Украина тарихы

Украина Кеңес Одағы кезінде де, Украина КСР атынан, 1924–1935 жылдары өз құрамасына ие болған. Ойындар туралы ең ерте дерек 1928 жылғы тамызға жатады: Мәскеуде өткен кеңес республикалары құрамаларының турнирінде Украина Беларусь пен Закавказьені жеңіп финалға шықты, онда Мәскеу қалалық командасына 0:1 есебімен ұтылды. 1929 жылы Харьковте өткен жолдастық кездесуде Төменгі Австрияны 4:1 жеңді.

1991 жылға дейін украиналық ойыншылар КСРО құрамасында өнер көрсетті. Одақ ыдырағаннан кейін 1994 жылғы әлем чемпионатының іріктеу турниріндегі орынды Ресей иеленді, ал Украина ол кезде ФИФА-ға әлі қабылданбағандықтан турнирге қатыспады. 1990 жылдардағы украиналық үздік ойыншылардың бір бөлігі — Андрей Канчельскис, Виктор Онопко, Сергей Юран, Юрий Никифоров, Илья Цымбаларь, Олег Саленко — Ресей құрамасын таңдады. КСРО-ның бес жылдық УЕФА коэффициенті де Ресей құрамасына өтті, бұл Украина құрамасы мен ішкі чемпионат үшін дағдарысқа айналды.

1992 жылы ФИФА мен УЕФА-ға толық мүше болған соң Украина жаттықтырушылар кеңесі арқылы алғашқы бас бапкерін таңдады — ол Виктор Прокопенко болды. Құрама алғашқы матчын 1992 жылғы 29 сәуірде Ужгородтағы «Авангард» стадионында Венгрияға қарсы өткізіп, 1:3 есебімен жеңілді; жалғыз голды Иван Гецко соқты. Бірнеше сәтсіз кездесуден кейін Прокопенко орнынан кетті.

Олег Базилевич тұсында құрама 1993 жылы Вильнюсте Литваны жеңіп, алғашқы жеңісіне қол жеткізді. Евро-1996 іріктеуіндегі үй матчында Литваға 0:2 ұтылғаннан кейін Базилевич жұмыстан босатылды; жыл соңына дейін командаға Йожеф Сабо, содан соң 1995 жылдың қаңтарынан Анатолий Коньков басшылық етті. Ресми турнирдегі алғашқы жеңісін құрама Эстонияны 3:0 ұтып алды, ал іріктеуді төртінші орынмен аяқтады.

1998–2004 жылдар Украина үшін плей-офф сатысындағы сәтсіздіктер кезеңі болды. 1998 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде команда Германиядан кейінгі екінші орынды иеленіп, Португалияны артта қалдырды, бірақ плей-оффта Хорватиядан екі матчтың жиынтығымен 1:3 есебімен ұтылды. Дәл сол іріктеу Андрей Шевченконың халықаралық мансабының басы болды, сондай-ақ Александр Шовковский мен Сергей Ребровқа көбірек ойын уақыты берілді. Евро-2000 іріктеуінде Украина Ресейді артта қалдырып, Мәскеудегі маңызды тең ойын мен үй жеңісіне қол жеткізді әрі жеңіліссіз аяқтады, бірақ Францияның артында қалып, плей-оффта Словенияға жиынтық есепте 2:3 ұтылды. Валерий Лобановский басқарған 2002 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде үміт үлкен болғанымен, құрама үйде Польшаға жеңіліп, көп тең ойыннан кейін плей-оффқа шықты да, Германиядан жиынтық есепте 2:5 ұтылды. Леонид Буряк тұсындағы Евро-2004 іріктеуінде де команда жолдама ала алмады.

