Арсенал тарихы

Клубты 1886 жылы 4 қазанда Вулидждегі Royal Arsenal әскери зауытының жұмысшылары құрды: Пламстед-Коммондағы Prince of Wales сыраханасында өткен кештен кейін шотланд Дэвид Дэнскин және он бес әріптесі крикет клубына футбол бөлімін қосуды ұйғарып, зауыт кешенінің ортасындағы шеберхананың атымен Дайал Сквер футбол клубын құрды. Әрқайсысы алты пенстен салса, Дэнскин үстіне үш шиллинг қосты. Алғашқы матчын 1886 жылы 11 желтоқсанда «Истерн Уондерерспен» өткізіп, 6:0 есебімен жеңді. 1887 жылдың қаңтарында клуб Royal Arsenal деп өзгертілді, үй алаңы әуелі Пламстед-Коммон, кейін негізінен Манор Граунд болды. Тұңғыш жүлделері — 1889–1890 жылдардағы Кент сеньор кубогы мен Лондон қайырымдылық кубогы, 1890–1891 жылдардағы Лондон сеньор кубогы. 1891 жылы клуб кәсіпқойлыққа көшкен алғашқы лондондық команда атанды.

1893 жылы жауапкершілігі шектеулі серіктестікке айналған клуб Вулидж Арсенал деген атпен Футбол лигасына қосылып, оның оңтүстік Англиядан шыққан тұңғыш мүшесі болды. Екінші дивизионнан бастап, 1904 жылы Бірінші дивизионға көтерілді. Көрермен санының азаюы 1910 жылға қарай клубты банкроттыққа жақындатты, іске кәсіпкерлер Генри Норрис пен Уильям Холл араласып, команданы басқа жерге көшіруді көздеді. 1913 жылы, Екінші дивизионға түскеннен кейін көп өтпей, клуб өзеннің арғы бетіне — Хайберидегі жаңа Арсенал стадионына қоныс аударып, Тоттенхэм Хотспурдың жақын көршісіне айналды; осылайша Солтүстік Лондон дербиі дүниеге келді. 1919 жылы Футбол лигасы дау туғызған шешім қабылдап, 1914–1915 маусымында Екінші дивизионда бесінші орында аяқтағанына қарамастан, клубты кеңейтілген Бірінші дивизионға көтерді. Сол жылдары ресми құжаттардан The сөзі алынып, бүгінгі Арсенал атауы орнықты. Жаңа стадион мен Бірінші дивизион арқасында табыс тез өсіп, клуб «Англия банкі» деген атқа ие болды.

1925 жылы клуб Хаддерсфилд Таунның бас бапкері Герберт Чепменді рекордтық жалақы ұсынып шақырды. Чепмен Арсеналды түбегейлі өзгертті: жаттықтырушы етіп кейін өзі де танымал бапкер болған Том Уиттекерді тағайындады, ойыншы Чарли Бьюкеннің көмегімен сол кездегі жаңа WM сұлбасын енгізді, Клифф Бастин мен Эдди Хэпгуд сияқты жас таланттарды тартып, Дэвид Джек пен Алекс Джеймс секілді жұлдыздарға қомақты қаржы жұмсады. Осылайша клуб 1930 жылы тұңғыш ұлттық жүлдесін — ФА кубогын жеңіп алды, артынша 1930–1931 және 1932–1933 маусымдарында чемпион атанды. Чепмен тұсында нысанға ақ жең бен ойыншы нөмірлері қосылды, түсі ашық қызылға ауысты, клубтың атымен метро станциясы аталды, ар-деко стиліндегі трибуналардың біріншісі бой көтеріп, ағылшын футболындағы алғашқы жарық бағаналары орнатылды. Чепмен 1933–1934 маусымының ортасында өкпе қабынуынан кенеттен қайтыс болды.

