Наполи тарихы

Клубтың тамыры 1905 жылы ағылшын матросы Уильям Потс пен оның әріптесі Эктор М. Байон құрған Naples Foot-Ball & Cricket Club командасынан басталады; бірінші президенті неапольдік Амедео Сальси болды. Алғашқы ойын киімі көкшіл және қою көк жолақты жейде мен қара шалбардан тұрды, ал бірінші матчта команда Arabik кемесінің ағылшын экипажын 3:2 жеңді. Ол кезде Италия чемпионаты солтүстік клубтармен шектелгендіктен, оңтүстік командалар матростарға қарсы немесе Липтон Кубогы сияқты жарыстарда ойнады. 1911 жылы клубтағы шетелдіктер бөлініп, Internazionale Napoli командасын құрды.

1922 жылдың қазанында қаржылық қиындықтардан кейін екі бақталас клуб бірігіп, FBC Internaples атауын алды. Клубтың түстері де осы бірігуден қалды: көкшіл жейде Naples FBC-ден, ақ шалбар Internazionale Napoli-ден. Жаңа команда Internazionale Napoli-дің Терме ди Аньяно алаңында ойнап, оның Gli Azzurri деген лақап атын да сақтап қалды.

1926 жылғы 25 тамызда президент Джорджо Аскареллидің тұсында клуб Associazione Calcio Napoli деп өзгертілді және Stadio Militare dell'Arenaccia стадионына көшті. Жанкүйерлердің алғашқы нағыз сүйіктісі парагвайда туған Аттила Саллустро болды, ол ұзақ уақыт клубтың голдар рекордын иеленді. Уильям Гарбуттың алты жылдық жұмысы кезінде команда кестенің жоғарғы бөлігінде тұрақтап, 1932/33 және 1933/34 маусымдарында үшінші орын алды. Соғыс алдындағы жылдарда құлдырау басталып, 1942 жылы клуб Серия В-ға түсіп кетті. 1964 жылғы 25 маусымда атауы Società Sportiva Calcio Napoli болып өзгерді.

Соғыстан кейінгі кезеңде Наполи 1945/46 жылғы Орталық және Оңтүстік Италия чемпионатын, 1949/50 жылы Серия В-ны жеңді, бірақ лигалық көрсеткіштері тұрақсыз болып, бірнеше рет түсіп-көтерілді. 1959 жылы команда жаңа үйі — Сан-Паоло стадионына көшті. 1962 жылы СПАЛ-ды жеңіп, Джанни Корелли мен Пьерлуиджи Ронцонның голдарымен тұңғыш маңызды жүлдесі — Италия Кубогын алды; бұл Серия В-да жүріп кубок алған алғашқы команда болды.

1964/65 маусымында жоғарғы дивизионға көтерілген клуб бұрынғы ойыншысы Бруно Пезаоланың жетекшілігімен 1966 жылы Альп Кубогын жеңіп, Серия А-да тұрақты түрде алғашқы бестікке ілікті, 1967/68 маусымында Милан мен Миланнан кейінгі екінші орынды алды. Бұл кезеңнің белгілі ойыншылары — Дино Дзофф, Жозе Алтафини, Омар Сивори және бүгінге дейін клубтың матч рекордын иеленетін неапольдік Антонио Джулиано. 1970/71 және 1973/74 маусымдарында үшінші, 1974/75-те екінші орын алған команда УЕФА Кубогында ойнады. 1975/76 жылы Милан мен Фиорентинаны ысырып, финалда Эллас Веронаны 4:0 жеңіп, екінші рет Италия Кубогын алды, сол маусымда Саутгемптонды жалпы есеппен 4:1 ұтып, 1976 жылғы Англия-Италия лига кубогын да иеленді. 1976/77 жылғы Кубоктар Кубогында Андерлехтке есе жіберіп, жартылай финалда тоқтады, 1980/81 маусымында үшінші орын алды. Клубтың жастар құрамы 1975 жылы Виареджо турнирін, 1979 жылы Примавера чемпионатын жеңді.