Олег Блохин бас бапкер болған соң Украина 2005 жылғы 3 қыркүйекте Тбилисиде Грузиямен 1:1 тең ойнап, топ жеңімпазы ретінде тарихындағы алғашқы әлем чемпионатына жолдама алды. 2006 жылғы әлем чемпионатында Украина Испания, Тунис және Сауд Арабиясымен бір топта ойнады. Испаниядан 0:4 ұтылғанымен, келесі екі матчта жеңіске жетті. 1/8 финалда Швейцариямен нәтижесіз аяқталған кездесуден кейінгі пенальти сериясында Александр Шовковский екі доп қақпайлап (Андрей Шевченко алғашқы соққыны жіберіп алғанына қарамастан) командасын ширек финалға шығарды. Ширек финалда Украина Италиядан 0:3 ұтылды, ал итальяндықтар кейін чемпион атанды. Украина — әлем чемпионатының финалдық кезеңіне іріктелген үш посткеңестік мемлекеттің бірі (қалған екеуі — Өзбекстан мен Ресей).

Евро-2008 іріктеуінде құрама Италия мен Франция бар топта төртінші орында қалды, содан соң Блохин орнынан кетті. Алексей Михайличенко тұсындағы 2010 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде Украина Англияны жеңіп плей-оффқа шықты, бірақ төрт жыл бұрын өзі ығыстырған Грекиядан ұтылды. 2012 жылғы Еуропа чемпионатына Украина қосалқы иеленуші ел ретінде автоматты түрде іріктеліп, континент біріншілігіндегі дебютін жасады. Турнир алдында командаға тағайындалған Мирон Маркевич бірнеше жолдастық кездесуден кейін орнынан кетті, уақытша басшылықты Юрий Калитвинцев атқарды, ал 2011 жылғы 21 сәуірде Блохин қайта тағайындалды. Киевте Швецияны 2:1 жеңгенімен, Донецкіде Франциядан 0:2 және Англиядан 0:1 ұтылып, Украина турнирден шықты.

2014 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде Украина үйде Францияны 2:0 жеңді, бірақ қонақта 0:3 ұтылды; денсаулығына байланысты Блохин орнынан кеткен соң командаға Михаил Фоменко басшылық етті. Евро-2016 іріктеуінде үшінші орын алған құрама плей-оффта Словенияны жеңіп, тарихында алғаш рет ірі турнирге стыктік матчтар арқылы іріктелді — бұған дейінгі бес плей-офф (1998 және 2002 жылғы әлем чемпионаттары, Евро-2000, 2010 және 2014 жылғы әлем чемпионаттары) сәтсіз аяқталған еді. Евро-2016 финалдық кезеңінде Украина үш матчтың бәрінде де гол соға алмай ұтылды.

Евро-2016-дан кейін құраманы Андрей Шевченко басқарды. 2018 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде команда Евро-2004-тен бергі алғаш рет плей-оффқа да шыға алмады. Ұлттар лигасының алғашқы розыгрышында Украина В дивизионында Чехия мен Словакияны ұтып, А дивизионына көтерілді. Алайда COVID-19 салдарынан Швейцариямен қонақтағы матч өтпей қалды: негізгі құрамның сегіз ойыншысында тест оң нәтиже бергендіктен делегация карантинге алынды, ал УЕФА 3:0 есебімен техникалық жеңісті швейцарлықтарға берді және бұл шешімді кейін CAS та растады — осылайша Украина А дивизионында бір жыл ғана болып, төмен түсті.

COVID-19 салдарынан 2021 жылға шегерілген Евро-2020-да Украина Португалия мен Сербия бар топтан үшінші орын алған үздік командалардың бірі ретінде алғаш рет плей-оффқа шықты. 1/8 финалда Швецияны 2:1 жеңіп, ширек финалда Англиядан ұтылды — бұл 2006 жылдан бергі ірі турнирлердегі үздік нәтижесі болды.

2021 жылғы тамызда Шевченконың орнына Александр Петраков келді. 2022 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде Украина Францияға қарсы екі матчта да 1:1 тең ойнады және әлем чемпионаты іріктеуіндегі қатарынан бес тең ойынмен Австралияның рекордын жаңартты. Босния мен Герцеговинаны 2:0 ұтып плей-оффқа шыққан құрама Ресейдің елге басып кіруіне байланысты наурыздан маусымға шегерілген жартылай финалда Хэмпден Паркта Шотландияны 3:1 жеңді, бірақ Кардифф Сити стадионындағы шешуші матчта Уэльске 0:1 есебімен ұтылды.