Жұмысты әріптестері Джо Шоу мен Джордж Эллисон жалғастырып, 1933–1934, 1934–1935 және 1937–1938 жылдары үш чемпиондықты қатарынан еншіледі, сондай-ақ 1936 жылы ФА кубогын жеңді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Футбол лигасы жеті жылға тоқтатылды; соғыста клуб жоғарғы дивизиондағы кез келген командадан да көп ойыншысынан айырылды, Норт Банк трибунасын қайта салудан қалған қарыз қаражатын сарқты. Соған қарамастан, соғыстан кейінгі екінші маусымда — 1947–1948 жылы — Арсенал қайта чемпион атанды; бұл Том Уиттекердің бас бапкер ретіндегі тұңғыш маусымы еді. Уиттекер тұсында клуб 1950 жылы үшінші ФА кубогын, 1952–1953 маусымында рекордтық жетінші чемпиондығын жеңіп, сол кезде ағылшын тарихындағы ең табысты командаға айналды.

Бұдан кейін клуб 18 жыл бойы чемпиондықты да, ФА кубогын да ала алмады: 1953 жылғы құрам қартайды, лайықты ауысым табылмады, 1950–1960 жылдардың басым бөлігін Арсенал кесте ортасында өткізді. Англия құрамасының бұрынғы капитаны Билли Райт те 1962–1966 жылдардағы бапкерлік кезеңінде жетістік сыйлай алмады. 1966 жылы клуб физиотерапевті Берти Миді бас бапкер етіп тағайындау жанкүйерлер мен баспасөзде күмән туғызғанымен, ол көмекшісі Дон Хоу және Боб Макнаб, Джордж Грэм секілді ойыншылармен бірге команданы 1967–1968 және 1968–1969 жылдары Лига кубогының финалына жеткізді. 1969–1970 маусымында клуб тұңғыш еуропалық жүлдесін — Жәрмеңке қалаларының кубогын, келесі маусымда тарихындағы алғашқы чемпиондық пен ФА кубогынан құралған «дубльді» иеленді. 1976 жылы Миді 34 жасында клуб тарихындағы ең жас бапкер атанған бұрынғы ойыншы Терри Нилл алмастырды. Малкольм Макдональд, Пэт Дженнингс, Лиам Брэйди мен Фрэнк Стэплтон ойнаған команда 1978, 1979 және 1980 жылдары ФА кубогының финалына қатарынан үш рет шықты, 1980 жылы Кубок иегерлері кубогының финалында 11 метрлік доптар сериясында ұтылды. Бұл кезеңдегі жалғыз жүлдесі — Манчестер Юнайтедті соңғы минуттағы голмен 3:2 еңсеріп алған 1979 жылғы ФА кубогы.

1986 жылы «дубльдің» иегері Джордж Грэм бапкер болып оралып, алғашқы маусымында — 1987 жылы — клубқа тұңғыш Лига кубогын сыйлады. 1988 жылға қарай Найджел Уинтерберн, Ли Диксон және Стив Боулд қосылып, өз тәрбиеленушісі Тони Адамс бастаған «атақты қорғаныс төрттігі» қалыптасты. Грэмнің қорғанысқа басымдық беретін ұстанымы клубтың дәстүрлі шабуылшыл стиліне қайшы көрінгенімен, алғашқы жетістіктерден кейін көп жақтас тапты. Команда 1988 жылы Футбол лигасының 100 жылдық кубогын, 1988–1989 жылы Ливерпульмен маусымның соңғы матчында соңғы минутта соғылған голдан кейін чемпиондықты, 1990–1991 жылы бір ғана жеңіліспен тағы бір чемпиондықты, 1993 жылы ФА кубогы мен Лига кубогынан тұратын «дубльді», 1994 жылы Кубок иегерлері кубогын жеңді; 1994 жылғы Еуропа Суперкубогының финалында «Милан» алдында ұтылды. Грэм агент Руне Хаугеден трансферлер үшін заңсыз сый алғаны анықталып, 1995 жылдың ақпанында қызметінен босатылды. Орнына келген Брюс Риох бір маусым жұмыс істеді: команда қатарынан екінші рет Кубок иегерлері кубогының финалына шықты, бірақ «Реал Сарагосадан» жеңілді.

