Түркия тарихы

Алғашқы ойынын Түркия 1923 жылы 26 қазанда Стамбұлдағы Таксим стадионында Румыния құрамасымен өткізіп, 2:2 тең ойнады. Сол кездесуде екі голды да соққан Зеки Рыза Спорел түрік футболының алғашқы ірі жұлдызы саналады. Ресми түрдегі тұңғыш матчын құрама 1924 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарында Чехословакиядан 2:5 есебімен ұтылып өткізді, сонда ресми ойындағы алғашқы екі голды Бекир Рефет соққан.

1950 жылғы әлем чемпионатына Сирияны 7:0 жеңіп іріктеліп алса да, Түркия қаржылық қиындыққа байланысты турнирден бас тартуға мәжбүр болды. 1954 жылғы әлем чемпионатына команда Испаниямен өткен қосымша ойындардан кейін жолдама алды: алдымен 1:4 ұтылып, бірнеше күннен соң 1:0 жеңіске жетті, ал қайталама кездесу 2:2-мен аяқталған соң жолдама тиын лақтыру арқылы шешілді. Турнирде Түркия Батыс Германиядан 1:4 ұтылды, бірақ Оңтүстік Кореяны 7:0 есебімен жеңді; қосымша ойында Батыс Германияға 2:7 есебімен есе жіберді. 1956 жылы Стамбұлда өткен жолдастық кездесуде түріктер сол дәуірдің ең күшті құрамаларының бірі — Венгрияны 3:1 жеңді. Сол кезеңнің ең мықты шабуылшыларының бірі саналатын Лефтер Күчүкандоньядис турнирде екі гол соққан.

1960 жылдар ұлттық құрама үшін нәтижесіз болды: 1954 жылғы әлем чемпионатының ойыншылары түгелге жуық футболды тастаған, ал жаңа буын ірі турнирге жолдама ала алмады. 1970 жылдары команда Еуро-1972-ге де, Еуро-1976-ға да шығуға бір-ақ ұпай жетпей қалды. 1980 жылдары Түркия тарихындағы ең ауыр жеңілістерін көрді: Англиядан екі рет 0:8 есебімен ұтылды (1984 жылы Стамбұлда және 1987 жылы Лондонда), оған дейін, 1968 жылы, Хожувта Польшадан да 0:8 есебімен есе жіберген еді. Ал 1990 жылғы әлем чемпионатының іріктеу кезеңі бетбұрыс болды — құрама жолдамадан соңғы матчта ғана құр қалды. Бұл кезеңнің көрнекті ойыншылары қатарында Рыдван Дилмен, Оғуз Четин, Рыза Чалымбай, Фейяз Учар және Еуропаның Алтын бәтеңкесінің иегері Танжу Чолак болды.

1990 жылы құраманы Зепп Пионтек басқарды. Оның тұсында Бүлент Коркмаз, Алпай Өзалан, Серген Ялчын, Рүшту Речбер, Хакан Шүкүр сияқты, кейін ұзақ жылдар бойы құраманың тірегіне айналған ойыншылар топтамасы дебют жасады. 1993 жылы Пионтектің орнына келген Фатих Терим командасын 1954 жылдан бергі алғашқы ірі турнирге — Еуро-1996-ға шығарды. Іріктеуде Швейцария мен Швецияны 2:1 есебімен жеңген түріктер финалдық кезеңде үш матчтың үшеуінен де гол соға алмай ұтылды, алайда турнирдің әділ ойын жүлдесін Өзалан иеленді.

2000 жылдардың басы құрама тарихындағы ең табысты кезең болды. Еуро-2000-ға Ирландия Республикасымен өткен қосымша ойындарда жолдама алған Түркия Италиядан 1:2 ұтылып, Швециямен 0:0 тең ойнады, ал үй иесі Бельгияны 2:0 жеңді — Еуропа чемпионаттарының тарихында үй иесі алғаш рет топтық кезеңде шеттетілді. Ширек финалда команда Португалиядан 0:2 ұтылды, Ариф Ердем 11 метрлік айыппен берілген допты пайдалана алмады.

2002 жылғы әлем чемпионатында Түркия топтан шығып, 1/8 финалда турнирдің қос иесінің бірі Жапонияны 1:0, ширек финалда Сенегалды «алтын голмен» 1:0 жеңді. Жартылай финалда болашақ чемпион Бразилиядан 0:1 ұтылған команда үшінші орын үшін ойында Оңтүстік Кореяны 3:2 жеңіп, қола жүлдені қанжығасына байлады. Сол матчта Хакан Шүкүр 10,8 секундта гол соғып, әлем чемпионаттары тарихындағы ең жылдам голдың авторы атанды. Құраманы Стамбұлда ту ұстаған он мыңдаған жанкүйер қарсы алып, Таксим алаңында ауқымды мереке өтті. Рүшту Речбер, Алпай Өзалан және Хасан Шаш турнирдің символикалық құрамасына енді, Речбер 2002 жылғы УЕФА жыл құрамасының үздік қақпашысы, Шенол Гүнеш үздік бапкері болып танылды. Сол жылы құрама «Мемлекеттік еңбек сіңірген қызмет медалімен» марапатталды: барлық ойыншы, бапкер мен ресми тұлға медаль алды.

