Уэльс тарихы

Уэльс алғашқы халықаралық матчын 1876 жылғы 25 наурызда Глазгода Шотландиямен өткізіп, 0:4 жеңілді — бұл әлемдегі үшінші ең көне ұлттық құрама. Уэльс жерінде тұңғыш халықаралық матч 1877 жылғы 5 наурызда Рексемдегі Рейскорс Граундта өтті (Шотландиядан 0:2). Англиямен алғашқы ойын 1879 жылы Лондондағы Кеннингтон Овалда 1:2 есебімен ұтылумен бітті, 1882 жылы Ирландия 7:1 ұтылды. 1882 жылғы 6 желтоқсанда Манчестерде төрт британдық ассоциация халықаралық конференцияда бас қосып, ойын қағидаларын бекітетін IFAB құрды — бұл жұмысты олар әлі де атқарады.

1883/84 жылдан 1983/84 жылға дейін Англия, Шотландия, Ирландия және Уэльс арасында Британ үй чемпионаты өтті. Уэльс бұл жарыста 12 рет чемпион атанды: жеті мәрте дара жеңіп, бес мәрте титулды бөлісті. FAW 1910 жылы ФИФА-ға кірді, бірақ 1928 жылы британдық ассоциациялар әуесқой ойыншыларға ақы төлеу мәселесіндегі келіспеушілікке байланысты ұйымнан шықты, сондықтан Уэльс алғашқы үш әлем чемпионатына қатыспады. 1932 жылы құрама алғаш рет төрт британдық құрамадан тыс қарсыласпен — Ирландия Республикасымен — ойнады, бір жылдан кейін Парижде Франциямен 1:1 ойнап, Біріккен Корольдіктен тыс жердегі тұңғыш матчын өткізді. 1946 жылы Уэльс ФИФА-ға қайта қосылды.

1950 жылдар уэльс футболының алтын дәуірі саналады: Айвор Оллчерч, Клифф Джонс, Альф Шервуд, Джек Келси, Тревор Форд, Ронни Берджесс, Терри Медуин, Мел Чарльз және Джон Чарльз ойнады. Джимми Мерфи бастаған құрама 1958 жылғы Швециядағы әлем чемпионатына өзгеше жолмен іліккен: іріктеуде Чехословакиядан кейін екінші болғанымен, Таяу Шығыстағы саяси оқиғалардан соң ФИФА Израильді топ жеңімпазы деп жариялады, бірақ бірде-бір матч ойнамаған құраманы финалдық кезеңге жібергісі келмей, УЕФА-ның екінші орын алған құрамалары арасында жеребе тартты. Бельгия бас тартқаннан кейін Уэльс шығып, Израильді екі матчта да 2:0 ұтып (Рамат-Ганда және Кардиффтегі Ниниан Паркте), әлем чемпионатына алғаш рет жолдама алды.

Швецияда Уэльс топтық кезеңде Венгрия, Мексика және Швециямен тең түсіп, қосымша матчта Венгрияны ұтып, ширек финалға шықты. Бразилияға қарсы ойында Джон Чарльз жарақатынан алаңға шыға алмады, Уэльс 0:1 ұтылды, ал жеңіс голын 17 жастағы Пеле соғып, әлем чемпионаттарының ең жас гол авторы атанды; Бразилия турнирді жеңіп шықты. Осы науқан туралы Марио Ризолидің «When Pele Broke Our Hearts: Wales and the 1958 World Cup» кітабы жазылып, Bafta Cymru сыйлығына ұсынылған деректі фильмге негіз болды.

1970 жылдары Майк Смит басшылығымен Уэльс 1976 жылғы Еуропа чемпионатының іріктеуінде Венгрия, Австрия және Люксембургтен жоғары тұрып, ширек финалға шықты, бірақ ол кезде финалдық кезеңге тек төрт ел өтетіндіктен, бұл кезең турнир финалына кірмейді. Югославиядан Загребте 0:2 ұтылып, Кардиффтегі Ниниан Паркте 1:1 ойнады; жанкүйерлер тәртіпсіздігінен Уэльске алдымен 1980 жылғы турнирге тыйым салынып, кейін ол шағымнан соң төрт жыл Кардифтен 100 мильден жақын жерде іріктеу матчтарын өткізуге тыйым салумен ауыстырылды. 1977 жылы Лейтон Джеймстің пенальтиден соққан голымен Уэльс 42 жылда алғаш рет Англияны оның өз жерінде, Уэмблиде ұтты (бұл — осы стадиондағы жалғыз жеңісі), сол жылы Еуропа чемпионы Чехословакияны да жеңді. 1978 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде Шотландиямен шешуші матч даулы пенальтиден соң ұтылумен бітті. 1980 жылғы Британ үй чемпионатында Уэльс Рейскорс Граундта Англияны 4:1 ұтты.