1984 жылғы 30 маусымда Наполи Диего Марадонаны Барселонадан 12 миллион еуроға сатып алып, әлемдік трансфер рекордын жаңартты. Марадона, Бруно Джордано және Кареканың шабуылдағы үштігі (MaGiCa) бар команда 1986/87 маусымында Италия тарихында үшінші болып «дубль» жасады: Серия А-ны үш ұпай артықшылықпен жеңіп, Италия Кубогының финалында Аталантаны 4:0 ұтты. Италияның материктік оңтүстігіндегі команда бұған дейін чемпион атанбағандықтан, бұл жеңіс Марадонаны неапольдіктер үшін футбол шегінен асқан мәдени және әлеуметтік тұлғаға айналдырды. 1988/89 маусымында клуб Ювентус, Бавария және ПАОК-ты ысырып, УЕФА Кубогының финалында Штутгартты жалпы есеппен 5:4 жеңіп, өзінің жалғыз еуропалық жүлдесін алды. 1989/90 маусымында Миланнан екі ұпай алда болып, екінші чемпиондығын еншіледі, ал 1990 жылы Ювентусты 5:1 жеңіп, Италия Суперкубогын иеленді.

1990 жылғы әлем чемпионатында Марадона Италияның солтүстігі мен оңтүстігі арасындағы теңсіздік туралы айтып, Неапольде өтетін жартылай финалда неапольдіктерді Аргентинаны қолдауға шақырды. Турни르ден кейін Италия футбол федерациясы оны допинг-бақылауға жіберді, сынама кокаинге оң шығып, ойыншы 15 айға шеттетілді және клубта қайтып ойнамады; Марадона мен клуб басшылығы бұны әлем чемпионатындағы сөздері үшін кек алу деп санады. 1990 жылғы Суперкубок клубтың келесі 22 жылдағы соңғы үлкен жүлдесі болды.

1991/92 маусымынан кейін Наполи қаржылық та, ойындық та құлдырауға ұшырады: 1994 жылға дейін Джанфранко Дзола, Даниэл Фонсека, Чиро Феррара, Карека сияқты ойыншылар кетті. 1996/97 жылы клуб Италия Кубогының финалында Вичензаға 1:3 ұтылды, 1997/98 маусымында бүкіл чемпионатта екі-ақ жеңіс алып, Серия В-ға түсті. 2000/01 жылы Серия А-ға оралғанымен, бірден төмендеді, ал 2004 жылдың тамызында банкрот деп жарияланды. Қаладағы футболды сақтап қалу үшін кинопродюсер Аурелио Де Лаурентис клубты Napoli Soccer атауымен қайта құрды, федерация оны Серия С1-ге орналастырды. Төменгі дивизионда ойнаса да, клубтың орташа келушілер саны көптеген Серия А командаларынан жоғары болып, бір матчта 51 000 көрермен Серия С рекордын орнатты.

Эдоардо Реджаның басшылығымен команда Серия В-ға көтерілді, 2006 жылдың мамырында Де Лаурентис тарихи Società Sportiva Calcio Napoli атауын қайтарды, ал бір маусымнан кейін клуб жоғарғы дивизионға оралды. Эсекьель Лавесси мен Марек Хамшик келген команда 2010/11 маусымында үшінші орын алып, Чемпиондар лигасына тікелей жолдама алды. 2012 жылы Ювентусты жеңіп, 25 жылдан соң Италия Кубогын иеленді; 2012/13 маусымында екінші орын алды, 29 гол соққан Эдинсон Кавани лиганың үздік бомбардиры атанып, кейін клуб рекорды — 64 миллион еуроға ПСЖ-ға кетті. Рафаэль Бенитес тұсында 2014 жылғы Италия Кубогы (финалда Фиорентина 3:1), Маурицио Сарри тұсында 2015/16 маусымында екінші орын мен 2017/18 жылы 91 ұпайлық клуб рекорды тіркелді. Карло Анчелотти тағы бір рет екінші орынға жеткізді, ал Дженнаро Гаттузо 2019/20 жылғы Италия Кубогын Ювентуспен финалдағы пенальти сериясында жеңіп алды. 2020 жылдың желтоқсанында, Диего Марадона дүниеден өткеннен кейін, Сан-Паоло стадионы оның есімімен аталды.