2003 жылы Түркия ФИФА Конфедерациялар кубогында үшінші орын алды. Топтық кезеңде АҚШ-ты 2:1 жеңіп, Камеруннан 0:1 ұтылған команда Бразилиямен 2:2 тең ойнап, бразилиялықтарды жарыстан шығарды. Жартылай финалда болашақ чемпион Франциядан 2:3 ұтылса, үшінші орын үшін матчта Колумбияны 2:1 жеңді. Үш гол мен бір голдық пас берген Тунжай турнирдің «Күміс бәтеңке» және екінші үздік ойыншыға берілетін «Күміс доп» жүлделерін иеленді. Бұдан кейін құрама Еуро-2004-ке Латвиядан қосымша ойындарда ұтылып, 2006 жылғы әлем чемпионатына Швейцариядан қонақтағы голдар көрсеткішімен есе жіберіп шыға алмады.

Еуро-2008-де Түркия топтық кезеңде Португалиядан 0:2 ұтылғанымен, Швейцарияны 2:1, Чехияны 3:2 жеңіп, екі жеңісті де соңғы минуттардағы голдармен орнықтырды және тарихында екінші рет үй иесін — Швейцарияны — топтық кезеңде шеттетті. Хорватиямен ширек финалда негізгі уақыт нәтижесіз аяқталып, қосымша уақыттың соңғы минутында хорваттар алға шықты, бірақ Семих Шентүрктің тағы бір кеш голы ойынды 11 метрлік айыптарға жеткізді, онда Түркия 3:1 басым түсті. Жартылай финалда жарақат пен жазаға байланысты қолында 14-ақ дала ойыншысы бар команда Германиямен 2:2 тең ойнап тұрса да, Филипп Лам соңғы минутта гол соғып, түріктер 2:3 ұтылды.

2010 жылдары құрама ірі турнирлерге шығуда қиналды: 2010 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде Босния және Герцеговинадан қалып қалғаннан кейін Фатих Терим қызметінен кеткенін мәлімдеді, Еуро-2012-нің қосымша ойындарында Хорватиядан жалпы есеппен 0:3 ұтылды, ал 2014 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде төртінші орында қалды. 2012 жылы 14 қарашада Стамбұлдағы «Түрк Телеком Аренада» Данияға қарсы жолдастық матчта құрама тарихындағы 500-ші кездесуін 1:1 тең ойнап атап өтті; ойын алдында құраманың бұрынғы жетістіктеріне үлес қосқан футболшылар мен бапкерлер марапатталды. Еуро-2016-ға Түркия Исландияны 1:0 жеңіп (Селчук Инан 89-минутта айыппен берілген допты пайдаланды), үшінші орын алған құрамалардың ішіндегі үздігі ретінде сегіз жылдан кейін жолдама алды, бірақ Хорватия мен Испаниядан ұтылып, Чехияны 2:0 жеңгенімен турнирден шықты.

2016 жылдан кейін команда қайта көтерілді. Еуро-2020-ның іріктеуінде Шенол Гүнеш құрамды Бурак Йылмаз, Эмре Белөзоғлу сынды тәжірибелі ойыншылар мен жас таланттардың тоғысында жаңартып, Коньяда әлем чемпионы Францияны 2:0 жеңді және «Стад де Франста» 1:1 тең ойнады. Топта жалғыз жеңілісін Рейкьявикте Исландиядан 1:2 есебімен көрді. Финалдық кезеңде COVID-19 себепті 2021 жылға шегерілген турнирдің ашылу матчында Түркия Италиядан 0:3 ұтылды, одан соң Швейцария мен Уэльске де есе жіберіп, үш ойынның үшеуінен де жеңіліп шықты. 2022 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде топта Нидерландыдан кейін екінші орын алған команда қосымша ойындарда Португалиядан 1:3 ұтылды; сол матчта Бурак Йылмаз есепті теңестіретін 11 метрлік айыпты пайдалана алмай, кейіннен құрамадағы мансабын аяқтағанын мәлімдеді.

2022–2023 жылғы УЕФА Ұлттар лигасының C дивизионында алты матчта 13 ұпай жинаған құрама B дивизионға көтерілді. Еуро-2024-тің іріктеуінде Хорватияны қонақта 1:0 жеңіп, тарихында алғаш рет іріктеу тобын бірінші орында аяқтады. Финалдық кезеңде F тобын екінші орында түйіндеген Түркия ширек финалда Австрияны 2:1 жеңіп, одан кейін Нидерландыдан 1:2 ұтылып, турнирді бесінші орынмен аяқтады. 2025 жылы наурызда Ұлттар лигасының көтерілу ойындарында Венгрияны жалпы есеппен 6:1 (3:1 және 3:0) жеңіп, тарихында тұңғыш рет A дивизионға жолдама алды әрі 18 жылдан кейін венгрлерді алғаш ұтты.