1996 жылдың қазанында бас бапкер болып тағайындалған француз Арсен Венгер тұсында клуб түбегейлі жаңарды. Шабуылшыл футбол, тамақтану мен дене дайындығы жүйесін қайта құру және іріктеу жұмысы оның дәуірінің басты белгісі болды. Патрик Виейра, Тьерри Анри секілді ойыншылармен Арсенал 1997–1998 және 2001–2002 жылдары «дубль» жасады, 1999–2000 маусымында УЕФА кубогының финалына шықты, 2003 және 2005 жылдары ФА кубогын жеңді, ал 2003–2004 маусымында Премьер-лиганы бірде-бір жеңіліссіз аяқтап, «Жеңілмейтіндер» деген атқа ие болды. Сол кезеңде команда 2003 жылғы 7 мамыр мен 2004 жылғы 24 қазан аралығында 49 матчта жеңіліс көрмей, ұлттық рекорд орнатты. Клуб 2005–2006 маусымында Чемпиондар лигасының финалына шыққан Лондонның тұңғыш командасы атанды, бірақ «Барселонадан» 1:2 есебімен ұтылды. 2006 жылы, Хайберидегі 93 жылдан кейін, команда жаңа «Эмирейтс» стадионына көшті. 2014 жылы клубтың сол кездегі рекордтық сатып алынған ойыншысы Месут Өзил бастаған Арсенал ФА кубогының финалында Халл Ситиден 0:2 қалып қойғаннан кейін 3:2 жеңіп, 2005 жылдан бергі жүлде тосқауылын бұзды, келесі жылы кубокты қайталап алды, ал 2016–2017 маусымында 13-ФА кубогын жеңіп, турнир тарихындағы ең табысты клубқа айналды. 1998–2017 жылдар аралығында Арсенал қатарынан 19 маусым бойы Чемпиондар лигасына іріктеліп, ағылшын футболында рекорд орнатты. Венгер 21-маусымынан кейін, 2018 жылғы 13 мамырда клубтан кетті.

Венгердің орнына 2018 жылдың мамырында испан Унаи Эмери келіп, клуб тарихындағы алғашқы «бас бапкер» лауазымын иеленді. Оның тұсында команда Премьер-лигада бесінші орын алып, Еуропа лигасының финалына шықты. 2019 жылдың қарашасында Эмери қызметінен босатылды, уақытша басшылықты Фредди Юнгберг алды, ал 20 желтоқсанда клубтың бұрынғы капитаны Микел Артета тағайындалды. 2019–2020 маусымын Арсенал 1994–1995 жылдан бергі ең төмен — сегізінші орында аяқтаса да, финалда Челсиді 2:1 ұтып, рекордты ұлғайтқан 14-ФА кубогын жеңді. 2021 жылдың сәуірінде клуб Суперлиганың құрылтайшылары қатарында аталып, екі күннен кейін жобадан шықты. 2021–2022 маусымында Артета Премьер-лигадағы ең жас құрамды жинақтады: бастапқы сауыттың орташа жасы 24 жыл 308 күн болды. 2022–2023 маусымында клуб Чемпиондар лигасына қайта оралып, үш маусым қатарынан екінші орында тұрақтады, 2023 жылы 17-Қоғамдық қалқанды жеңді, 2024–2025 жылғы Чемпиондар лигасында жартылай финалға шығып, ПСЖ-ден жалпы есепте 1:3 ұтылды. 2026 жылғы 19 мамырда, бір турға қалғанда, Арсенал 2003–2004 маусымынан бергі тұңғыш және тарихындағы 14-чемпиондығын қамтамасыз етті — бұл Артета тұсындағы алғашқы Премьер-лига тағы. Сол маусымда команда клуб тарихында екінші рет Чемпиондар лигасының финалына шығып, Будапештегі «Пушкаш Арена» стадионында ПСЖ-мен негізгі және қосымша уақытта 1:1 тең ойнағаннан кейін 11 метрлік доптар сериясында 3:4 есебімен жеңілді.