2022/23 маусымында Лучано Спаллеттидің жетекшілігімен Наполи 1989/90 жылдан бергі алғашқы және жалпы үшінші рет Италия чемпионы атанды — титул 2023 жылғы 4 мамырда Удинезеге қарсы 1:1 ойыннан кейін анықталды. Сол маусымда клуб еуропалық тарихында бірінші рет Чемпиондар лигасының ширек финалына шығып, Миланға есе жіберді. 2023/24 маусымында үш бас бапкер ауысып, команда лигада 10-орынмен шектелді. 2024/25 жылы Антонио Конте келіп, Скотт Мактоминей мен Ромелу Лукаку сияқты ойыншылар қосылған команда соңғы турда Кальяриді 2:0 жеңіп, үш жылда екінші және тарихында төртінші чемпиондығын еншіледі. 2025/26 маусымында клуб Риядтағы King Saud University стадионында Болоньяны 2:0 жеңіп, Италия Суперкубогын алды. Екі маусымда екі жүлде жеңген Конте өзара келісіммен кеткеннен кейін, 2026/27 маусымына клуб бас бапкер ретінде Массимилиано Аллегриді жұмысқа алды.

1959 жылдан бері команда үй матчтарын Неапольдегі, қазіргі атауы Диего Армандо Марадона стадионында өткізеді, сыйымдылығы — 54 732 орын. Теңіз жағасындағы қала клубының түстері Неаполь шығанағының көк суынан алынған: дәстүрлі түрде үйде көкшіл жейде мен ақ шалбар, қонақта ақ жейде киеді. Осыдан Италия құрамасымен ортақ Azzurri лақап аты шыққан. Клуб аты Odyssey мифіндегі сирена Партенопеге байланысты Partenopei деп те аталады, ал 1926/27 маусымдағы сәтсіз ойыннан кейін берілген I ciucci («есектер») кемсіту лақабын клуб өзі қабылдап, 'O Ciuccio есімді есекті маскот етті. Алғашқы эмблемада доп үстінде тұрған ат пен ACN әріптері болды, қазіргі таңбадағы дөңгелек ішіндегі үлкен N әрпі Internazionale Napoli нышанынан бастау алады. Клуб әнұраны — неапольдік әнші Нино Д'Анджелоның «Napoli» әні.

Наполи — Италиядағы жанкүйері жөнінен төртінші клуб, елдегі футбол жанкүйерлерінің шамамен 13 пайызы оны қолдайды; 2018 жылы клуб әлем бойынша 35 миллионнан астам жанкүйері бар екенін хабарлады. Негізгі ультрас топтары — Fedayn EAM 1979, Ultras Napoli, Fossato Flegreo және басқалары. Жанкүйерлердің дауысы кейде Федерико II атындағы Неаполь университетінің сейсмографтарында тіркелген. Қалада басқа ірі клуб болмағандықтан, нақты мағынадағы қала дербиі жоқ: ең өткір бақталастық Ювентуспен, сондай-ақ Ромамен — 1987 жылға дейін екі клубтың жанкүйерлері дос болып, Derby del Sole атанған кездесу 2014 жылғы Италия Кубогы финалынан кейін, Рома жанкүйері Чиро Эспозито есімді неапольдікті атып өлтіргенде, ең ауыр шегіне жетті. Милан, Интер, Фиорентина, Аталанта, Эллас Верона, Лацио, Бари мен Фоджамен де бақталастық бар, өлкелік дербилер Авеллино және Салернитанаға қарсы өтеді. Палермо, Катания, Юве Стабиямен, шетелде Боруссия Дортмунд, Селтик, Локомотив Пловдив, ПСЖ және Црвена Звезда жанкүйерлерімен достық байланыс сақталады.

Клубтың ресми матч рекорды Марек Хамшикке тиесілі — 520 ойын, оның 408-і чемпионатта (2007–2019). Барлық уақыттағы үздік бомбардир — 148 гол соққан Дрис Мертенс, чемпионаттағы 113 голы да рекорд. Бір маусымдағы лигалық голдар рекордын 2015/16 жылы 36 гол соққан Гонсало Игуаин иеленеді. Серия А-ның үздік бомбардиры атағын клуб ойыншылары төрт рет алды: Марадона (1987/88, 15 гол), Кавани (2012/13), Игуаин (2015/16) және Виктор Осимхен (2022/23). Тарихтағы ең ірі жеңіс — 1955/56 маусымында Про Патрияға қарсы 8:1, ең ауыр жеңіліс — 1927/28 жылы Торинодан 0:11. 2016 жылы Игуаин 90 миллион еуроға Ювентусқа көшіп, итальяндық клубтар тарихындағы ең қымбат трансферді жасады, ал 2020 жылы Лильден 70 миллион еуроға келген Осимхен клубтың ең қымбат сатып алуы болды. 2000 жылдың жазында Наполи Марадонаның 10-нөмірлі жейдесін айналымнан шығарды.