Майк Инглендтің сегіз жылдық кезеңінде Уэльс бірнеше мәрте турнирге аз-ақ іліге алмады: 1982 және 1986 жылғы әлем чемпионаттарына соғылған-жіберілген гол айырмасымен өте алмай қалды (екі жағдайда да жолын Исландия кесті), 1984 жылғы Еуропа чемпионатының іріктеуінде Югославия Болгарияға қарсы қосымша уақытта гол соғып, Уэльсті шығарып жіберді. 1984 жылы Марк Хьюз құрамадағы дебютінде Англияға қарсы жалғыз гол соқты, келесі маусымда Рейскорста Испанияны 3:0 ұтқан матчта да дәл түсті. 1985 жылы Шотландиямен 1:1 бітетін матчтан кейін шотландтардың бас бапкері Джок Стайн жүрек талмасынан көз жұмды.

1991 жылғы 5 маусымда Терри Йорат басшылығымен Уэльс Иан Раштың голымен әлем чемпионы Германияны ұтты, ал 11 қыркүйекте Дин Сондерстің голымен тарихта жалғыз рет Бразилияны жеңді. 1994 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде шешуші матчта Пол Бодин 1:1 кезінде пенальтиден жаңылды, Румыния 2:1 ұтып кетті. Содан кейін Джон Тошак бас бапкер болып тағайындалып, бір матчтан соң (Норвегиядан 1:3) кетті, ал 1995 жылдан 1999 жылға дейінгі Бобби Гоулд кезеңін уэльс жанкүйерлері қараңғы тұс санайды: ойыншылармен ашық қақтығыс, Нидерландыдан 1:7, Италиядан 0:4 ұтылу. Кейін құрама тізгінін Марк Хьюз алды, оның тұсында Уэльс 2004 жылғы Еуропа чемпионатының плей-оффында Ресейден ұтылды; Мәскеудегі алғашқы матчтан кейін ресейлік Егор Титовтың допинг сынағы оң шыққанымен, ФИФА оны алаңға шығармау нұсқауынан басқа шара қолданбады.

2010 жылғы 14 желтоқсанда бас бапкер болған Гари Спид 20 жастағы Аарон Рэмсиді капитан етіп, Уэльс тарихындағы ең жас капитан жасады. 2011 жылғы тамызда құрама ФИФА рейтингінде ең төмен — 117-ші орынға түсті, бірақ қазанда 45-ші орынға дейін көтерілді және жыл ішіндегі ең үлкен секіріс жасаған құрама деп танылды. Спидтің соңғы матчы 2011 жылғы 12 қарашада Норвегияны 4:1 ұту болды: ол 27 қарашада өз үйінде мәрт болып табылды. 2012 жылғы 19 қаңтарда Крис Коулмен тағайындалды, ал 2015 жылғы қазанда Уэльс тарихындағы ең жоғары — 8-ші орынға шықты және сол айда 2016 жылғы Еуропа чемпионатына жолдама алды.

2016 жылғы Еуропа чемпионаты — Уэльстің бұл турнирдегі алғашқы финалдық кезеңі. B топтағы дебют матчында Бордода Словакия 2:1 ұтылды (Гарет Бэйл еркін соққыдан, Хэл Робсон-Кану жеңіс голын соқты), Лансте Англиядан 1:2 ұтылғанымен, Тулузада Ресейді 3:0 ұтып топ жеңімпазы атанды. 1/8 финалда Парижде Солтүстік Ирландияны 1:0 (Гарет Маколидің өз қақпасына соққан голы), ширек финалда Бельгияны 3:1 ұтып (Эшли Уильямс, Робсон-Кану, Сэм Воукс), тарихында алғаш рет ірі турнирдің жартылай финалына шықты. Онда Португалиядан 0:2 ұтылды (Криштиану Роналду мен Нани), ал 8 шілдеде команда Кардиффте ашық автобуспен парадта қарсы алынды.

