық нәтиже — 1960 жылғы 3 ақпанда Англия кубогында «Кру Александраны» 13:2 жеңуі. Жоғарғы дивизиондағы ең ірі жеңіс 2009 жылғы 22 қарашада «Уиган Атлетикке» қарсы 9:1 есебімен тіркелді, онда Джермейн Дефо бес гол соқты. Ең ауыр жеңіліс — 1995 жылғы 22 шілдеде Интертото кубогында «Кёльннен» 0:8. Уайт Харт Лейндегі рекордтық көрермен саны 1938 жылғы 5 наурызда «Сандерлендке» қарсы кубок матчында тіркелді — 75 038 адам, ал жаңа стадионда ең көп көрермен 2022 жылғы 12 мамырда «Арсеналға» қарсы ойында болды (62 027). Уақытша үйі «Уэмблиде» 2018 жылғы 10 ақпандағы Солтүстік Лондон дербиіне 83 222 көрермен келіп, бұл Премьер-лига тарихындағы рекорд болып қалды.

Клубтың әйелдер командасы 1985 жылы Broxbourne Ladies деген атпен құрылып, 1991/92 маусымнан бастап Тоттенхэм Хотспур атауын пайдаланды. 2016/17 маусымда Әйелдер премьер-лигасының Оңтүстік дивизионын жеңіп, плей-офф арқылы екінші лигаға көтерілді, ал 2019 жылғы 1 мамырда Әйелдер суперлигасына жолдама алды. 2021 жылы командаға Корея құрамасының капитаны Чо Со Хён қосылғанда, клубта ерлер мен әйелдер Корея құрамаларының капитандары бір мезетте ойнайтын сирек жағдай қалыптасты. Сондай-ақ Тоттенхэм 2008-2010 жылдары Superleague Formula сериясына қатысып, 2010 жылы пилот Крейг Долбимен бірге чемпиондық кубокты жеңіп алды.