Клубтың алғашқы елтаңбасы 1888 жылы таныстырылды: онда Вулидж метрополитен боро елтаңбасындағыдай жоғарыдан көрінген, солтүстікке бағытталған үш зеңбірек бейнеленді. 1913 жылғы көшуден кейін символ алынып тасталып, 1922 жылы қайтарылды — бұл жолы жанында The Gunners деген лақап аты жазылған бір зеңбірек болды. 1949 жылы Ислингтон боросының елтаңбасы мен клубтың латынша ұранын — Victoria Concordia Crescit («Жеңіс келісімнен туады») — қамтыған жаңарған елтаңба таныстырылды; ұранды клуб бағдарламасының редакторы Гарри Хомер ойлап тапты. Көп өзгерістің кесірінен клуб елтаңбаны авторлық құқықпен қорғай алмай, 2002 жылы заңды қорғауға келетін жаңа, қарапайым әрі заманауи нұсқаны енгізді; оны жанкүйерлердің бір бөлігі клуб тарихы мен дәстүрін елемеу деп сынады. 2011–2012 маусымында клуб 125 жылдығын тойлап, құрылтайшы 15 мүшені меңзейтін 15 емен және 15 лавр жапырағымен көмкерілген арнайы елтаңбаны нысанға орналастырды.

Ұзақ жылдар бойы клубтың үй нысаны — ақ жеңді ашық қызыл жейде мен ақ шалбар. Қызыл түс клуб құрылғаннан кейін Ноттингем Форесттің қайырымдылық сыйымен байланысты: Дайал Сквердің құрылтайшылары Фред Бирдсли мен Моррис Бейтс бұрын сол клубта ойнаған еді, нысан таппаған соң бұрынғы командасына хат жазып, бір жиынтық киім мен доп алды. 1933 жылы Герберт Чепмен ақ жең қосып, қызыл түсті ашық реңкке ауыстырды, содан бері бұл үйлесім клубтың айрықша белгісіне айналды; тек 1966–1967 маусымында ғана команда тұтас қызыл жейде киді, ал Хайберидегі соңғы — 2005–2006 маусымында 1913 жылғы күңгірт қызыл нысанның еске алу нұсқасы пайдаланылды. Арсеналдың түстері Прага Спартасы, Хибернианның, Санта-Фе мен Бразе нысандарына үлгі болды, соңғысы содан «Os Arsenalistas» деген атқа ие. Қонақтағы түстер ұзақ уақыт ақ немесе қою көк болды, бірақ 1968 жылы ФА қою көк жейдеге тыйым салған соң, 1969–1970 маусымында сары жейде мен көк шалбардан тұратын нысан енгізілді; дәл сол киіммен клуб 1971 жылы ФА кубогының финалында Ливерпульді ұтып, тұңғыш «дубльді» жеңді, содан бері сары-көк үйлесім «сәтті» саналды.

Футбол лигасына қосылғанға дейін клуб Пламстед-Коммонда, кейін Манор Граундта, 1890–1893 жылдары Инвикта Граундта ойнады. 1913 жылдың қыркүйегінен 2006 жылдың мамырына дейінгі үйі — Хайбери деген атпен кең танылған Арсенал стадионы болды. Оны белгілі сәулетші Арчибальд Лейтч жобалаған, 1930 жылдары толық қайта жаңартылған: ар-деко стиліндегі Батыс және Шығыс трибуналары 1932 және 1936 жылдары ашылды, ал соғыста бомбаланған Норт Банк трибунасының шатыры тек 1954 жылы қалпына келтірілді. Хайбери ең жоғары кезінде 60 мыңнан астам көрермен сыйдырған, Тейлор баяндамасынан кейін 1993–1994 маусымына қарай толық отыратын стадионға айналып, сыйымдылығы 38 419 орынға дейін азайды; сондықтан 1998–2000 жылдары клуб Чемпиондар лигасының үй матчтарын Уэмблиде өткізді. Хайбериді кеңейту мүмкін болмаған соң, 2000 жылы Эшбертон Гроувта жаңа стадион салу ұсынылды — ол 2006 жылдың шілдесінде бітіп, демеуші авиакомпанияның атымен «Эмирейтс» аталды; келісімшарт ағылшын футболы тарихындағы ең ірі, шамамен 100 млн фунт стерлинг болатын демеушілік мәміле еді. Бүгінде стадион 60 704 көрермен қабылдайды. Клуб 1999 жылы ашылған Хертфордширдегі Шенли жаттығу орталығында дайындалады.