2018 жылы Уэльс Қытай кубогында екінші орын алды: жартылай финалда Қытайды 6:0 ұтып, финалда Уругвайдан 0:1 ұтылды. Сол жылғы қаңтарда бас бапкер болған Райан Гиггз кезінде құрама 2020 жылғы Еуропа чемпионатына іліккен, бірақ пандемияға байланысты кейінге шегерілген турнирге команданы уақытша бапкер Роб Пейдж алып шығып, топтан шығып, 1/8 финалда Амстердамда Даниядан ұтылды. 2020/21 жылғы Ұлттар лигасында Уэльс бес жеңіс, бір тең ойынмен топты жеңіп, A дивизионына көтерілді. 2022 жылғы әлем чемпионатының плей-оффында Австрия, сосын Украина 1:0 ұтылып, Уэльс 1958 жылдан кейін алғаш рет әлем чемпионатына шықты. Катарда АҚШ-пен 1:1 ойнап, Ираннан қосымша уақытта жіберген екі голмен ұтылып, Англиядан 0:3 ұтылған соң топ соңында қалды.

2023 жылғы 9 қаңтарда капитан Гарет Бэйл карьерасын тәмамдады; ол Уэльс құрамасының матч (111) және гол (41) рекордтарының иесі болып қалды. 2024 жылғы Еуропа чемпионатының плей-оффында Финляндия 4:1 ұтылды, бірақ шешуші матчта Польшадан пенальти серияларында ұтылды, ал 2024 жылғы маусымда Роб Пейдж жұмыстан босатылды. 2024 жылғы 9 шілдеде бас бапкер болып Крейг Беллами тағайындалды: ол 2024/25 жылғы Ұлттар лигасында B4 тобын жеңіп, алғашқы 9 матчта жеңіліс көрмеді (Брюссельде Бельгиядан 3:4 ұтылғанға дейін). 2025 жылғы 18 қарашада Уэльс Солтүстік Македонияны 7:1 ұтып, 2026 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде J тобында екінші орынды және плей-офф жолдамасын қамтамасыз етті.

Тарихындағы ең ірі жеңіс — 1888 жылғы 3 наурызда Рексемде Ирландияны 11:0 ұту, ең ірі жеңіліс — 1878 жылғы 23 наурызда Глазгода Шотландиядан 0:9 ұтылу. 1989 жылға дейін үй матчтары Кардифф Сити, Суонси Сити және Рексем стадиондарында өтті, кейін FAW Уэльс регби одағымен келісіп, Кардифф Армс Парк, сосын Миллениум стадионын пайдаланды: онда алғашқы футбол матчы 2000 жылғы 29 наурызда Финляндиямен өтті (1:2), стадиондағы тұңғыш голды Яри Литманен, уэльстіктер арасында бірінші голды Райан Гиггз соқты. 2009 жылы Кардифф Сити Стэдиум ашылғаннан кейін үй матчтары негізінен сонда (сыйымдылығы 2014 жылы 33 000-ға дейін ұлғайтылды), ал бірқатар ойын Суонсидегі Либерти мен Рексемдегі Рейскорс Граундта өткізілді.

FAW елтаңбасы 1951 жылы қайта жасалып, жасыл жиекке 11 нарцисс және уэльс тіліндегі Gorau Chwarae Cyd Chwarae («Ең жақсы ойын — ұжымдық ойын») ұраны қосылды; ұран 1984 жылы қысқа мерзімге, ал 2019 жылғы жаңартудан кейін мүлде алынып, нарцисстер де жойылды. FAW құраманы жиі уэльс тіліндегі Cymru атауымен ұсынады, 2022 жылғы қазанда ассоциация тек осы атауға көшуді қарастырып, УЕФА-мен талқылағанын мәлімдеді. 2016 жылғы Еуропа чемпионатында Уэльс ойыншыларының матч алдындағы ұжымдық суреттері әдеттен тыс орналасуымен танымал болып, екі ұлттық құрамада да дәстүрге айналды. Телетарату құқығы S4C (уэльс тілінде) және BBC Cymru Wales (ағылшын тілінде) арналарына тиесілі. Уэльс Халықаралық олимпиада комитетінің мүшесі емес, оның спортшылары Ұлыбритания құрамында жарысады, сондықтан құрама Олимпиада ойындарына қатыспайды; 2012 жылғы Лондон олимпиадасының Ұлыбритания құрамында Аарон Рэмси, Джо Аллен, Нил Тейлор, жастық шегінен асқан ойыншылар ретінде Райан Гиггз (капитан) және Крейг Беллами ойнады.