Евро-2024 іріктеуінде Украина төрт жеңіс, екі тең ойын және екі жеңіліспен топта үшінші орын алды: Италиямен ұпайы тең болғанымен, өзара кездесулер көрсеткіші бойынша артта қалды, ал Леверкузендегі бейтарап алаңда өткен шешуші матч 0:0 аяқталып, кездесу соңында украиналықтардың пайдасына пенальти белгіленбей қалды. Топ жеңімпазы болмағандардың ішіндегі үздік көрсеткішімен плей-оффқа жіберілген команда 2024 жылғы 21 наурызда қонақта Боснияны 2:1, ал 26 наурызда Польшадағы Вроцлав стадионында Исландияны 2:1 жеңіп, Германияда өткен Евро-2024-ке жолдама алды; екі матчта да украиналықтар алдымен гол жіберіп, кейін есепті өз пайдасына бұрды. Румыния, Бельгия және Словакия бар топта барлық команда төрт ұпайдан жинады, ал Украина соғылған және жіберілген доптар айырмасы бойынша турниртен шықты.

2026 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде Украина Франция, Исландия және Әзербайжанмен бір топта ойнап, қонақта Исландияны 5:3, үйде Әзербайжанды 2:1 жеңді, ал Варшавада Исландияны 2:0 ұтып, 10 ұпаймен екінші орынға шықты және қатарынан екінші рет плей-оффқа іріктелді. 2026 жылғы 26 наурызда Испанияның Валенсия қаласында өткен плей-офф жартылай финалында Матвий Пономаренко 90-минутта гол соққанымен, Виктор Йокерестің хет-тригі Швецияның 3:1 жеңісін қамтамасыз етті. 22 сәуірде Украина футбол ассоциациясы бас бапкер Сергей Ребровтың өзара келісіммен орнынан кеткенін хабарлады. 2026 жылғы 18 мамырда ассоциация президенті Андрей Шевченко жаңа бас бапкер етіп италиялық Андреа Мальдераны тағайындағанын жариялады — ол ерлер құрамасы тарихындағы алғашқы шетелдік маман.

Құрама матчтарының басым бөлігі Киевтегі Олимпиялық ұлттық спорт кешенінде өтеді. Кеңес кезеңінде Украинада ресми ойындарға тек үш стадион пайдаланылды: Киевтегі Олимпиялық (сол кезде Республикалық стадион), Одессадағы орталық «Черноморец» стадионы және Симферопольдегі «Локомотив». 1992 жылғы алғашқы матчтан бері құрама үй кездесулерін 11 түрлі стадионда өткізген.

2009 жылғы 5 ақпанға дейін Украина Lotto формасын киді — дәл сол форма 2006 жылғы әлем чемпионатындағы ширек финалдық жорықта болған. Содан кейін команда adidas-қа көшіп, 2009 жылы сары негізде кеудеге көлденең «жылан белбеуі» салынған форманы таныстырды, ал 2010 жылғы 29 наурыздан бастап Евро-2012 мен Евро-2016-да киілген дәстүрлірек үлгіге ауысты. 2017 жылы Украина футбол ассоциациясы испандық Joma брендімен жеті жылға созылған серіктестікті бастады, оның ішінде Евро-2020-дағы ширек финал да бар. 2024 жылдың аяғында құрама қайтадан adidas-қа оралды. Құраманың титулдық демеушісі — 2013 жылдан бері Epicentr, бас демеушісі — 1998 жылдан бері «Чернігівське».

Құрама құрамында ең көп матч өткізген ойыншы — Анатолий Тимощук (144), ал ең көп гол соққан — Андрей Шевченко (48). Тарихындағы ең ірі жеңісін Украина 2013 жылғы 6 қыркүйекте Львовта Сан-Маринодан 9:0 есебімен ұтып алды, ал ең ірі жеңілісті 2020 жылғы 7 қазанда Сен-Денида Франциядан 1:7 есебімен көрді. ФИФА рейтингіндегі ең жоғары орны — 11-орын (2007 жылғы ақпан), ең төменгісі — 132-орын (1993 жылғы қыркүйек). Жолдастық жарыстарда Украина Кипрдің халықаралық турнирін екі рет (2009 және 2011) жеңіп алған.