Арсенал жанкүйерлері клубтың The Gunners деген лақап атынан шыққан «гунерлер» деп аталады. Үй матчтары іс жүзінде толық сатылады: 2007–2008 маусымында клубтың орташа көрермен саны (60 070, сыйымдылықтың 99,5 пайызы) Англияда екінші болды. Стадион маңындағы аудандардың әлеуметтік құрамы әртүрлі болғандықтан, қолдаушылары да түрлі топтардан құралған; клубта ирланд және афро-кариб қауымдарының, сондай-ақ Оңтүстік Азиядан шыққан жанкүйерлердің дәстүрлі үлкен тобы бар. SPORT+MARKT компаниясының 2011 жылғы есебінде Арсеналдың әлемдік жанкүйер қауымы 113 миллион деп бағаланды; клуб, әсіресе, ойыншыларының шығу тегіне байланысты Африкада танымал. Ең кекті қарсыласы — ең жақын көршісі Тоттенхэм Хотспур, олармен кездесу Солтүстік Лондон дербиі деп аталады; Челсимен, сондай-ақ 1980 жылдардың соңынан, әсіресе 2000 жылдардың басында Премьер-лига тағы үшін тартысқан Манчестер Юнайтедпен де бақталастық қалыптасқан. Клубтың маскоты — 1994 жылғы 20 тамызда Манчестер Ситимен матчта тұңғыш рет шыққан, жеті фут биіктіктегі жасыл динозавр Ганнерзавр Рекс.

Клуб рекордтарына келсек, Дэвид О'Лири 1975–1993 жылдары 722 матч ойнап, Арсенал жейдесін ең көп киген футболшы болып қала береді; екінші орында 669 матчпен Тони Адамс, қақпашылар арасындағы рекорд 564 матчпен Дэвид Симанға тиесілі. Клубтың ең мықты бомбардиры — 1999–2012 жылдары барлық турнирде 228 гол соққан Тьерри Анри; ол 2005 жылдың қазанында Иан Райттың 185 голдық көрсеткішін басып озды, ал Райт 1997 жылы Клифф Бастиннің 1939 жылы орнатқан 178 голдық рекордын еңсерген еді. Анри чемпионаттағы 175 голымен де клуб рекордын иеленеді. Ең қымбат сатып алынған ойыншы — 2023 жылдың шілдесінде Вест Хэм Юнайтедтен бастапқы 100 млн фунт стерлингке келген Деклан Райс. Клубтың үй матчындағы ең жоғары көрермен рекорды — 1998 жылғы 25 қарашада Уэмблиде «Лансқа» қарсы Чемпиондар лигасы матчында тіркелген 73 707 адам, Хайберидегі рекорд — 1935 жылғы 9 наурызда Сандерлендпен ойында 73 295, «Эмирейтсте» — 2007 жылғы 3 қарашада Манчестер Юнайтедпен 2:2 аяқталған матчтағы 60 161 көрермен. Команда ағылшын футболындағы ең ұзақ жеңіліссіз серияның (2003 жылғы мамыр мен 2004 жылғы қазан аралығындағы 49 матч) және 2005–2006 маусымындағы Чемпиондар лигасында гол өткізбей өткен 10 матчтың (995 минут) иесі.

Клубтың басты акционері — американдық кәсіпкер Стэн Кронке. Ол 2007 жылы акция сатып ала бастап, 2011 жылдың сәуірінде бақылау пакетін жинады, ал 2018 жылдың тамызында Алишер Усмановтың үлесін 550 млн фунт стерлингке сатып алып, жалғыз иеленушіге айналды. 2023–2024 маусымындағы жылдық табысы 616,6 млн фунт стерлинг болған клубты Forbes 3,4 млрд долларға бағалап, әлемдегі ең қымбат футбол клубтарының сегізіншісі деп атады. Арсенал БАҚ тарихында бірнеше «бірінші» оқиғаға қатысты: 1927 жылғы 22 қаңтарда Хайберидегі Шеффилд Юнайтедпен матчы радиодан тікелей эфирде берілген тұңғыш ағылшын лига матчы, 1937 жылғы 16 қыркүйекте негізгі құрам мен қоры арасындағы көрсетілім кездесуі телеарнада тікелей көрсетілген әлемдегі алғашқы футбол матчы болды, ал клуб 1964 жылы BBC-дің Match of the Day бағдарламасының тұңғыш шығарылымына да ілікті.