2026 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде Түркия Испания, Грузия және Болгариямен бір топта ойнады. Болгария мен Грузияны үйде де, қонақта да жеңіп, қорытынды матчта Испаниямен қонақта 2:2 тең ойнағанымен, қыркүйекте үйде 0:6 ұтылуының салдарынан гол айырмасы бойынша екінші орында қалып, қатарынан екінші мәрте қосымша ойындарға шықты. 2026 жылы 26 наурызда Стамбұлда жартылай финалда Румынияны Ферди Кадыоғлудың 53-минуттағы голымен 1:0 жеңді, ал 31 наурызда Приштинада өткен финалда Керем Актүркоғлудың дәл сол 53-минутта соққан голы Косовоны 1:0 ұтуға жетіп, команда 24 жылдан кейін әлем чемпионатына жолдама алды. Турнирдің D тобында Австралиядан 0:2, он адаммен қалған Парагвайдан 0:1 ұтылған Түркия алғашқы екі матчта 62 соққы жасағанымен, гол соға алмай, турнирде Гаитиден кейінгі екінші болып жарыстан шеттетілді; соңғы ойында турнирдің қос иесінің бірі әрі топ жеңімпазы АҚШ-ты 3:2 жеңгенімен, үш ұпаймен топ түбінде қалды.

2026–2027 жылғы Ұлттар лигасының A дивизионында Түркия алғаш рет ойнап, Франция, Италия және Бельгиямен бір топқа түсті. Әлем чемпионатынан шыққаннан кейін 92 күн өткенде турнирге кіріскен команда үйде Франциядан 0:1, Италиядан 1:4 ұтылды, сосын қонақта Бельгиядан 0:3, Италиядан 1:3 есе жіберді. Қатарынан төрт жеңіліс — 38 жылдағы ең нашар кезең. 2026 жылы 9 қазанда Түркия футбол федерациясы бас бапкер Винченцо Монтелламен жолының айырылғанын, яғни оның үш жылдық жұмысының аяқталғанын хабарлады. Құраманы 2026 жылдан бері Серген Ялчын басқарады, капитаны — Хакан Чалханоғлу.

Құрама үшін ең көп ойын өткізген футболшы — Рүшту Речбер (120 матч), ең нәтижелі ойыншы — Хакан Шүкүр (51 гол). Ең ірі жеңістері 7:0 есебімен тіркелген: 1949 жылы Анкарада Сирияға, 1954 жылы Женевада Оңтүстік Кореяға және 1996 жылы Стамбұлда Сан-Мариноға қарсы. ФИФА рейтингіндегі ең жоғары орны — 5-орын (2004 жылғы маусым), ең төмені — 67-орын (1993 жылғы қазан).

Түркияның формасын 1983–2002 жылдары Adidas, 2003 жылдан бері Nike шығарады. Үй жиынтығы қызыл, қонақтікі ақ түсті болып келген, 2020 жылдан бастап ақ түс үйдегі, қызыл түс қонақтағы форма болды, ал 2026 жылы, әлем чемпионатының қосымша ойындары қарсаңында, қызыл түс қайтадан негізгіге айналды.

Құраманың ең белгілі принципті қарсыластары — Хорватия мен Грекия. Хорватиямен тоғыз рет кездесті: алғаш рет Еуро-1996-ның ашылу матчында (0:1), Еуро-2008-де 11 метрлік айыптармен жеңді, Еуро-2012-нің қосымша ойындары мен Еуро-2016-да хорваттар басым түсті, ал Еуро-2024-тің іріктеуінде Түркия қонақта 1:0 жеңіске жетті. Грекиямен 14 матчта сегіз жеңіс, үш тең ойын және үш жеңіліс тіркелген. Кипр мәселесі мен елдер арасындағы шиеленіс, сондай-ақ түрік және грек клубтарының матчтарындағы бірқатар оқиға бұл қарсыластықты халықаралық футболдағы ең ірі тартыстардың бірі ретінде сипаттауға негіз болды.

Түркия Олимпиада ойындарына алты рет (1924, 1928, 1936, 1948, 1952 және 1960) қатысып, екі мәрте — 1948 және 1952 жылдары — ширек финалға шықты. Аймақтық жарыстарда Балқан кубогының (1931) және Жерорта теңізі кубогының (1949) күміс жүлдегері, 1980 жылғы Ислам ойындарының күміс медалінің иегері атанды, ЭЫҰ кубогын үш рет (1967, 1969, 1974) жеңіп алды. 2023 жылы қазанда Түркия Италиямен бірге Еуро-2032-нің қос иесі болып жарияланды және турнирге автоматты түрде қатысады.